Gió lạnh đầu mùa là truyện ngắn nổi tiếng của Thạch Lam, được học ở ba bộ sách: Bài 3 “Yêu thương và chia sẻ” sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức (tập 1), Bài 6 “Điểm tựa tinh thần” sách Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo (tập 2) và Bài 1 “Truyện ngắn” sách Ngữ văn 8 Cánh diều (tập 1). Bài viết tổng hợp đầy đủ thông tin về tác giả Thạch Lam, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, giá trị nội dung và nghệ thuật của truyện, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Gió lạnh đầu mùa
Thạch Lam mất năm 1942 nên truyện đã thuộc phạm vi công cộng. Để việc ôn tập gọn hơn, phần dưới đây tóm lược truyện theo ba phần và trích những câu văn tiêu biểu (đối chiếu bản trên Wikisource); em nên đọc toàn văn trong SGK trước khi học.
Phần 1 – Sáng đầu đông trong nhà Sơn. Sau một đêm mưa rào, gió bấc bất ngờ kéo về. Truyện mở ra bằng một câu văn giản dị mà gợi cảm:
“Buổi sáng hôm nay, mùa đông đột nhiên đến, không báo trước.”
Sơn thức dậy thấy mọi người đã mặc áo rét. Mẹ sai chị Lan lấy thúng áo ra mặc cho Sơn. Trong đống áo cũ có chiếc áo bông của em Duyên – em gái Sơn đã mất năm lên bốn tuổi. Nhắc đến Duyên, Sơn thương em, vú già mân mê chiếc áo, còn mẹ Sơn rơm rớm nước mắt.
Phần 2 – Ở chợ và chiếc áo bông cho Hiên. Mặc áo ấm xúng xính, Sơn rủ chị ra chợ chơi với lũ trẻ con nhà nghèo. Chúng vẫn mặc những bộ áo nâu bạc vá nhiều chỗ, môi tím lại, run lên mỗi cơn gió. Cái Hiên, cô bé hàng xóm, co ro đứng bên cột quán trong manh áo rách tả tơi. Sơn chợt nhớ mẹ Hiên rất nghèo, thấy động lòng thương và thì thầm với chị ý định đem cho Hiên chiếc áo bông cũ.
“Với lòng ngây thơ của tuổi trẻ, chị Lan hăm hở chạy về nhà lấy áo. Sơn đứng lặng yên đợi, trong lòng tự nhiên thấy ấm áp vui vui.”
Phần 3 – Nỗi lo của hai chị em và cách ứng xử của hai người mẹ. Về nhà, vú già cho biết cậu em họ tên Sinh định mách mẹ để Sơn bị đòn. Hai chị em sợ hãi đi tìm Hiên đòi lại áo nhưng không gặp, đến chiều mới dắt nhau lẻn về. Bất ngờ, họ thấy mẹ con Hiên đang ngồi trong nhà: mẹ Hiên đã tự mang áo đến trả. Mẹ Sơn cho mẹ Hiên mượn năm hào để may áo cho con, rồi âu yếm ôm hai con vào lòng mà bảo:
“Hai con tôi quý quá, dám tự do lấy áo đem cho người ta không sợ mẹ mắng ư?”
Thông tin tác giả Thạch Lam
Thạch Lam (1910 – 1942) tên khai sinh là Nguyễn Tường Vinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân, sinh ở Hà Nội nhưng thuở nhỏ sống nhiều ở quê ngoại – phố huyện Cẩm Giàng, Hải Dương. Ông là em ruột của hai nhà văn Nhất Linh và Hoàng Đạo, cùng các anh làm báo Phong hóa, Ngày nay và là thành viên của nhóm Tự Lực văn đoàn. Ông mất năm 1942 vì bệnh lao khi mới ngoài ba mươi tuổi.
Thạch Lam quan niệm văn chương phải giúp con người sống tốt hơn, làm cho lòng người thêm trong sạch và phong phú. Khác với lối tiểu thuyết luận đề của nhiều cây bút cùng nhóm, truyện của ông thường không có cốt truyện gay cấn mà đi sâu vào cảm xúc, tâm trạng nhân vật; giọng văn nhẹ nhàng, trong trẻo, giàu chất thơ; cái nhìn đầy cảm thông với những người nghèo khổ, nhất là phụ nữ và trẻ em.
Tác phẩm chính: tập truyện ngắn Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc (1942); truyện dài Ngày mới (1939); tiểu luận Theo dòng (1941); tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường (1943). Các truyện ngắn Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan, Nhà mẹ Lê… cũng rất quen thuộc với học sinh. Xem thêm tuyển tập những tác phẩm tiêu biểu của Thạch Lam.
Thông tin tác phẩm Gió lạnh đầu mùa
Xuất xứ của truyện Gió lạnh đầu mùa
Gió lạnh đầu mùa in trong tập truyện ngắn đầu tay Gió đầu mùa của Thạch Lam, xuất bản năm 1937 (một số tài liệu ghi tên tập là Gió lạnh đầu mùa, theo tên truyện). Văn bản trong SGK được trích theo Văn chương Tự lực văn đoàn, tập ba (NXB Giáo dục, 2001).
Gió lạnh đầu mùa thuộc thể loại gì?
Tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn. Cốt truyện đơn giản, chỉ xoay quanh việc hai chị em Sơn đem chiếc áo bông cũ cho bạn nghèo, nhưng giàu chất trữ tình và đi sâu vào thế giới tâm hồn trẻ thơ.
Phương thức biểu đạt
Phương thức biểu đạt chính là tự sự, kết hợp với miêu tả (cảnh đất trời chuyển mùa, hình ảnh những đứa trẻ nghèo) và biểu cảm (tình thương, nỗi lo, niềm vui của Sơn).
Ngôi kể và điểm nhìn
Truyện được kể theo ngôi thứ ba; người kể chuyện giấu mình nhưng điểm nhìn chủ yếu đặt vào nhân vật Sơn. Vì thế, cảnh vật, con người đều hiện lên qua cảm nhận của Sơn, giúp người đọc hiểu rõ những rung động trong tâm hồn cậu bé.
Nhân vật trong truyện
- Sơn (nhân vật chính) và chị Lan: con nhà khá giả nhưng hồn nhiên, không kiêu kì, giàu lòng thương người.
- Mẹ Sơn: hiền hậu, tế nhị, thương con và biết cảm thông với người nghèo.
- Hiên và mẹ Hiên: nghèo khổ nhưng mẹ Hiên sống tự trọng, ngay thẳng.
- Các nhân vật khác: vú già, em Duyên (đã mất), lũ trẻ con nhà nghèo ở chợ (Cúc, Xuân, Tý, Túc), cậu em họ Sinh.
Gió lạnh đầu mùa có mấy phần? Bố cục
Truyện có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “rơm rớm nước mắt”): Cảnh sinh hoạt trong gia đình Sơn buổi sáng gió lạnh đầu mùa.
- Phần 2 (tiếp theo đến “ấm áp vui vui”): Hai chị em Sơn ra chợ chơi và quyết định đem chiếc áo bông cũ cho Hiên.
- Phần 3 (còn lại): Nỗi lo sợ của hai chị em; mẹ Hiên mang áo trả và cách ứng xử của mẹ Sơn.
Giá trị nội dung
- Phản ánh cuộc sống cơ cực của những người nghèo nơi phố chợ, đặc biệt là trẻ em trong những ngày giá rét.
- Ca ngợi tấm lòng nhân hậu, biết yêu thương, sẻ chia của hai chị em Sơn; trân trọng cách ứng xử tế nhị của mẹ Sơn và lòng tự trọng của mẹ Hiên.
- Gửi gắm thông điệp: tình người ấm áp có thể xua đi cái lạnh của mùa đông và của cảnh nghèo.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện nhẹ nhàng, ít sự kiện; lối văn trong trẻo, giàu chất thơ đặc trưng của Thạch Lam.
- Miêu tả thiên nhiên chuyển mùa tinh tế, gợi cảm giác lạnh chân thực.
- Miêu tả tâm lí nhân vật sâu sắc, nhất là những biến đổi trong lòng Sơn: thương em, thương bạn, vui, lo, sợ.
- Sử dụng thủ pháp đối lập: áo ấm của chị em Sơn – áo rách của lũ trẻ nghèo; cái lạnh của đất trời – hơi ấm của tình người.
Ý nghĩa nhan đề Gió lạnh đầu mùa
“Gió lạnh đầu mùa” trước hết là cơn gió bấc báo hiệu mùa đông đến – bối cảnh làm lộ rõ sự thiếu thốn của những đứa trẻ nghèo. Nhưng chính cái lạnh ấy lại đánh thức lòng trắc ẩn của Sơn, làm nảy sinh việc làm tốt đầu tiên của cậu bé. Nhan đề vì thế gợi sự đối lập giữa cái lạnh của thiên nhiên và hơi ấm của tình yêu thương giữa người với người.
Sơ đồ tư duy Gió lạnh đầu mùa
Sơ đồ dưới đây tóm gọn sáu nội dung chính cần nhớ về truyện.
Tóm tắt Gió lạnh đầu mùa
Mẫu 1 – Tóm tắt Gió lạnh đầu mùa ngắn nhất
Một sáng đầu đông, Sơn và chị Lan mặc áo ấm ra chợ chơi thì thấy cô bé Hiên co ro trong manh áo rách. Thương bạn, hai chị em đem cho Hiên chiếc áo bông cũ của em Duyên đã mất. Sợ mẹ mắng, hai chị em lo lắng mãi; nhưng mẹ Hiên đã mang áo đến trả, còn mẹ Sơn cho mẹ Hiên mượn tiền may áo và âu yếm khen hai con.
Mẫu 2 – Tóm tắt Gió lạnh đầu mùa trong một đoạn văn
Sau một đêm mưa, gió bấc đột ngột kéo về. Mẹ Sơn lấy áo rét cho con mặc, trong thúng áo có chiếc áo bông của bé Duyên – em gái Sơn đã mất – khiến cả nhà bùi ngùi. Mặc áo mới, Sơn cùng chị Lan ra chợ chơi với lũ trẻ nghèo. Thấy chúng ăn mặc phong phanh, môi tím tái, lại thấy Hiên chỉ có manh áo rách hở lưng, Sơn động lòng thương và bàn với chị đem chiếc áo bông cũ cho bạn. Chị Lan chạy về lấy áo, Sơn thấy lòng ấm áp. Nhưng về nhà, nghe vú già nói em họ sẽ mách mẹ, hai chị em sợ hãi đi tìm Hiên đòi áo mà không gặp. Chiều tối về nhà, họ thấy mẹ Hiên đã mang áo đến trả. Mẹ Sơn cho mẹ Hiên mượn năm hào để may áo cho con rồi ôm hai con vào lòng, không một lời trách mắng.
Em có thể xem thêm nhiều mẫu khác trong bài tóm tắt Gió lạnh đầu mùa.
Lời kết
Gió lạnh đầu mùa là một truyện ngắn giản dị mà ấm áp: cái lạnh đầu đông làm nổi bật tấm lòng nhân hậu của trẻ thơ và sự tế nhị của người lớn. Khi học tác phẩm, em cần nắm chắc ngôi kể thứ ba với điểm nhìn của Sơn, bố cục ba phần, diễn biến tâm trạng của Sơn, cách ứng xử của hai người mẹ và thủ pháp đối lập – đây là những ý thường gặp trong câu hỏi đọc hiểu và bài văn phân tích truyện.
Sau khi học xong văn bản, em có thể tự kiểm tra mức độ nắm bài bằng đề tham khảo có đáp án trong bài ôn tập học kì 1 Ngữ văn 8 Cánh diều.
Ngoài phần kiến thức ở đây, phần hướng dẫn soạn Gió lạnh đầu mùa Ngữ văn 8 Cánh diều còn gợi ý cách làm các bài tập sau văn bản.
Xem thêm:
- Soạn bài Gió lạnh đầu mùa – Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, Kết nối tri thức
- Tóm tắt Gió lạnh đầu mùa – Ngữ văn lớp 6
- Soạn bài Cô bé bán diêm – văn bản cùng Bài 3 Kết nối tri thức
- Thạch Lam, nhà văn tiêu biểu của Tự Lực văn đoàn
- Mở bài, kết bài Gió lạnh đầu mùa – 23 mẫu trực tiếp, gián tiếp, theo đề