Soạn bài Xúy Vân giả dại (chèo Kim Nham) – Ngữ văn 10 Cánh diều & Kết nối tri thức

Trả lời:

Văn bản kể lại việc Xúy Vân giả điên dại trước mọi người để được thoát khỏi Kim Nham, đến với Trần Phương. Diễn biến: nàng xuất hiện với lời than, tiếng gọi đò → xưng danh, tự kể mình “phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương” → hát điệu con gà rừng kể nỗi cô đơn trong nhà chồng và ước mơ gia đình đầm ấm → múa, cười, hát lạc đề → than nhớ “nhân ngãi” → hát ngược rồi vừa đi vừa cười điên dại vào trong.

Trả lời:

Nhân vật chính là Xúy Vân. Nhân vật hiện lên qua:

• Ngôn ngữ: lời nói, lời hát nửa điên nửa tỉnh, vừa ngô nghê vừa chứa đựng tâm sự thật.
• Hành động: gọi đò, chắp tay lạy, múa bắt nhện, xe tơ, dệt cửi, cười điên dại.
• Tâm trạng: lỡ làng, bẽ bàng, cô đơn, uất ức, day dứt, cuối cùng rối loạn, mất phương hướng.

Trả lời:

• Chỉ dẫn sân khấu (in nghiêng trong ngoặc đơn): nói lệch, vỉa, hát quá giang, đế, hát điệu con gà rừng, múa điệu bắt nhện – xe tơ – dệt cửi, hát sa lệch, nói điệu sử rầu, hát sắp, hát ngược, “Xúy Vân vào, vừa đi vừa cười điên dại”. Các chỉ dẫn giúp em hình dung giọng điệu, động tác và sự thay đổi tâm trạng của nhân vật.
• Hình ảnh, biện pháp tu từ: ẩn dụ con đò, chuyến đò trưa (duyên phận lỡ làng); đối lập “con gà rừng” – “con công” (sự lạc loài); điệp ngữ “Bông bông dắt, bông bông díu – Xa xa lắc, xa xa líu” (ràng buộc mà xa cách); ẩn dụ “con cá rô nằm vũng chân trâu” (cảnh tù túng, bủa vây); chuỗi hình ảnh ngược đời trong đoạn hát ngược.

Trả lời:

Nhan đề “Xúy Vân giả dại” cho biết nhân vật đang đóng vai một người điên, tức là bên ngoài điên mà bên trong còn tỉnh. Kết hợp với hình ảnh vai diễn trong sách, em có ấn tượng về một cô gái trẻ, có vẻ đẹp của người phụ nữ nông thôn nhưng mang tâm sự khó nói; điều đó khiến em tò mò muốn biết vì sao nàng phải giả dại và nàng giả dại để che giấu điều gì.

Trả lời:

Đoạn mở đầu dùng lối nói lệch, vỉa, hát quá giang. Có thể hình dung Xúy Vân bước ra với dáng đi xiêu vẹo, tay vẫy gọi đò, giọng lúc kể lể, lúc kêu gào. Lời “Đau thiết thiệt van, / Than cùng bà Nguyệt” và tiếng gọi “Bớ đò, bớ đò” cho thấy nàng vừa giả điên, vừa than thật cho mối duyên lỡ dở: người đợi đò mãi mà đò không đến.

Trả lời:

Lời hát mượn chất liệu ca dao quen thuộc (“Cách con sông nên tôi phải lụy đò, / Bởi ông trời tối, phải lụy cô bán hàng”) nhưng được chêm thêm, nối lại theo kiểu lan man của người dại. Từ ngữ vừa ngô nghê vừa hàm ý: “lụy đò”, “trưa chuyến đò”, “chúng chê, bạn cười”, “trăng gió”, “đạo hằng”. Nhờ vậy, lời hát vừa “điên” về hình thức, vừa nói rất đúng nỗi bẽ bàng và sự tự ý thức của nàng.

Trả lời:

Xúy Vân tự giới thiệu tên mình, tự nhận “dại dột” nhưng “tài cao vô giá”, được thiên hạ khen hát hay; rồi kể thẳng lỗi lầm: “Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương, / Nên đến nỗi điên cuồng, rồ dại.” Lời xưng danh vừa là màn “khai báo” theo lối chèo, vừa cho thấy nàng biết rõ mình đã sai.

Trả lời:

• Tình cảnh: “Con gà rừng ăn lẫn với công” – thân phận lạc loài, không hợp với nhà chồng; “Bông bông dắt, bông bông díu, / Xa xa lắc, xa xa líu” – vợ chồng bị ràng buộc với nhau mà lòng cách xa.
• Mơ ước: “Chờ cho bông lúa chín vàng / Để anh đi gặt, để nàng mang cơm” – một gia đình nông thôn giản dị, vợ chồng cùng làm cùng ăn.
• Tâm trạng: đắng cay, uất ức (“chẳng có chịu được, ức!”), cô đơn không ai thấu (“Láng giềng ai hay”), oán trách cả cha mẹ đã sắp đặt (“ức bởi xuân huyên”).

Trả lời:

Tiếng trống nhịp nổi lên, Xúy Vân múa các động tác bắt nhện, xe tơ, dệt cửi – những việc quen thuộc của người phụ nữ làng quê – nên động tác mềm, khéo, có nhịp. Múa xong, nàng bật cười, hát điệu sa lệch với những câu lạc đề (“Rủ nhau lên núi Thiên Thai…”, “Ba cô bán mắm trong làng…”). Sự chuyển đột ngột từ múa khéo léo sang cười, hát vu vơ làm khán giả vừa thấy nàng giỏi giang, vừa thấy nàng đang “diễn” vai người điên.

Trả lời:

• Xúy Vân than nhớ người tình (“Tôi thương nhân ngãi, tôi nhớ nhân tình”), thao thức suốt năm canh, hỏi người tình cũ nay ở đâu – tức là nỗi đau khi Trần Phương không còn bên cạnh.
• Ẩn dụ “Con cá rô nằm vũng chân trâu, / Để cho năm bảy cần câu châu vào!”: con cá nhỏ mắc trong vũng nước hẹp, bị bao nhiêu lưỡi câu nhắm tới – hình ảnh của chính nàng, bị giam trong cảnh sống tù túng, bị dư luận, lễ giáo và những kẻ cơ hội bủa vây, không lối thoát.

Trả lời:

Đoạn hát ngược gồm toàn điều trái tự nhiên: chuột đậu cành rào, muỗi ấp cánh dơi, ông Bụt bẻ cổ con nai, trứng gà tha con quạ, trong cái nón có kèo có cột, dưới sông có phố bán bát, lên biển đốn gỗ, con vâm ấp trứng ba ba, cưỡi gà đi đánh giặc. Những câu hát này làm cho màn “điên” thêm thuyết phục; đồng thời như tấm gương phản chiếu cuộc đời nàng – mọi thứ đều đảo lộn, trái khoáy.

Trả lời:

Đề bài: Chỉ ra những lời nói, câu hát, chỉ dẫn sân khấu chủ yếu thể hiện: a) sự “nhập vai” người điên dại của Xúy Vân; b) ước mơ về cuộc sống gia đình của nàng; c) thực tế cuộc sống của nàng trong gia đình chồng.

Trả lời:

• a) Nhập vai người điên dại: lời nói lệch “Đau thiết thiệt van… Chết mệt con đồng”, tiếng gọi “Bớ đò, bớ đò”, câu hát lạc đề về núi Thiên Thai, ba cô bán mắm; đoạn hát ngược; chỉ dẫn “cười”, “vừa đi vừa cười điên dại”.
• b) Ước mơ gia đình: “Chờ cho bông lúa chín vàng / Để anh đi gặt, để nàng mang cơm.”
• c) Thực tế trong nhà chồng: “Con gà rừng ăn lẫn với công / Đắng cay chẳng có chịu được, ức!”; “Bông bông dắt, bông bông díu, / Xa xa lắc, xa xa líu, / Láng giềng ai hay, ức bởi xuân huyên.”

Trả lời:

• Tiếng gọi đò: chờ mãi mà “đò nọ không thưa”, “càng trưa chuyến đò” – cảm giác lỡ làng, tuổi xuân trôi qua, hạnh phúc không tới; kèm nỗi xấu hổ vì “chúng chê, bạn cười”.
• Điệu con gà rừng: lạc lõng, đắng cay, uất ức trong gia đình chồng; thất vọng vì mơ ước đầm ấm không thành; cô đơn không ai chia sẻ, giận cả cha mẹ.
• Lời than: nhớ người tình đến mất ngủ, day dứt vì cựu tình đã xa; thấy mình như con cá rô mắc cạn, bị vây bủa bốn phía.
• Lời hát ngược: tâm trạng rối bời, đảo lộn, mất phương hướng – màn giả điên đã chạm tới nỗi khủng hoảng thật trong lòng.

Trả lời:

Em chọn phân tích lời xưng danh và tiếng đế. Khi Xúy Vân hỏi “Ra đây có phải xưng danh không nhỉ?”, tiếng đế từ phía ngoài đáp “Không xưng danh, ai biết là ai?”. Nàng liền tự giới thiệu: “Chẳng giấu gì Xúy Vân là tôi…” rồi kể luôn lỗi của mình. Đây là đặc trưng của chèo: nhân vật trực tiếp trò chuyện với khán giả, tự bộc lộ lai lịch, tính cách, không cần người khác giới thiệu; còn tiếng đế là “khán giả thay mặt” chen vào, tạo không khí sân đình gần gũi. Tác dụng: người xem nắm ngay nhân vật là ai, mắc lỗi gì; khoảng cách giữa sân khấu và khán giả bị xóa, và lời thú nhận “phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương” càng day dứt vì nói ra giữa đám đông.

Trả lời:

Theo em, Xúy Vân vừa đáng trách vừa đáng thương, nhưng đáng thương nhiều hơn.

• Đáng trách: nàng bỏ chồng khi chồng đang đi học, nhẹ dạ tin lời Trần Phương, dùng cách giả điên để lừa người thân; chính nàng cũng tự nhận “phụ Kim Nham”.
• Đáng thương: cuộc hôn nhân không xuất phát từ tình yêu; Kim Nham mải lo công danh, để nàng cô đơn, lạc lõng như “gà rừng ăn lẫn với công”; ước mơ của nàng chỉ là cảnh “anh đi gặt, nàng mang cơm” giản dị. Khát vọng hạnh phúc ấy chính đáng nhưng bị lễ giáo và hoàn cảnh chặn lối, cuối cùng nàng lại bị kẻ phụ tình lừa, từ giả điên thành điên thật.

Vì thế, lỗi của Xúy Vân có thật nhưng không che được bi kịch của một người phụ nữ khao khát được yêu mà không có quyền lựa chọn.

Trả lời:

Ở thời hiện đại, Xúy Vân không cần giả điên. Nàng có thể nói thật với Kim Nham về cảm giác cô đơn, cùng chồng tìm cách hàn gắn; nếu tình cảm thật sự không còn, hai người có thể chia tay đàng hoàng theo pháp luật, được bảo vệ quyền lợi. Trước khi đến với người mới, nàng cần tỉnh táo tìm hiểu, không vội tin lời hứa ngọt ngào. Nàng cũng có thể tự lập bằng công việc của mình (Xúy Vân vốn khéo tay, hát hay), để hạnh phúc không phụ thuộc hoàn toàn vào một người đàn ông.

Đề bài: Giữa sự nở rộ của muôn vàn phương tiện nghe nhìn và các hoạt động giải trí hấp dẫn, bạn nghĩ như thế nào nếu ai đó đề nghị bạn bỏ chút thời gian xem một vở chèo cổ?

Trả lời:

Em sẽ nhận lời. Phim ảnh, mạng xã hội luôn có sẵn, còn một buổi chèo cổ thì không phải lúc nào cũng gặp. Xem chèo, em được nghe những làn điệu dân ca, thấy lại cảnh làng quê, cách người xưa khóc cười, yêu ghét. Đó cũng là cách đơn giản để hiểu và giữ gìn một loại hình nghệ thuật của dân tộc. Nếu chưa quen, em có thể bắt đầu từ một trích đoạn ngắn, nổi tiếng như Xúy Vân giả dại hay Thị Mầu lên chùa.

Đề bài: Bạn có thấy tò mò khi nghe đến tên lớp chèo Xúy Vân giả dại hay không? Hãy tận dụng các điều kiện hiện có của mình để xem lớp chèo này hoặc toàn bộ vở chèo Kim Nham.

Trả lời:

Em thấy tò mò, vì cái tên cho biết nhân vật chỉ “giả” dại: vậy nàng giả dại để làm gì, và diễn viên sẽ diễn người vừa điên vừa tỉnh ra sao? Em có thể xem lớp chèo này qua các bản ghi hình của nhà hát chèo trên truyền hình, trên các kênh video trực tuyến chính thống, hoặc xem trực tiếp nếu địa phương có buổi diễn.

Trả lời:

Với đoạn nói lệch mở đầu “Đau thiết thiệt van, / Than cùng bà Nguyệt…”, diễn viên có thể bước ra loạng choạng, tay ôm ngực, mặt ngửa lên như kêu trời; đến câu “Bắt đò sang sông / Bớ đò, bớ đò” thì chạy vài bước, tay vẫy, dáng ngóng trông, rồi đứng sững lại khi “đò nọ không thưa”. Động tác phải vừa điệu nghệ theo lối múa chèo vừa có vẻ thất thường của người mất trí.

Trả lời:

Đoạn “Tôi chắp tay lạy bạn đừng cười, / Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng” cho thấy Xúy Vân xấu hổ, sợ bị chê cười, muốn phân trần rằng mình không lẳng lơ mà chỉ gặp phải người trăng gió. Nàng vừa tự bào chữa, vừa khuyên người khác “giữ lấy đạo hằng chớ quên” – dấu hiệu của sự day dứt, tự trách.

Trả lời:

Xúy Vân hỏi “có phải xưng danh không nhỉ?”, tiếng đế đáp lại, rồi nàng tự nói tên, tự khen tài, tự kể lỗi của mình. Nhân vật chèo thường xưng danh như vậy: nói thẳng với người xem mình là ai, hoàn cảnh ra sao, tính nết thế nào, giúp khán giả nhận ra nhân vật ngay.

Trả lời:

Hình ảnh “anh đi gặt, nàng mang cơm” là ước mơ của Xúy Vân về một gia đình nông dân bình dị, vợ chồng gắn bó bên nhau. Hình ảnh càng đẹp thì thực tại càng buồn: chồng nàng mải đèn sách, xa nhà, còn nàng thì cô đơn “như gà rừng ăn lẫn với công”. Ước mơ ấy giải thích một phần vì sao nàng dễ ngã lòng trước lời tán tỉnh.

Trả lời:

Trong lời than “Tôi thương nhân ngãi, tôi nhớ nhân tình…” và hình ảnh “con cá rô nằm vũng chân trâu”, Xúy Vân tự thấy mình nhỏ bé, mắc kẹt, bị vây bủa bốn phía. Nàng không hoàn toàn mất trí: nàng biết mình đang ở đâu, đã sai ở đâu và đang đau vì điều gì.

Trả lời:

Trong đoạn hát ngược, các sự vật được ghép với nhau trái lẽ thường: trứng gà tha con quạ lên cây; trong cái nón có kèo, có cột; dưới sông có phố bán bát; lên biển đốn gỗ làm nhà; cưỡi gà đi đánh giặc. Liên tưởng phi lí, nhảy cóc là “ngôn ngữ điên” giúp màn giả dại thêm tin cậy; nhưng người xem vẫn nhận ra một thế giới đảo lộn giống như cuộc đời nàng.

Trả lời:

• Nguyên nhân trực tiếp: Xúy Vân bị Trần Phương tán tỉnh, hứa hẹn và xui giả điên để Kim Nham trả nàng về, rồi hắn sẽ cưới nàng.
• Nguyên nhân sâu xa: cuộc hôn nhân không có tình yêu; Kim Nham mải miết đèn sách ở kinh, nàng sống cô đơn, lạc lõng; ước mơ về một gia đình đầm ấm không thành hiện thực.

Trả lời:

Đoạn hát ngược (từ “Chiếc trống cơm, ai khéo vỗ nên bông” đến “Cưỡi con gà mà đi đánh giặc!”) thể hiện rõ nhất “ngôn ngữ điên”. Lí do: chỉ dẫn sân khấu ghi rõ “hát ngược”; mọi hình ảnh đều trái quy luật tự nhiên, các câu nối nhau không theo mạch lô-gíc nào; ngay trước đó nhân vật còn tuyên bố “tôi hát xuôi cũng được, / Mà tôi hát ngược cũng hay” – một kiểu tự “trình diễn” cái điên của mình.

Trả lời:

Em chọn đoạn hát quá giang:

Chả nên gia thất thì về,
Ở làm chi mãi cho chúng chê, bạn cười.
Tôi chắp tay lạy bạn đừng cười,
Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng.

Hai câu đầu là ý nghĩ muốn dứt bỏ: đã không thành vợ thành chồng thì về, ở lại chỉ để người đời cười chê. Nhưng ngay sau đó nàng “chắp tay lạy” xin đừng cười – nghĩa là nàng rất sợ dư luận, rất xấu hổ. Câu “Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng” vừa là lời tự bào chữa (mình không lẳng lơ), vừa là lời oán trách kẻ đã quyến rũ mình. Rồi nàng lại khuyên “Ai ơi giữ lấy đạo hằng chớ quên” – điều mà chính nàng không giữ được. Trong vài câu hát, khát vọng thoát ra và ý thức về đạo lí, sự bạo dạn và nỗi hổ thẹn giằng co nhau, cho thấy nội tâm nhân vật rối bời.

Trả lời:

• Cảnh ngộ: nàng như “con gà rừng ăn lẫn với công” – khác loài, lạc lõng, bị coi thường trong gia đình chồng; vợ chồng “dắt díu” với nhau mà “xa xa lắc, xa xa líu”; nỗi đắng cay không ai hay, chỉ biết “ức bởi xuân huyên” – oán cha mẹ đã gả mình.
• Mong ước: một cuộc sống vợ chồng lao động bình dị: “Chờ cho bông lúa chín vàng / Để anh đi gặt, để nàng mang cơm”.

Đoạn hát cho thấy khoảng cách lớn giữa ước mơ nhỏ bé, chính đáng và thực tại buồn tẻ của nàng.

Trả lời:

• Cách xưng danh: nhân vật tự ra mắt, tự nói tên tuổi, tài năng, lỗi lầm của mình, thậm chí tự nhận xét về mình (“Tuy dại dột, tài cao vô giá”).
• Tương tác người xem – người diễn: nhân vật hỏi, tiếng đế đáp (“Không xưng danh, ai biết là ai?”, “Ờ.”); nhân vật gọi “chị em ơi”, “tôi hát câu này cho chị em nghe nhé” như trò chuyện với khán giả. Sân khấu chèo vì vậy mở, gần gũi, giống một buổi diễn giữa sân đình.

Trả lời:

• Thể thơ quen dùng: lục bát và lục bát biến thể (“Gió trăng thời mặc gió trăng, / Ai ơi giữ lấy đạo hằng chớ quên”); các câu thơ bốn chữ ở lối nói lệch (“Đau thiết thiệt van, / Than cùng bà Nguyệt”).
• Chất liệu ca dao, dân ca: “Cách sông nên phải lụy đò…”, “Con cá rô nằm vũng chân trâu…”; lối hát ngược gần với ca dao nói ngược.
• Kết hợp nói và hát: nói lệch, nói sử rầu, vỉa xen với các làn điệu hát.
• Giàu hình ảnh, ẩn dụ, điệp ngữ, lời lẽ mộc mạc gần lời ăn tiếng nói nông thôn.

Trả lời:

• Hôn nhân chủ yếu do cha mẹ sắp đặt (“ức bởi xuân huyên”); người phụ nữ bị ràng buộc bởi lễ giáo, “đạo hằng”.
• Dư luận làng xóm có sức nặng lớn: nỗi sợ “chúng chê, bạn cười”, câu hỏi “láng giềng ai hay?”.
• Đời sống gắn với lao động nông nghiệp và nghề thủ công: gặt lúa, mang cơm, xe tơ, dệt cửi, bán mắm, bến đò, cô bán hàng.
• Sinh hoạt văn hóa cộng đồng phong phú: chèo diễn ở sân đình, người xem cùng “đế” với người diễn.

Trả lời:

Xúy Vân giả dại để che giấu việc mình đã phụ chồng, đem lòng yêu Trần Phương và muốn bỏ Kim Nham để theo hắn. Giả điên là cách để nhà chồng tự trả nàng về mà nàng không mang tiếng bỏ chồng.

Đánh giá: đây là hành động sai, vì dùng sự dối trá để thoát khỏi hôn nhân, làm tổn thương người chồng. Tuy vậy, nó bắt nguồn từ hoàn cảnh bế tắc: nàng không có quyền lựa chọn, không có cách nào khác để ra khỏi cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Hành động ấy vừa đáng trách, vừa là tiếng kêu đau của một người phụ nữ khao khát được sống thật với tình cảm của mình.

Đề bài: Với văn bản lớp chèo Xúy Vân giả dại, ta chỉ cần khoảng 3 phút để đọc xong, nhưng để diễn trên sân khấu, cần tới gần 15 phút. Từ thực tế này, có thể rút ra được nhận xét gì về nghệ thuật chèo?

Trả lời:

• Kịch bản (tích) chỉ là “cái sườn”; phần làm nên vở chèo là trò – nghệ thuật diễn của người nghệ sĩ.
• Mỗi câu nói, câu hát được kéo dài bằng làn điệu, luyến láy; mỗi chỉ dẫn như “múa điệu bắt nhện, xe tơ, dệt cửi” có thể thành một màn múa dài; tiếng đế, tiếng trống, tiếng cười cũng chiếm thời gian.
• Vì vậy chèo là nghệ thuật tổng hợp (văn chương, âm nhạc, múa, diễn xuất), rất coi trọng tài năng và sự sáng tạo của diễn viên. Muốn hiểu hết một lớp chèo, cần xem diễn chứ không chỉ đọc văn bản.