Thu điếu (Câu cá mùa thu) là bài thơ Nôm nổi tiếng nhất trong chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến và là văn bản đọc mở đầu Bài 2 – Vẻ đẹp cổ điển, sách Ngữ văn 8 Kết nối tri thức tập một. Bài viết tổng hợp văn bản bài thơ, thông tin tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy để các em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Thu điếu
Bài thơ được viết bằng chữ Nôm theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, thuộc phạm vi công cộng. Văn bản dưới đây theo sách giáo khoa Ngữ văn 8 Kết nối tri thức.
Thu điếu
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.
Tựa gối buông cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
(Nguyễn Khuyến)
Về dị bản: một số sách chép câu 4 là “Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo” (chữ “sẽ” theo nghĩa cổ là “khẽ”) và câu 7 là “Tựa gối, ôm cần lâu chẳng được”. Khi làm bài, các em nên trích đúng văn bản trong sách giáo khoa đang học.
Một số từ ngữ cần chú ý: thu điếu – câu cá mùa thu (điếu: câu cá); tẻo teo – rất nhỏ; đưa vèo – bay nhanh, rơi vụt; xanh ngắt – xanh thẫm, xanh trên diện rộng; vắng teo – vắng hẳn, không một bóng người; cần – cần câu.
Thông tin tác giả Nguyễn Khuyến
Nguyễn Khuyến (1835 – 1909), lúc nhỏ tên là Nguyễn Thắng, hiệu là Quế Sơn. Ông sinh ở quê ngoại (xã Hoàng Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định), lớn lên và sống chủ yếu ở quê nội – làng Và, xã Yên Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam, trong một gia đình nhà nho nghèo.
Ông đỗ đầu kì thi Hương năm 1864, đến năm 1871 lại đỗ đầu cả thi Hội và thi Đình, nên người đời gọi là “Tam nguyên Yên Đổ”. Nguyễn Khuyến làm quan hơn mười năm dưới triều Nguyễn, nhưng trước cảnh đất nước rơi vào tay thực dân Pháp, triều đình bất lực, ông cáo quan về quê (khoảng năm 1884), sống thanh bạch, dạy học và giữ trọn khí tiết.
Sáng tác của Nguyễn Khuyến gồm cả chữ Hán và chữ Nôm, hiện còn khoảng hơn 800 bài thơ, văn, câu đối, trong đó chủ yếu là thơ. Thơ ông thể hiện tình yêu quê hương, đất nước, gia đình, bè bạn; phản ánh cuộc sống thuần hậu của người dân quê; đồng thời châm biếm, đả kích bọn thực dân và tầng lớp thống trị, bộc lộ nỗi u uẩn trước thời thế.
Đóng góp nổi bật của ông cho văn học dân tộc là mảng thơ Nôm viết về làng quê và thơ trào phúng. Ông được xem là “nhà thơ của làng cảnh Việt Nam”. Tìm hiểu thêm tại bài tiểu sử Nguyễn Khuyến và tuyển tập thơ Nguyễn Khuyến.
Thông tin tác phẩm Thu điếu
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học bài thơ.
Xuất xứ bài thơ Thu điếu
Thu điếu nằm trong chùm ba bài thơ thu viết bằng chữ Nôm của Nguyễn Khuyến, gồm Thu điếu (Câu cá mùa thu), Thu vịnh (Mùa thu làm thơ) và Thu ẩm (Mùa thu uống rượu). Bài thơ được lưu truyền qua các sách chép tay thơ Nôm của Nguyễn Khuyến và in trong các tuyển tập thơ ông.
Hoàn cảnh sáng tác Thu điếu
Bài thơ được sáng tác trong thời gian Nguyễn Khuyến đã cáo quan về sống ở quê nhà Yên Đổ. Cảnh mùa thu nơi làng quê đồng bằng Bắc Bộ, với những ao chuôm quen thuộc, đã khơi nguồn cảm hứng cho nhà thơ. Đằng sau bức tranh thu yên tĩnh là tâm trạng của một nhà nho yêu nước nhưng bất lực trước thời cuộc.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: thơ Nôm thất ngôn bát cú Đường luật (8 câu, mỗi câu 7 chữ).
- Phương thức biểu đạt: biểu cảm kết hợp miêu tả.
Đặc điểm thi luật của bài thơ
- Vần: một vần “eo” (vần bằng) gieo ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8: veo – teo – vèo – teo – bèo. Đây là vần hẹp, khó gieo (thường gọi là “tử vận”), nhưng được dùng rất tự nhiên, góp phần gợi không gian thu nhỏ, khép lại.
- Luật: bài thơ theo luật bằng (chữ thứ hai câu 1 là “thu” – thanh bằng).
- Đối: câu 3 đối với câu 4 (sóng biếc – lá vàng, hơi gợn tí – khẽ đưa vèo), câu 5 đối với câu 6 (tầng mây lơ lửng – ngõ trúc quanh co, trời xanh ngắt – khách vắng teo).
- Nhịp: chủ yếu 4/3.
Bố cục bài thơ Thu điếu
Thu điếu có mấy phần? Có hai cách chia bố cục thường dùng:
Cách 1 – theo kết cấu thơ thất ngôn bát cú (4 phần):
- Phần 1 – Hai câu đề: ao thu và chiếc thuyền câu.
- Phần 2 – Hai câu thực: sóng biếc, lá vàng – những chuyển động khẽ khàng của cảnh thu.
- Phần 3 – Hai câu luận: bầu trời thu và ngõ trúc vắng người.
- Phần 4 – Hai câu kết: hình ảnh người câu cá và tâm trạng nhà thơ.
Cách 2 – theo nội dung (2 phần):
- Phần 1 – Sáu câu đầu: cảnh thu.
- Phần 2 – Hai câu cuối: tình thu, tâm trạng người câu cá.
Ý nghĩa nhan đề Thu điếu
“Thu điếu” nghĩa là câu cá mùa thu. Nhan đề cho biết thời gian (mùa thu) và hoạt động (câu cá), nhưng việc câu cá chỉ là cái cớ. Ngồi trên thuyền câu, nhà thơ có điểm nhìn để ngắm trọn cảnh thu, từ mặt ao đến bầu trời, ngõ trúc; và cũng từ tư thế người câu cá, ta thấy được nỗi lòng của thi nhân. Hai câu đề triển khai trực tiếp nhan đề: “ao thu” và “thuyền câu”.
Giá trị nội dung
- Vẽ nên bức tranh mùa thu làng quê đồng bằng Bắc Bộ trong trẻo, tĩnh lặng, thanh sơ: nước trong, trời xanh, sóng gợn, lá vàng, ngõ trúc.
- Thể hiện tình yêu thiên nhiên, quê hương tha thiết và tâm hồn tinh tế của nhà thơ.
- Bộc lộ tâm sự thời thế: nỗi cô đơn, u uẩn của một nhà nho thanh cao, yêu nước nhưng bất lực, chọn lối sống ẩn dật để giữ mình.
Giá trị nghệ thuật
- Điểm nhìn độc đáo: từ chiếc thuyền câu nhìn ra mặt ao, lên bầu trời, tới ngõ trúc rồi trở về ao thu – cảnh được đón nhận từ gần đến xa, từ thấp lên cao rồi lại trở về gần.
- Nghệ thuật lấy động tả tĩnh: những chuyển động rất khẽ (sóng “hơi gợn tí”, lá “khẽ đưa vèo”, mây “lơ lửng”) và âm thanh duy nhất “cá đâu đớp động” càng làm nổi bật sự tĩnh lặng.
- Gam màu xanh chủ đạo (nước trong, sóng biếc, trời xanh ngắt, ngõ trúc) điểm một nét vàng của chiếc lá – bức tranh thu thanh nhã, đặc trưng làng quê Việt Nam.
- Vần “eo” được dùng tài tình; ngôn ngữ Nôm giản dị, trong sáng mà điêu luyện; phép đối chỉnh.
Sơ đồ tư duy Thu điếu
Sơ đồ dưới đây tóm tắt các ý chính của bài thơ để các em ôn tập.
Lời kết
Thu điếu là bức tranh thu tiêu biểu của làng quê Bắc Bộ và là tiếng lòng kín đáo của Nguyễn Khuyến trước thời thế. Khi học bài, các em cần nắm chắc đặc điểm thi luật thể thất ngôn bát cú, điểm nhìn của người câu cá và nghệ thuật lấy động tả tĩnh.
Xem thêm:
- Soạn bài Thu điếu – Ngữ văn 8 Kết nối tri thức
- Phân tích bài thơ Câu cá mùa thu (Thu điếu)
- Cảm nhận bài thơ Thu điếu
- Phân tích bài thơ Thu vịnh và Thu ẩm (cùng chùm thơ thu)
- Soạn bài Thiên Trường vãn vọng (cùng Bài 2)
- Mở bài Câu cá mùa thu (Thu điếu) hay nhất – 14 mẫu trực tiếp, gián tiếp
- Kết bài Câu cá mùa thu (Thu điếu) hay nhất – 12 mẫu ngắn gọn, mở rộng