Ôn tập học kì I Ngữ văn 8 Cánh diều (trang 132–136): Ôn tập và tự đánh giá cuối kì I

Các thể loại và kiểu văn bản đã học trong sách Ngữ văn 8, tập một là những thể loại và kiểu văn bản nào? Nêu một số tên văn bản cụ thể của mỗi thể loại và kiểu văn bản đó.

Trả lời:

• Truyện ngắn (Bài 1): Tôi đi học, Gió lạnh đầu mùa, Người mẹ vườn cau, Chuỗi hạt cườm màu xám.
• Thơ sáu chữ, bảy chữ (Bài 2): Nắng mới, Nếu mai em về Chiêm Hoá, Đường về quê mẹ, Quê người.
• Văn bản thông tin giải thích hiện tượng tự nhiên (Bài 3): Sao băng, Nước biển dâng: bài toán khó cần giải trong thế kỉ XXI, Lũ lụt là gì? – Nguyên nhân và tác hại, Vì sao chim bồ câu không bị lạc đường?
• Hài kịch (Bài 4): Đổi tên cho xã (trích Bệnh sĩ), Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục (trích Trưởng giả học làm sang).
• Truyện cười (Bài 4): Cái kính, Thi nói khoác, Treo biển.
• Văn bản nghị luận xã hội (Bài 5): Hịch tướng sĩ, Nước Đại Việt ta, Chiếu dời đô, Nước Việt Nam ta nhỏ hay không nhỏ?, Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới.

Nội dung khái quát bao trùm toàn bộ các văn bản truyện ở Bài 1 trong sách Ngữ văn 8, tập một là gì? Nêu nhận xét về đặc điểm hình thức thể loại nổi bật của các văn bản đó và những điểm cần lưu ý về cách đọc hiểu.

Trả lời:

• Nội dung bao trùm: những tình cảm trong trẻo, nhân hậu của con người, thường nhìn từ trẻ thơ: cảm xúc ngày đầu đến trường (Tôi đi học), lòng thương người nghèo của hai chị em Sơn khi đem chiếc áo bông cho bé Hiên (Gió lạnh đầu mùa), tình mẹ và sự gắn bó với quê nhà (Người mẹ vườn cau).
• Hình thức: truyện ngắn ít sự kiện, cốt truyện đơn giản, nhiều khi gần với tùy bút; chú trọng diễn biến tâm trạng hơn là hành động; chi tiết nhỏ mà giàu sức gợi (chiếc áo bông cũ, con đường làng mùa thu); giọng kể nhẹ nhàng, thấm đẫm chất trữ tình.
• Cách đọc: xác định ngôi kể và điểm nhìn; theo dõi mạch cảm xúc của nhân vật; tìm chi tiết then chốt và lí giải ý nghĩa; chú ý lời văn, hình ảnh thiên nhiên gắn với tâm trạng; rút ra thông điệp về cách sống.

Nhận xét về nội dung (đề tài, chủ đề, cảm xúc,…) của các văn bản thơ (sáu chữ, bảy chữ) trong Bài 2 và nêu một số điểm cần lưu ý về cách đọc thể thơ này.

Trả lời: Các bài thơ cùng xoay quanh quê hương, gia đình: Nắng mới là nỗi nhớ người mẹ đã khuất khi nắng mới về; Nếu mai em về Chiêm Hoá là lời mời đến với thiên nhiên, con người vùng cao Tuyên Quang; Đường về quê mẹ vẽ cảnh làng quê Bắc Bộ trên đường về quê ngoại; Quê người là nỗi nhớ quê khi sống xa nhà. Cảm xúc chủ đạo là thương nhớ, gắn bó, có lúc bâng khuâng, có lúc tự hào.

Khi đọc: xác định số tiếng mỗi dòng, cách chia khổ, cách gieo vần, ngắt nhịp (bảy chữ thường 4/3 hoặc 3/4, sáu chữ thường 2/2/2 hoặc 3/3); tìm chủ thể trữ tình và mạch cảm xúc qua từng khổ; chú ý từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ; đặt bài thơ vào hoàn cảnh sáng tác khi cần.

Đề tài và chủ đề chung của các văn bản thông tin ở Bài 3 có gì đặc sắc? Nêu ý nghĩa của các văn bản này. Cần lưu ý những gì về cách đọc các văn bản thông tin trong Bài 3?

Trả lời:

• Đặc sắc: cả bốn văn bản cùng giải thích hiện tượng tự nhiên, từ hiện tượng đẹp trên bầu trời (sao băng) đến hiện tượng gây tai họa (lũ lụt, nước biển dâng) và một khả năng kì lạ của loài vật (bồ câu tìm đường). Chúng trả lời câu hỏi vì sao bằng kiến thức khoa học nhưng viết dễ hiểu, có số liệu, hình ảnh.
• Ý nghĩa: giúp người đọc hiểu đúng thay vì tin vào lời đồn; nhận ra con người phải thích ứng và có trách nhiệm (nước biển dâng gắn với biến đổi khí hậu, đe dọa trực tiếp đồng bằng sông Cửu Long).
• Cách đọc: tìm hiện tượng được giải thích; xác định nguyên nhân, quá trình, kết quả; nhận ra cách sắp xếp thông tin (nhân quả, trật tự thời gian, mức độ quan trọng); đọc kĩ sa pô, đề mục, phương tiện phi ngôn ngữ; đánh giá độ tin cậy của số liệu, nguồn.

Nêu nội dung chính của các văn bản hài kịch và truyện cười trong Bài 4, từ đó nhận xét và phân tích ý nghĩa tiếng cười được thể hiện trong các văn bản này.

Trả lời:

Ý nghĩa tiếng cười: mua vui và giải trí, nhưng sâu hơn là phê phán những thói xấu có thật quanh ta. Hài kịch của Lưu Quang Vũ, Mô-li-e cười sắc hơn vào thói háo danh; truyện cười dân gian cười nhẹ nhàng, giúp người nghe tự nhìn lại mình.

Các văn bản trong Bài 5 có chung nội dung gì? Cần lưu ý những gì về cách đọc các văn bản này?

Trả lời: Các văn bản nghị luận ở Bài 5, từ Hịch tướng sĩ, Nước Đại Việt ta, Chiếu dời đô thời trung đại đến Nước Việt Nam ta nhỏ hay không nhỏ?, Chuẩn bị hành trang vào thế kỉ mới hiện đại, có chung chủ đề lòng yêu nước, ý thức về vận mệnh dân tộc và trách nhiệm của mỗi người với đất nước. Khi đọc: xác định luận đề, các luận điểm cùng lí lẽ, dẫn chứng đi kèm; với văn bản trung đại, nắm hoàn cảnh ra đời, thể loại (hịch, chiếu, cáo) và nghệ thuật lập luận (đối, liệt kê, dẫn chứng lịch sử); tách nhận định riêng của tác giả khỏi thông tin khách quan; liên hệ với thực tế hôm nay.

Nhìn chung, tất cả các văn bản trong sách Ngữ văn 8, tập một đều có nội dung gần gũi, sâu sắc và thiết thực đối với đời sống hiện nay. Em hãy phân tích và làm sáng tỏ nhận xét đó thông qua một số ví dụ cụ thể.

Trả lời:

• Gió lạnh đầu mùa: mỗi mùa đông, trường em lại quyên góp áo ấm cho học sinh vùng cao. Hành động của chị em Sơn cho thấy sẻ chia bắt đầu từ những việc nhỏ, và người lớn (mẹ Sơn) nên khuyến khích chứ không trách trẻ.
• Nước biển dâng: bài toán khó cần giải trong thế kỉ XXI: số liệu về đồng bằng sông Cửu Long bị xâm nhập mặn không còn là chuyện xa xôi; đọc văn bản, em hiểu vì sao cần tiết kiệm năng lượng, trồng rừng ngập mặn.
• Đổi tên cho xã: những phong trào hô khẩu hiệu thật kêu mà làm chẳng bao nhiêu vẫn còn, kể cả trong trường học; vở kịch nhắc ta coi trọng thực chất.

B. Viết

Các dạng văn bản cụ thể được luyện viết trong sách Ngữ văn 8, tập một thuộc những kiểu văn bản nào? Chỉ ra mối quan hệ giữa phần Viết và phần Đọc hiểu của mỗi bài học.

Trả lời:

Văn bản đọc vừa là mẫu về kiểu văn bản, vừa gợi đề tài cho bài viết.

Nêu yêu cầu và tác dụng của việc tập làm thơ sáu chữ, bảy chữ.

Trả lời:

• Yêu cầu: mỗi dòng sáu hoặc bảy tiếng; có vần (chân hoặc lưng), nhịp phù hợp; có thể chia khổ; nội dung thể hiện một cảm xúc, suy nghĩ chân thật; dùng từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ có chọn lọc.
• Tác dụng: tự làm thơ giúp em hiểu luật thơ từ bên trong nên đọc Nắng mới hay Đường về quê mẹ nhạy hơn; rèn khả năng chọn chữ, gọt câu; giúp em bày tỏ cảm xúc về người thân, quê hương bằng một hình thức mới.

Sách giáo khoa Ngữ văn 8, tập một hướng dẫn em rèn luyện những kĩ năng viết nào? Phân tích ý nghĩa và tác dụng của các kĩ năng ấy.

Trả lời:

• Quy trình viết bốn bước (chuẩn bị; tìm ý, lập dàn ý; viết; kiểm tra, chỉnh sửa): giúp bài viết có định hướng, không lạc đề, bớt lỗi.
• Kể kết hợp tả và biểu cảm (Bài 1): làm câu chuyện về chuyến đi sinh động, có cảm xúc thật.
• Giải thích theo quan hệ nhân quả (Bài 3): rèn tư duy khoa học, trình bày mạch lạc một hiện tượng.
• Viết kiến nghị (Bài 3): biết trình bày đúng thể thức để đề đạt nguyện vọng với cơ quan, tổ chức, một kĩ năng dùng suốt đời.
• Lập luận (Bài 4, 5): nêu luận điểm, dùng lí lẽ và bằng chứng, phản bác ý kiến trái chiều, giúp em bảo vệ quan điểm của mình có căn cứ.

Các nội dung và yêu cầu của phần Viết trong sách Ngữ văn 8, tập một có gì mới so với sách Ngữ văn 7?

Trả lời:

• Kiểu bài mới: thuyết minh giải thích hiện tượng tự nhiên (lớp 7 thuyết minh quy tắc, luật lệ); văn bản kiến nghị; nghị luận về vấn đề đời sống và vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm (lớp 7 nghị luận văn học phân tích nhân vật); thơ sáu chữ, bảy chữ (lớp 7 bốn chữ, năm chữ); kể chuyến đi, hoạt động xã hội (lớp 7 kể về sự kiện, nhân vật lịch sử có thật).
• Yêu cầu cao hơn: phải kết hợp nhiều phương thức trong một bài; lập luận chặt hơn, biết phản bác ý kiến khác; thông tin cần chính xác, có nguồn; bài viết dài và phức tạp hơn.

C. Nói và nghe

Nêu những nội dung chính được rèn luyện về kĩ năng nói và nghe trong sách Ngữ văn 8, tập một. Xác định trọng tâm phần nói và nghe của mỗi bài học.

Trả lời:

Nội dung rèn luyện kĩ năng nói và nghe liên quan với nội dung đọc hiểu và viết trong mỗi bài học như thế nào? Phân tích một số ví dụ ở các bài học trong sách Ngữ văn 8, tập một để làm sáng tỏ điều ấy.

Trả lời: Nói và nghe thường dùng chung đề tài, chung kiểu văn bản với đọc và viết của bài, chỉ đổi sang hình thức giao tiếp trực tiếp. Ví dụ:

• Bài 3: đọc Sao băng để biết cách giải thích một hiện tượng, viết bài thuyết minh về một hiện tượng khác, rồi nghe bạn thuyết minh và tóm tắt lại. Muốn tóm tắt đúng, em phải nhận ra nguyên nhân, kết quả như khi đọc.
• Bài 4: từ thói háo danh trong Đổi tên cho xã, nhóm thảo luận về hiện tượng sống ảo, khoe khoang trên mạng; ý kiến thu được là chất liệu cho bài nghị luận về một vấn đề đời sống.

D. Tiếng Việt

Nêu những nội dung chính của phần tiếng Việt trong sách Ngữ văn 8, tập một. Các nội dung này có mối quan hệ như thế nào với phần Đọc hiểu, Viết, Nói và nghe?

Trả lời:

Nêu một số biện pháp tu từ có trong các văn bản thơ đã học ở Bài 2 và phân tích tác dụng của một biện pháp mà em thích.

Trả lời: Các bài thơ dùng nhiều điệp ngữ, so sánh, liệt kê, nhân hóa, cùng hệ thống từ láy gợi hình, gợi cảm. Em thích phép điệp ngữ trong Nắng mới của Lưu Trọng Lư. Khổ đầu mở ra bằng:

Mỗi lần nắng mới hắt bên song,
Xao xác, gà trưa gáy não nùng,

Cụm mỗi lần nắng mới trở lại ở khổ hai, khi nhà thơ nhớ cảnh mẹ đem áo đỏ ra phơi trước giậu. Sự lặp lại cho thấy nỗi nhớ không đến một lần rồi thôi mà trở về đều đặn theo từng mùa nắng, như một thói quen của kí ức. Nhờ điệp ngữ, ánh nắng trở thành sợi dây nối hiện tại với quá khứ, và hình bóng người mẹ hiện lên rất tự nhiên mà không cần một lời than nào. Các từ xao xác, não nùng làm buổi trưa thêm vắng lặng.

Nội dung chính của văn bản Con rắn vuông là gì? A. Giới thiệu hình dáng, kích thước của con rắn vuông. B. Kể chuyện anh chàng nói khoác về con rắn vuông. C. Kể lại câu chuyện về một con rắn hình vuông. D. Ghi lại suy nghĩ của người viết về con rắn vuông.

Trả lời: B. Con rắn chỉ có trong lời khoác của anh chồng; truyện xoay quanh thói nói khoác bị lật tẩy, không có con rắn hình vuông nào thật.

Văn bản trên thuộc thể loại nào? A. Truyện ngụ ngôn. B. Truyện cười. C. Truyện cổ tích. D. Truyện thần thoại.

Trả lời: B. Truyện ngắn, có tình huống gây cười, nhân vật mang thói xấu (khoác lác), kết thúc bằng một câu thoại bất ngờ làm bật tiếng cười.

Phương án nào sau đây nêu đặc điểm thể loại của văn bản trên? A. Nội dung thường viết về các câu chuyện hoang đường… B. Cốt truyện thường mượn các con vật để nói chuyện con người. C. Bối cảnh truyện thường là các tình huống mâu thuẫn giữa thật và giả… D. Truyện thường do dân gian kể và lưu truyền lại cho đời sau.

Trả lời: C. Tiếng cười nảy ra từ mâu thuẫn giữa lời anh chồng tự nhận là thật với sự vô lí của con rắn dài bằng rộng. B là đặc điểm ngụ ngôn; D đúng với mọi truyện dân gian nên không phải đặc điểm riêng của truyện cười.

Câu nào sau đây là lời nhân vật người vợ trong văn bản trên? A. Anh chàng nọ tính khoác lác đã quen. B. Vợ không tin, nhưng cũng định trêu chồng một mẻ… C. Chồng rút lui một lần nữa… D. Vẫn không dài đến nước ấy đâu!

Trả lời: D. Câu này đứng sau gạch đầu dòng, ngay sau lời dẫn Vợ vẫn khăng khăng. A, B, C là lời người kể chuyện.

Mục đích chính của truyện trên là gì? A. Giải trí. B. Châm biếm. C. Đả kích. D. Lên án.

Trả lời: A. Người vợ chỉ định trêu chồng, tiếng cười cuối truyện là tiếng cười vui trong gia đình. Truyện có phê phán nhẹ thói nói khoác nhưng không nhằm châm biếm sâu cay, càng không đả kích hay lên án ai.

Câu: “Lần này tôi nói thật nhé.” có nghĩa hàm ẩn là gì? A. Các lần trước đều nói thật. B. Các lần trước đều không nói thật. C. Các lần trước đều không nói dối. D. Các lần trước không phải tôi nói.

Trả lời: B. Nói lần này mới thật tức là ngầm thừa nhận những con số trước đó (hơn trăm, tám mươi, sáu mươi thước) đều là bịa. Anh chồng tự lộ mình mà không hay.

Trong văn bản có câu: “Vợ không tin, nhưng cũng định trêu chồng một mẻ…”. a) Theo em, mục đích chính của người vợ là gì? b) Từ ngữ nào trong câu trên cho người đọc thấy mục đích chính ấy?

Trả lời:

• a) Người vợ biết chồng nói khoác nên muốn dồn để chồng tự lộ ra cái vô lí trong lời mình, vừa đùa vui vừa nhắc khéo chồng bỏ tật khoác lác.
• b) Cụm từ định trêu và một mẻ: cho thấy đây là trò đùa có chủ ý, không phải cãi nhau thật.

Trong phần kết thúc truyện, vì sao người vợ “bò lăn ra cười”?

Trả lời: Vì anh chồng mắc đúng bẫy: cứ bị vợ chê là không đúng, anh lại bớt chiều dài, tới bốn mươi thước thì bằng đúng bề ngang anh khẳng định từ đầu. Con rắn dài bằng rộng thành ra hình vuông, một điều không thể có. Lời khoác tự mâu thuẫn, người vợ cười vì chồng tự bóc mẽ mình, cũng vì trò trêu của chị đã thành công.

II. Viết (chọn một trong hai đề, viết thành bài văn ngắn)