Ôn tập học kì II Ngữ văn 10 Cánh diều (trang 116–121): Nội dung ôn tập và tự đánh giá

Hãy kẻ bảng hoặc vẽ sơ đồ về các bài đọc hiểu theo thể loại và kiểu văn bản đã học trong sách Ngữ văn 10, tập hai. Tham khảo và hoàn thành bảng sau vào vở (cột: Loại văn bản đọc – Thể loại hoặc kiểu văn bản – Tên văn bản; hai dòng: Văn bản văn học, Văn bản nghị luận).

Trả lời:

Nêu tên các văn bản đọc hiểu tiêu biểu cho mỗi thể loại truyện trong sách Ngữ văn 10, tập hai và chỉ ra đặc điểm cơ bản cần chú ý khi đọc mỗi thể loại đó.

Trả lời:

Bài 6 đặt hai thể loại cạnh nhau, một cổ, một hiện đại.

• Tiểu thuyết chương hồi: Kiêu binh nổi loạn, Hồi trống Cổ Thành. Tác phẩm chia thành nhiều hồi, mỗi hồi có tiêu đề là một hoặc hai câu đối nhau tóm ý; cuối hồi hay dừng ở chỗ gay cấn kèm lời hẹn xem hồi sau sẽ rõ. Truyện nhiều sự kiện, nhiều nhân vật lịch sử; nhân vật bộc lộ qua hành động, lời nói hơn là nội tâm.
• Truyện ngắn hiện đại: Người ở bến sông Châu, Ngày cuối cùng của chiến tranh. Dung lượng nhỏ, ít nhân vật, xoay quanh một tình huống; cần tìm tình huống ấy (dì Mây trở về sau chiến tranh, người yêu đã có vợ), theo dõi điểm nhìn người kể, những chi tiết nhỏ giàu sức gợi và đời sống nội tâm nhân vật, thứ tiểu thuyết chương hồi ít đi sâu.

Nêu đặc điểm chung về nội dung và hình thức của các văn bản thơ được học trong sách Ngữ văn 10, tập hai. Phân tích ý nghĩa của những nội dung chủ đề đặt ra trong các bài thơ được học. Xác định những điểm cần chú ý về cách đọc hiểu các văn bản thơ này.

Trả lời:

Đặc điểm chung. Thơ tập hai chủ yếu là thơ tự do ở Bài 7, thêm một bài thơ Nôm của Nguyễn Trãi ở Bài 5. Các bài thơ tự do cùng hướng về quê hương, đất nước và con người trong hoàn cảnh cụ thể: đất nước qua kháng chiến, người lính giữ đảo, tình yêu giữa rừng tràm Nam Bộ, nỗi nhớ quê vùng cao. Số chữ mỗi dòng và số dòng mỗi khổ không cố định, vần không bắt buộc, nhịp theo cảm xúc; lời thơ gần lời nói nhưng giàu hình ảnh, nhiều phép điệp, so sánh, liệt kê.

Ý nghĩa của các chủ đề. Đất nước cho thấy tổ quốc không trừu tượng mà là mùa thu Hà Nội, cánh đồng, con người đã đau thương rồi đứng dậy. Thơ Trần Đăng Khoa nhắc rằng chủ quyền biển đảo được giữ bởi những người lính rất trẻ mà vẫn yêu đời. Bài 43 trong Gương báu khuyên răn thì cho thấy Nguyễn Trãi lúc nhàn vẫn mong dân giàu đủ.

Cách đọc. Với thơ tự do: đừng tìm niêm luật; hãy xác định mạch cảm xúc, nhân vật trữ tình, hình ảnh và từ ngữ lặp lại, cách xuống dòng, ngắt nhịp bất thường. Với bài thơ Nôm: chú ý câu sáu chữ xen câu bảy chữ.

Nhận xét về đặc điểm của các văn bản nghị luận được học trong sách Ngữ văn 10, tập hai. Phân tích yêu cầu và ý nghĩa của việc đọc hiểu các văn bản nghị luận ấy.

Trả lời:

• Đặc điểm. Nghị luận tập hai trải từ thế kỉ XV đến hiện tại. Đại cáo bình Ngô và thư gửi Vương Thông là nghị luận trung đại: thể cáo, thư, câu biền ngẫu, giọng hùng hồn, dựa trên tư tưởng nhân nghĩa và lẽ thời thế. Bài 8 là nghị luận hiện đại, hoặc bàn chuyện xã hội (bản sắc khi hội nhập, lời nói làm tổn thương), hoặc bàn chuyện văn chương (cái hay của Câu cá mùa thu, sức sống của hình tượng văn học). Chung một điểm: luận đề rõ, luận điểm sắp theo trình tự, lí lẽ đi cùng bằng chứng.
• Yêu cầu khi đọc. Tìm luận đề, luận điểm; tách lí lẽ với bằng chứng và xét độ tin cậy; nhận ra thái độ người viết; với văn bản trung đại phải đặt vào bối cảnh khởi nghĩa Lam Sơn.
• Ý nghĩa. Đọc nghị luận là học cách nghĩ có lớp lang. Gió thanh lay động cành cô trúc là mẫu để tự viết bài phân tích thơ; Bản sắc là hành trang cho sẵn một vấn đề để thảo luận ở phần Nói và nghe.

Trình bày cấu trúc của bài Thơ văn Nguyễn Trãi bằng một sơ đồ. Nêu các nội dung chính của văn bản Nguyễn Trãi – Cuộc đời và sự nghiệp. Nhận xét về các tác phẩm của Nguyễn Trãi (nội dung và hình thức thể loại) được học trong bài này.

Trả lời:

Sơ đồ Bài 5 (có thể vẽ lại thành sơ đồ tư duy): Yêu cầu cần đạt → Kiến thức ngữ văn (bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội với việc đọc hiểu; nghị luận xã hội trung đại; thơ Nôm Đường luật thất ngôn xen lục ngôn; biện pháp liệt kê) → Đọc hiểu Nguyễn Trãi – Cuộc đời và sự nghiệp, Đại cáo bình Ngô; thực hành đọc Gương báu khuyên răn (bài 43) → phần Thực hành tiếng Việt → Viết bài nghị luận về một vấn đề xã hội → Nói và nghe: thuyết trình và thảo luận về một vấn đề xã hội → Tự đánh giá: Thư dụ Vương Thông lần nữa → Hướng dẫn tự học.

Nội dung chính của văn bản về Nguyễn Trãi: phần cuộc đời đi qua các mốc lớn (con Nguyễn Phi Khanh, đỗ Thái học sinh năm 1400; theo Lê Lợi trong khởi nghĩa Lam Sơn; sau thắng lợi bị nghi kị, lui về Côn Sơn; chết oan trong vụ án Lệ Chi Viên năm 1442, được Lê Thánh Tông minh oan). Phần sự nghiệp giới thiệu tác phẩm chữ Hán (Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Ức Trai thi tập…) và chữ Nôm (Quốc âm thi tập), khái quát hai giá trị: nhà văn chính luận kiệt xuất và nhà thơ trữ tình đặt nền cho thơ tiếng Việt.

Nhận xét về tác phẩm: Đại cáo bình Ngô là áng cáo chữ Hán viết bằng văn biền ngẫu, vừa tuyên bố độc lập vừa tố cáo giặc và thuật lại cuộc khởi nghĩa, với những đoạn liệt kê dồn dập. Thư dụ Vương Thông lần nữa là văn chính luận dạng thư, phân tích thời thế để dụ tướng giặc ra hàng, giọng vừa cứng vừa mềm. Bài 43 của Gương báu khuyên răn là thơ Nôm với câu sáu chữ xen câu bảy chữ, tả ngày hè rộn rã và ước mong dân giàu đủ.

Nêu tên các kiểu văn bản nghị luận được rèn luyện viết trong sách Ngữ văn 10, tập hai; nhận xét điểm khác nhau của các kiểu văn bản viết được rèn luyện ở Ngữ văn 10, tập hai so với Ngữ văn 10, tập một (bảng gợi ý: Kiểu bài – Tập một – Tập hai; ví dụ dòng Nghị luận xã hội: tập một bàn về một vấn đề gắn với các tác phẩm văn học, tập hai bàn về một tư tưởng, hiện tượng trong cuộc sống).

Trả lời:

Tập hai rèn bốn bài viết: nghị luận về một vấn đề xã hội (Bài 5); nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm truyện (Bài 6), một tác phẩm thơ (Bài 7), một tác phẩm văn học (Bài 8).

Tập hai dồn sức cho nghị luận, nghiêng hẳn về nghị luận văn học.

Chỉ ra các điểm giống nhau và khác nhau về yêu cầu viết (mục đích và nội dung) của bài Phân tích, đánh giá một tác phẩm văn học và Nghị luận về một vấn đề xã hội đã học. Hoàn thành yêu cầu của bài tập vào vở theo bảng (Tên kiểu văn bản – Mục đích – Nội dung).

Trả lời:

Giống nhau: cùng là văn nghị luận, cần luận đề, hệ thống luận điểm, lí lẽ và bằng chứng, bố cục ba phần, cùng quy trình viết. Khác nhau: đối tượng bàn luận (tác phẩm hay vấn đề đời sống) kéo theo khác biệt về nguồn bằng chứng và kết quả hướng tới (thưởng thức, đánh giá hay thay đổi hành động).

Nêu một số vấn đề xã hội mà em thấy có thể viết bài nghị luận để phát biểu ý kiến của mình. Giải thích vì sao đó là vấn đề xã hội cần có ý kiến.

Trả lời:

• Bình luận ác ý, công kích người khác trên mạng (gắn với Đừng gây tổn thương): hậu quả có thật với người bị công kích, trong khi nhiều người coi đó là chuyện nói cho vui.
• Giữ bản sắc khi hội nhập (nói tiếng Việt chen tiếng Anh, cách đón Tết của giới trẻ): liên quan tới Bản sắc là hành trang, là lựa chọn mỗi người đưa ra hằng ngày.
• Lòng biết ơn thế hệ đi trước (gợi từ Người ở bến sông Châu, Khoảng trời, hố bom): thời bình dễ khiến người trẻ coi hòa bình là đương nhiên.
• Rác thải nhựa ở trường học: gần gũi, có thể đề xuất giải pháp ngay trong lớp.

Nêu các nội dung chính được rèn luyện trong kĩ năng nói và nghe ở sách Ngữ văn 10, tập hai. Những nội dung nói và nghe liên quan chặt chẽ với nội dung đọc hiểu và viết như thế nào?

Trả lời:

Bốn nội dung: thuyết trình và thảo luận về một vấn đề xã hội (Bài 5); giới thiệu, đánh giá về một tác phẩm truyện (Bài 6), về một tác phẩm thơ (Bài 7); giới thiệu, đánh giá vẻ đẹp của tác phẩm văn học (Bài 8).

Trong mỗi bài, ba kĩ năng nối thành chuỗi. Lấy Bài 6: đọc Người ở bến sông Châu cho hiểu biết về truyện ngắn; bài viết phân tích tác phẩm truyện sắp xếp hiểu biết ấy thành luận điểm; phần nói chuyển bài viết thành lời giới thiệu trước lớp, thêm giọng điệu, cử chỉ, hỏi đáp. Ở Bài 5, tư tưởng nhân nghĩa trong Đại cáo bình Ngô gợi vấn đề cho bài nghị luận xã hội, và bài viết ấy thành đề cương cho buổi thảo luận.

a) Nêu một số biện pháp tu từ có trong Bài 7 và phân tích tác dụng của một biện pháp tu từ mà em thấy nổi bật trong các bài thơ đã học ở đó. b) Nêu một ví dụ về biện pháp tu từ chêm xen ngoài bài học trong sách giáo khoa Ngữ văn 10 và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ ấy.

Trả lời:

a) Thơ Bài 7 dùng nhiều phép điệp, so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, liệt kê; phần thực hành tiếng Việt lấy ví dụ ngay từ Đất nước của Nguyễn Đình Thi. Biện pháp nổi bật em chọn là nhân hóa kết hợp ẩn dụ trong hai dòng:

Ôi những cánh đồng quê chảy máu
Dây thép gai đâm nát trời chiều

Cánh đồng vốn nuôi sự sống nay “chảy máu” như một cơ thể bị thương; dây thép gai của đồn bốt giặc “đâm nát” bầu trời như kẻ hung bạo. Đất đai, trời chiều hóa thành sinh thể biết đau, nên nỗi đau của đất nước bị xâm lược hiện thành hình ảnh chứ không cần lời giải thích. Thán từ “Ôi” làm cảm xúc bật thành tiếng kêu.

b) Ví dụ tự đặt: Ông nội tôi – người cả đời chưa rời làng quá ba ngày – lại thuộc tên các tỉnh nhiều nhất nhà. Phần giữa hai dấu gạch ngang là chêm xen. Nó thêm thông tin về ông, tạo tương phản bất ngờ với vế sau, làm nổi bật nỗi ham hiểu biết và tình yêu đất nước kín đáo của ông. Bỏ đi, câu vẫn đúng ngữ pháp nhưng mất cái thú vị và chiều sâu cảm xúc.

Đặc điểm nổi bật của mạch cảm xúc trong đoạn thơ trên là gì? A. Giàu tính tự sự; B. Thiên về giới thiệu; C. Đậm màu sắc miêu tả; D. Giàu chất triết lí, suy tưởng.

Trả lời: D. Đoạn thơ không kể một câu chuyện hay tả một cảnh cụ thể; nhà thơ đang trả lời câu hỏi lớn về thời điểm Đất Nước ra đời, mỗi dòng là một suy ngẫm về cội nguồn. Các chi tiết đời thường được dùng làm chất liệu cho suy tưởng.

Đoạn thơ trên có đặc điểm như thế nào? A. Không vần, có nhịp, không có hình ảnh; B. Không vần, có nhịp, giàu chất liệu dân gian; C. Không vần, không nhịp, không biện pháp tu từ; D. Không vần, không nhịp, nhiều biện pháp tu từ.

Trả lời: B. Thơ tự do, dòng dài ngắn khác nhau, không gieo vần cố định nhưng vẫn có nhịp (nhịp kể chậm rãi của lời tâm tình). Chất liệu dân gian rất dày: truyện cổ, miếng trầu, cây tre, ca dao, thành ngữ. Vì vậy loại A (vì đoạn thơ nhiều hình ảnh), C và D (vì thơ nào cũng có nhịp).

Cái “ngày xửa ngày xưa” trong câu thơ “Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể” được hiểu là gì? A. Là câu chuyện cổ mẹ thường hay kể; B. Là câu chuyện hằng ngày của mẹ; C. Là lời ru của mẹ khi con còn nhỏ; D. Là câu ca xưa cũ mẹ khuyên nhủ con.

Trả lời: A. “Ngày xửa ngày xưa” là công thức mở đầu quen thuộc của truyện cổ tích. Nhà thơ dùng nó như một hoán dụ cho kho truyện cổ mẹ kể, ý nói Đất Nước có từ thời của những câu chuyện ấy.

Hai câu thơ “Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn / Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc” nhắc ta nhớ đến câu chuyện cổ nào? A. Sự tích trầu cau và Sự tích ông bình vôi; B. Truyện Thánh Gióng và Cây tre trăm đốt; C. Sự tích ông bình vôi và Cây tre trăm đốt; D. Sự tích trầu cau và truyện Thánh Gióng.

Trả lời: D. Miếng trầu gợi Sự tích trầu cau (tình anh em, vợ chồng, tục ăn trầu); trồng tre đánh giặc gợi chi tiết Thánh Gióng nhổ tre đánh tan giặc Ân. Cây tre trăm đốt có tre nhưng không có chuyện đánh giặc.

Dòng thơ nào sử dụng thành ngữ? A. Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi; B. Cái kèo, cái cột thành tên; C. Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn; D. Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn.

Trả lời: C. Gừng cay muối mặn là thành ngữ (gốc từ ca dao về tình nghĩa vợ chồng) chỉ sự gắn bó thủy chung qua bao cay đắng. Dòng thơ còn có một thành ngữ khác ở phần sau đoạn trích, một nắng hai sương, nhưng không nằm trong các phương án.

Nêu nội dung chính của đoạn thơ trên trong khoảng 3 – 4 dòng.

Trả lời: Đoạn thơ lí giải cội nguồn Đất Nước bằng những điều rất gần: truyện cổ mẹ kể, miếng trầu của bà, cây tre đánh giặc, búi tóc của mẹ, tình nghĩa cha mẹ, ngôi nhà, hạt gạo. Đất Nước vì thế có mặt trong phong tục, lao động và tình cảm của mỗi gia đình, đã có từ rất lâu trước khi ta lớn lên.

Đoạn trích viết về vấn đề gì? Tóm tắt trong khoảng 3 – 4 dòng.

Trả lời: Vấn đề: sức chiến đấu của ngòi bút chính luận Nguyễn Trãi. Tóm tắt: Nguyễn Trãi coi văn chương là vũ khí. Thư từ trong Quân trung từ mệnh tập phân tích thời, thế, lực để làm giặc nao núng; Bình Ngô đại cáo vang lên khí thế độc lập. Sức mạnh ấy đến từ chiến lược nhân nghĩa, trí tuệ sắc bén và tấm lòng chân thành, khiến ông là người sớm nhất nâng sức chiến đấu ấy của văn chính luận nước ta lên tầm cao như vậy.

Nêu các biểu hiện cụ thể giúp em nhận biết được phương thức biểu đạt chính của đoạn trích.

Trả lời: Phương thức chính là nghị luận. Biểu hiện:

• Có luận điểm nêu ngay câu đầu: Nguyễn Trãi dùng văn học phục vụ chiến đấu.
• Có lí lẽ giải thích nguồn gốc sức mạnh (chiến lược nhân nghĩa, phân tích thời – thế – lực, nhu cầu “tâm công”).
• Có bằng chứng là tác phẩm cụ thể (Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo) và lời của người khác được đặt trong ngoặc kép, ghi rõ tên (Phan Huy Chú, Phạm Văn Đồng).
• Dùng nhiều từ ngữ đánh giá: “sâu sắc”, “mãnh liệt”, “ngoan cường, trực diện”, “sớm nhất”.

Đoạn trích được triển khai theo kiểu diễn dịch, quy nạp hay tổng – phân – hợp? Em dựa vào đâu để xác định cấu trúc ấy?

Trả lời: Diễn dịch. Căn cứ: câu chủ đề đứng đầu đoạn (“Nguyễn Trãi đã dùng văn học phục vụ chiến đấu, viết văn để đánh giặc”); toàn bộ các câu sau lần lượt làm rõ câu ấy qua từng tác phẩm và từng nguồn sức mạnh. Hai câu cuối tuy có giọng khái quát nhưng không nhắc lại ý câu đầu mà đưa thêm một nhận định mới (Nguyễn Trãi là người sớm nhất), nên vẫn thuộc phần triển khai chứ không làm thành phần “hợp” như ở đoạn tổng – phân – hợp.

Nêu nhận xét của em về nội dung và hình thức của đoạn trích (trình bày trong khoảng 8 – 10 dòng).

Trả lời (đoạn tham khảo): Đoạn trích cho thấy một Nguyễn Trãi ít được nhắc khi học thơ: người đánh giặc bằng chữ. Tác giả không ca ngợi chung chung mà chỉ rõ văn chính luận ấy mạnh ở đâu: ở lẽ phải của chính nghĩa, ở sự tính toán thời thế, ở chỗ biết đánh vào lòng người. Nhận định cuối đoạn đặt Nguyễn Trãi vào dòng văn chính luận dân tộc, làm nổi bật vị trí tiên phong của ông. Về hình thức, câu chủ đề đứng đầu, bằng chứng gồm cả tác phẩm lẫn ý kiến của hai người ở hai thời đại, khiến lời bàn khách quan hơn. Những chuỗi liệt kê dài tạo nhịp dồn dập, hợp với nội dung nói về sức tấn công, dù có câu quá dài khiến người đọc phải đọc lại.