Trong sách Ngữ văn 12, tên in dưới nhan đề Rừng xà nu là Nguyễn Trung Thành, nhưng trong giới văn chương người ta quen gọi ông là Nguyên Ngọc. Nguyễn Trung Thành là bút danh nhà văn Nguyên Ngọc (tên khai sinh Nguyễn Văn Báu, sinh năm 1932, quê Thăng Bình, Quảng Nam) dùng khi viết ở chiến trường Khu V trong kháng chiến chống Mỹ. Mười năm trước đó, cũng người ấy đã ký tên Nguyên Ngọc dưới cuốn tiểu thuyết Đất nước đứng lên về anh hùng Núp. Hai bút danh ứng với hai cuộc kháng chiến, nhưng vùng đất trong trang viết thì gần như chỉ có một: Tây Nguyên.
Một người, hai bút danh: Nguyên Ngọc và Nguyễn Trung Thành
| Tên khai sinh | Nguyễn Văn Báu |
| Bút danh | Nguyên Ngọc (từ thời chống Pháp); Nguyễn Trung Thành (ở chiến trường Khu V, từ năm 1962) |
| Năm sinh | 5/9/1932 |
| Quê | Huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam (Wikipedia ghi nguyên quán xã Bình Triều) |
| Thể loại | Tiểu thuyết, truyện ngắn, bút ký, tiểu luận; dịch sách lý luận văn học |
| Tác phẩm tiêu biểu | Đất nước đứng lên, Rẻo cao, Rừng xà nu, Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc, Đất Quảng, Các bạn tôi ở trên ấy |
| Giải thưởng | Giải nhất Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam 1954–1955 (Đất nước đứng lên); Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật đợt I, năm 2001 |
| Trong SGK | Rừng xà nu, SGK Ngữ văn 12 tập hai (chương trình 2006) |
Chuyện hai bút danh hay làm học sinh lúng túng khi làm bài. Cần nhớ: Nguyên Ngọc và Nguyễn Trung Thành là một người. Tên Nguyên Ngọc gắn với những gì ông viết ở miền Bắc và sau chiến tranh; tên Nguyễn Trung Thành gắn với những trang viết ở Khu V giai đoạn 1962–1975, trong đó có Rừng xà nu. Một số tài liệu và bài viết trên mạng còn ghi nhầm bút danh thành Nguyễn Ngọc; chữ đúng là Nguyên, không có dấu ngã.
Người lính mười tám tuổi lên Tây Nguyên
Nguyễn Văn Báu sinh ngày 5/9/1932, quê ở huyện Thăng Bình, Quảng Nam; Wikipedia ghi ông sinh ở Đà Nẵng, thuở nhỏ sống ở Hội An. Năm 1950, khi mới mười tám tuổi và đang đi học, ông vào bộ đội. Đơn vị của ông đánh Pháp chủ yếu ở Tây Nguyên, mặt trận chính của Liên khu V khi ấy. Ít lâu sau, ông rời đơn vị chiến đấu để viết cho tờ báo quân đội của Liên khu, trong vai phóng viên.
Những năm cầm súng rồi rong ruổi đưa tin ấy cho ông vốn sống về các buôn làng Tây Nguyên, thứ vốn về sau nuôi phần lớn trang viết của ông. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra Bắc, mang theo câu chuyện về một người Ba Na tên Núp.
Đất nước đứng lên: anh hùng Núp và làng Kông Hoa
Cuối năm 1955, cuốn tiểu thuyết đầu tay Đất nước đứng lên hoàn thành, ký tên Nguyên Ngọc. Truyện kể cuộc kháng chiến chống Pháp của dân làng Kông Hoa, một làng Ba Na ở Tây Nguyên, và nhân vật chính là Núp, một người có thật: anh hùng Đinh Núp. Tác phẩm được giải nhất Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam 1954–1955. Tác giả khi ấy vừa tròn hai mươi ba tuổi.
Cuốn sách sống lâu hơn thời của nó. Nó được dựng thành phim, và năm 2005 được chuyển thể thành nhạc kịch cùng tên của nhạc sĩ An Thuyên. Vở nhạc kịch dàn dựng khi chưa xin phép tác giả tiểu thuyết; Nguyên Ngọc lên tiếng trên báo về chuyện tác quyền, và báo Tuổi Trẻ sau đó đưa tin tác giả nhạc kịch đã xin lỗi ông. Năm 2014, nhân kỷ niệm 100 năm sinh anh hùng Núp, Wikipedia tiếng Việt ghi tiểu thuyết có thêm bản tiếng Ba Na.
Ở miền Bắc, ông còn viết truyện vừa Mạch nước ngầm và tập truyện ngắn Rẻo cao (các tài liệu học tập ghi năm 1961, Wikipedia ghi 1962). Theo bản biên niên về ông do báo Người Đô Thị công bố năm 2017, Rẻo cao được chú ý vì văn phong, còn Mạch nước ngầm gây tranh luận vì cách nhìn con người khác số đông thời ấy, kể cả với những người có thành tích, danh hiệu. Danh sách đầy đủ hơn các tác phẩm có trong bài tuyển tập tác phẩm Nguyễn Trung Thành.
Năm 1962: trở lại Khu V với cái tên Nguyễn Trung Thành
Năm 1962 ông xin trở lại miền Nam, lần này đi lại giữa quê nhà Quảng Nam và Tây Nguyên. Cùng năm ấy, nhà văn Nguyễn Thi cũng rời miền Bắc để vào Nam Bộ. Ở Khu V, Nguyên Ngọc bắt đầu ký tên Nguyễn Trung Thành. Theo Wikipedia và bản biên niên trên Người Đô Thị, những năm ấy ông đứng đầu chi hội văn nghệ giải phóng của miền Trung Trung Bộ và lo tờ tạp chí văn nghệ của quân khu.
Những tác phẩm quen thuộc nhất dưới tên Nguyễn Trung Thành đều ra đời trong mười ba năm ấy:
- Đường chúng ta đi (bút ký), từng được giảng dạy ở trường phổ thông.
- Rừng xà nu (truyện ngắn, 1965).
- Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc (tập truyện và ký, 1969), nơi Rừng xà nu được in lại.
- Đất Quảng (tiểu thuyết, 1971–1974), viết về quê nhà Quảng Nam.
Năm 2001, cụm tác phẩm gồm Đất nước đứng lên, Rừng xà nu, Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc và kịch bản phim Đường mòn Hồ Chí Minh trên biển được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật đợt I.
Rừng xà nu: viết năm 1965, cây thông ba lá và cụ Mết có thật
Rừng xà nu ra đời năm 1965. Bản đầu tiên đăng ở số 2 năm ấy của tờ Văn nghệ Quân giải phóng Trung Trung Bộ; về sau truyện được đưa vào tập Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc. Truyện kể một đêm Tnú về thăm làng Xô Man sau ba năm đi bộ đội. Đêm ấy dân làng kéo đến nhà cụ Mết, và bên bếp lửa, cụ kể cho dân làng nghe đời Tnú: cậu bé mồ côi làm liên lạc cho cán bộ, bị bắt, vượt ngục; người vợ là Mai và đứa con bị giặc đánh chết; mười đầu ngón tay anh bị đốt bằng nhựa xà nu; và đêm cả làng cầm giáo, cầm rựa đứng dậy. Bài học cụ Mết rút ra được nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng: chúng nó đã cầm súng thì mình phải cầm giáo.
Xà nu là cây gì?
Xà nu thực chất là cây thông ba lá. Bài phóng sự của báo Tuổi Trẻ (2019) ở huyện Đăk Glei, Kon Tum, bài viết của nhà thơ Văn Công Hùng trên Thanh Niên cùng năm và Wikipedia tiếng Việt đều ghi nhận điều này. Theo một cán bộ xã Xốp nói với Tuổi Trẻ, với người Giẻ Triêng, cây đang sống có tên loong xinu, còn khi đã khô làm củi thì chỉ gọi xinu; nhựa cây dùng để thắp sáng, và những khúc xinu nhiều nhựa là món quà nhà gái gửi lại nhà trai trong lễ cưới. Về cái tên, các nguồn chưa thống nhất: Wikipedia cho rằng cả tên làng Xô Man lẫn tên cây xà nu đều do tác giả đặt ra, còn vị cán bộ xã Xốp thì cho rằng chữ xà nu có liên quan tới tiếng xinu của người Giẻ Triêng.
Cụ Mết và làng Xô Man ngoài đời
Nguyên mẫu cụ Mết là ông A Mét, tên thật Đinh Môn, người Tà Rẻ (nhóm Giẻ Triêng) ở xã Xốp, huyện Đăk Glei, Kon Tum. Ông lãnh đạo dân làng đánh Pháp, tập kết ra Bắc sau năm 1954, trở về Tây Nguyên năm 1959 và tiếp tục hoạt động đến ngày thống nhất. Ông mất năm 2000, thọ 87 tuổi; năm 2012 được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Làng Xô Man là tên hư cấu. Các bài báo thường đồng nhất nó với làng Xốp Nghét hoặc Xốp Dùi của xã Xốp, nhưng theo Tuổi Trẻ, nhà thơ Văn Công Hùng từng cùng chính Nguyên Ngọc đi tìm ngôi làng xưa mà không thấy: dân làng đã dời đi nhiều lần vì chiến tranh và tập quán du canh, chỗ cũ cách làng bây giờ chừng 70 cây số.
Rừng xà nu trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 (chương trình 2006)
| Bộ sách | Vị trí | Ghi chú |
|---|---|---|
| SGK Ngữ văn 12, tập hai (chương trình 2006) | Văn bản đọc văn, văn xuôi kháng chiến chống Mỹ | Có phần chữ nhỏ kể Tnú về làng; phần chính là lời kể của cụ Mết |
| Ba bộ Ngữ văn 2018 (Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo, Cánh diều) | Không có trong mục lục văn bản mà Văn VN đối chiếu | Vẫn thường xuất hiện trong đề luyện phân tích, so sánh |
Bài viết hỗ trợ học Rừng xà nu trên Văn VN:
- Rừng xà nu – Ngữ văn lớp 12: nội dung, hình tượng cây xà nu, thông tin tác giả, tác phẩm.
- Phân tích hình tượng nhân vật Tnú: các bài văn mẫu.
- Mở bài Rừng xà nu: 14 mẫu trực tiếp, gián tiếp.
- Kết bài Rừng xà nu: 12 mẫu tóm lược, mở rộng.
Khi viết phần giới thiệu tác giả trong bài văn, nên ghi đủ: Nguyễn Trung Thành, tức Nguyên Ngọc, tên thật Nguyễn Văn Báu, sinh năm 1932, người Quảng Nam, gắn bó với Tây Nguyên qua cả hai cuộc kháng chiến.
Sau 1975: báo Văn nghệ, dịch sách và những chuyến đi
Hòa bình, ông về làm công tác văn nghệ ở Hà Nội: ủy viên Ban chấp hành, Phó Tổng thư ký Hội Nhà văn Việt Nam, Tổng biên tập báo Văn nghệ. Theo bản biên niên trên Người Đô Thị, những năm đầu Đổi mới, khi ông phụ trách tờ báo, nhiều cây bút mới xuất hiện trên đó, trong số này có Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh; tờ báo của Hội từng được in tới hơn vạn bản.
Sau khi nghỉ hưu năm 1995, ông chuyển sang những việc ít liên quan đến danh xưng nhà văn quân đội:
- Giáo dục, văn hóa: tham gia Quỹ Văn hóa và Giải thưởng Văn hóa Phan Châu Trinh, khởi xướng Trường Đại học Phan Châu Trinh.
- Dịch thuật: dịch Độ không của lối viết (Roland Barthes), Nghệ thuật tiểu thuyết (Milan Kundera), Văn học là gì? (Jean-Paul Sartre), Rừng, Đàn bà, Điên loạn (Jacques Dournes).
- Ký, tiểu luận: Tản mạn nhớ và quên (2004), Nghĩ dọc đường (2005), Lắng nghe cuộc sống (2006), Bằng đôi chân trần (2008), và tập bút ký Các bạn tôi ở trên ấy (NXB Trẻ, 2013) về Tây Nguyên, theo Người Đô Thị được giải văn xuôi năm 2013 của Hội Nhà văn Hà Nội.
Ông cũng đi rất nhiều. Nhà văn Bảo Ninh, người gọi ông là thầy, từng viết rằng từ sau 1975 hầu như không còn miền quê nào ông chưa đến, và với ông đi là một cách nhập thân vào đời sống để viết. Một giáo viên dạy văn kể trên báo Thanh Niên năm 2010 rằng khi lên Pleiku dự lễ hội cồng chiêng, ông bỏ buổi lễ chính để về thăm bà con ở Kông Chro, vì lên tới Tây Nguyên mà không về làng thì thấy không phải lẽ.
Chất sử thi Tây Nguyên trong văn Nguyễn Trung Thành
Sách học thường tóm văn Nguyễn Trung Thành trong hai chữ: sử thi và lãng mạn. Đọc Rừng xà nu sẽ thấy hai chữ ấy cụ thể ra sao.
Câu chuyện không do Tnú tự kể mà do cụ Mết, già làng, kể cho cả làng nghe bên bếp lửa, giống cách người Tây Nguyên truyền nhau những bản trường ca. Nhân vật chính của truyện vì thế không hẳn là một người mà là cả cộng đồng: cụ Mết, Tnú, Mai, Dít, bé Heng, mỗi người là một thế hệ của làng Xô Man. Và cây xà nu, bị đại bác chặt đứt mà cây con vẫn mọc lên, thành biểu tượng của sức sống ấy. Người kể chuyện không ngại những câu văn dài, nhịp chậm, nhiều hình ảnh thiên nhiên lớn, điều làm nên giọng hùng ca mà học sinh dễ nhận ra.
Nhưng đọc văn ông chỉ như bản tuyên truyền anh hùng thì thiếu. Trên báo Thanh Niên năm 2010, một giáo viên kể đã có lần nói với nhà văn rằng nhà trường chỉ giảng Tnú như một công dân anh hùng, quên mất một Tnú rất đời thường, yêu vợ con, yêu bản làng mình. Theo lời kể ấy, Nguyên Ngọc chỉ cười và bảo chuyện đọc lầm như vậy diễn ra trong đời sống rất nhiều. Đó có lẽ là gợi ý tốt nhất cho người đọc lại Rừng xà nu hôm nay: nỗi đau của Tnú trước hết là nỗi đau của một người chồng, một người cha.
Hỏi nhanh về Nguyễn Trung Thành
Nguyễn Trung Thành và Nguyên Ngọc có phải là một người?
Phải. Cả hai đều là bút danh của nhà văn Nguyễn Văn Báu, sinh năm 1932. Ông dùng tên Nguyễn Trung Thành khi viết ở chiến trường Khu V từ năm 1962.
Viết Nguyễn Ngọc có đúng không?
Không. Bút danh đúng là Nguyên Ngọc, chữ Nguyên không có dấu ngã.
Rừng xà nu được viết năm nào?
Năm 1965. Truyện đăng lần đầu ở tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng Trung Trung Bộ, rồi được tập hợp vào Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc.
Cụ Mết trong Rừng xà nu có thật không?
Có nguyên mẫu: ông A Mét (Đinh Môn), người Tà Rẻ ở xã Xốp, huyện Đăk Glei, Kon Tum, được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2012.
Xem thêm: