Soạn bài Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Chú ý việc nêu các tấm gương trong sử sách và đương thời như các bằng chứng khách quan.

Trả lời:

• Gương trong sử sách: Kỷ Tín chết thay cứu Cao Đế, Do Vu chìa lưng đỡ giáo che chở Chiêu Vương, Dự Nhượng nuốt than báo thù cho chủ, Thân Khoái chặt tay cứu nạn cho nước, Kính Đức phò Thái Tông thoát vòng vây, Cảo Khanh mắng thẳng An Lộc Sơn.
• Gương đương thời: Vương Công Kiên cùng tì tướng Nguyễn Văn Lập giữ thành Điếu Ngư chống quân Mông Kha; Cốt Đãi Ngột Lang cùng Xích Tu Tư đánh bại quân Nam Chiếu.
• Tác dụng: đây là những sự thật được sử sách ghi chép nên có sức nặng, khó bác bỏ. Chúng chứng minh một chân lí: kẻ bề tôi trung nghĩa, dám bỏ mình vì chủ, vì nước thì được lưu danh muôn đời. Việc lấy cả tấm gương bên nhà Nguyên cho thấy ngay kẻ thù cũng trọng người trung dũng – tướng sĩ Đại Việt càng không thể thua kém.

Trả lời:

Phần (2), từ “Huống chi” đến “ta cũng vui lòng”, vạch trần sự ngang ngược, tham lam của giặc và bày tỏ lòng căm thù giặc sục sôi của người chủ tướng:

• Sứ giặc đi lại nghênh ngang, “uốn lưỡi cú diều” sỉ mắng triều đình, “đem thân dê chó” bắt nạt tể phụ, đòi ngọc lụa, thu bạc vàng. Cách ví với loài vật hèn kém thể hiện thái độ khinh bỉ; hình ảnh “đem thịt mà nuôi hổ đói” cảnh báo tai họa nếu cứ nhún nhường.
• Trần Quốc Tuấn đau đớn “tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối”, căm tức vì chưa trừ được giặc và sẵn sàng hi sinh thân mình để rửa nhục cho nước.

Chú ý nội dung được nêu trong đoạn mở đầu phần (3).

Trả lời:

Đoạn mở đầu phần (3) nhắc lại ân tình giữa chủ tướng và tướng sĩ: không có mặc thì cho áo, không có ăn thì cho cơm; quan nhỏ được thăng chức, lương ít được cấp bổng; đi thủy có thuyền, đi bộ có ngựa; ra trận cùng sống chết, lúc nhàn hạ cùng vui cười. Cách đối đãi ấy không kém gì Vương Công Kiên, Cốt Đãi Ngột Lang ngày trước.

Chuỗi câu biền ngẫu cân đối, giọng tâm tình tạo ra một “món nợ nghĩa”: chủ tướng đã hết lòng thì tướng sĩ phải đáp lại bằng lòng trung. Đây cũng là cơ sở để lời phê phán ngay sau đó trở nên có lí, có tình.

Trả lời:

• Thái độ bàng quan, vô cảm trước vận nước: thấy chủ nhục mà không lo, thấy nước nhục mà không thẹn; làm tướng triều đình phải hầu giặc mà không tức; nghe nhạc thái thường đãi yến sứ giặc mà không căm.
• Lối sống hưởng lạc, ích kỉ: lấy chọi gà làm vui, lấy cờ bạc làm tiêu khiển; mải vui thú ruộng vườn, quyến luyến vợ con; lo làm giàu mà quên việc nước, ham săn bắn mà quên việc binh; thích rượu ngon, mê tiếng hát.

Lời phê phán dồn dập qua điệp cấu trúc “không biết…”, “hoặc…”, cho thấy thái độ nghiêm khắc nhưng xuất phát từ nỗi lo cho tướng sĩ và cho đất nước.

Trả lời:

Tác giả chỉ ra hậu quả theo hai tầng: những thú vui kia hoàn toàn vô dụng khi giặc tràn sang (cựa gà không đâm thủng áo giáp, mẹo cờ bạc không thành mưu lược, rượu ngon không làm giặc say chết…); và khi nước mất thì chủ – tướng đều mất tất cả: thái ấp, bổng lộc, gia quyến, vợ con, xã tắc, mồ mả tổ tiên, cả danh tiếng muôn đời.

Mục đích: đánh thẳng vào quyền lợi thiết thân để tướng sĩ tự nhận ra lợi ích riêng gắn chặt với vận mệnh đất nước; từ đó thức tỉnh sự hổ thẹn, ý thức trách nhiệm và khơi dậy quyết tâm chiến đấu. Cấu trúc “chẳng những… mà…” đặt “ta” và “các ngươi” cạnh nhau, nhấn mạnh chủ – tướng cùng chung số phận.

Trả lời:

• Lời răn về tinh thần cảnh giác: phải coi việc “đặt mồi lửa vào dưới đống củi” là nguy cơ, lấy điều “kiềng canh nóng mà thổi rau nguội” làm răn sợ.
• Việc cần làm ngay: huấn luyện quân sĩ, tập dượt cung tên, để người người giỏi như Bàng Mông, nhà nhà đều là Hậu Nghệ.
• Viễn cảnh chiến thắng: bêu đầu Hốt Tất Liệt, làm rữa thịt Vân Nam Vương; khi ấy thái ấp, bổng lộc, gia quyến, tông miếu, danh tiếng của cả chủ và tướng đều vẹn toàn.

Viễn cảnh tươi sáng này được đặt đối xứng với cảnh mất nước ở đoạn trước, khiến tướng sĩ tự so sánh và lựa chọn con đường đúng.

Trả lời:

Câu hỏi “Vì sao vậy?” mở ra lời giải thích cho nhận định ở đầu phần (4): chuyên tập Binh thư yếu lược theo lời dạy bảo là phải đạo thần chủ, còn khinh bỏ sách thì chẳng khác gì kẻ nghịch thù. Lí do: giặc với ta là kẻ thù không đội trời chung; nếu cứ điềm nhiên không rửa nhục, không lo trừ giặc, không luyện quân thì khác nào quay giáo đầu hàng, và dù giặc có bị dẹp yên thì cũng muôn đời hổ thẹn. Câu hỏi ngắn tạo điểm dừng, gây chú ý trước khi đưa ra lập luận quyết định.

Xác định mục đích và đối tượng thuyết phục của bài Hịch tướng sĩ.

Trả lời:

• Đối tượng thuyết phục: các tì tướng, tướng sĩ dưới quyền Trần Quốc Tuấn – những người được gọi là “các ngươi” trong bài hịch.
• Mục đích: khơi dậy lòng yêu nước, lòng căm thù giặc và ý thức trách nhiệm; phê phán lối sống cầu an, hưởng lạc; thuyết phục tướng sĩ chuyên tâm học Binh thư yếu lược, rèn luyện võ nghệ để sẵn sàng đánh bại quân Mông – Nguyên.

Trình bày bố cục của bài hịch, cho biết luận điểm ở từng phần và mối quan hệ của mỗi phần với mục đích của bài hịch.

Trả lời:

Bốn phần nối nhau theo trình tự từ xa đến gần, từ khích lệ đến phê phán rồi kêu gọi: phần trước làm tiền đề cho phần sau, cùng dồn về mục đích cuối cùng là học binh thư, luyện quân, quyết thắng giặc.

Hãy chỉ ra cách thuyết phục của tác giả qua bài hịch (gợi ý: vì sao mở đầu bằng những tấm gương trung thần nghĩa sĩ; vì sao vừa bày tỏ tình cảm vừa phê phán nghiêm khắc; lời khuyên dựa trên cơ sở nào…).

Trả lời:

• Mở đầu bằng tấm gương trung thần nghĩa sĩ: tướng sĩ là người võ, trọng danh tiết, nên những con người thật, việc làm thật được sử sách lưu danh sẽ đánh trúng lòng tự trọng của họ. Tác giả chưa trách ai mà đặt ra một chuẩn mực để mỗi người tự soi mình – cách vào đề vừa khách quan vừa tế nhị.
• Vừa bày tỏ tình cảm vừa phê phán nghiêm khắc: lời bộc bạch nỗi đau, lòng căm giận và ân tình chủ – tướng tạo sự gần gũi, tin cậy; nhờ đó lời trách mắng không bị xem là áp đặt mà là lời của người cùng cảnh ngộ (“ta cùng các ngươi”). Sự nghiêm khắc giúp tướng sĩ giật mình tỉnh ngộ; tình cảm giúp họ tự nguyện thay đổi.
• Cơ sở của lời khuyên: tình thế nguy cấp của đất nước; mối quan hệ ân nghĩa chủ – tướng; sự gắn bó giữa quyền lợi riêng và vận mệnh chung; đạo lí trung quân ái quốc cùng danh dự người làm tướng; và một phương tiện cụ thể là cuốn Binh thư yếu lược.

Văn nghị luận không chỉ thuyết phục bằng lí lẽ mà còn bằng cả tình cảm, cảm xúc. Hãy dẫn ra một số câu văn trong bài hịch nêu lí lẽ và một số câu văn bộc lộ nỗi lòng của Trần Quốc Tuấn.

Trả lời:

Lí lẽ làm tướng sĩ hiểu, còn cảm xúc làm họ rung động; hai yếu tố đan xen khiến bài hịch vừa chặt chẽ vừa thấm thía.

Nêu khái quát các giá trị về nội dung và nghệ thuật của bài hịch.

Trả lời:

• Nội dung: bài hịch phản ánh tinh thần yêu nước nồng nàn của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên, thể hiện qua lòng căm thù giặc, ý chí quyết chiến quyết thắng và trách nhiệm của người cầm quân. Qua đó hiện lên hình ảnh vị chủ tướng hết lòng vì nước, thương yêu mà nghiêm khắc với tướng sĩ.
• Nghệ thuật: áng văn chính luận xuất sắc với kết cấu chặt chẽ, lập luận sắc bén; kết hợp hài hòa lí lẽ và tình cảm; dẫn chứng phong phú (xưa – nay, người – ta); câu văn biền ngẫu cân đối, nhiều phép điệp, liệt kê, tương phản, so sánh; giọng điệu linh hoạt khi tâm tình, khi mỉa mai, khi đanh thép.

Ngày nay, loại văn bản nào có mục đích và nội dung tương tự hịch? Theo em, khi nào thì người ta viết loại văn bản như thế?

Trả lời:

• Văn bản tương tự hịch ngày nay là lời kêu gọi, lời hiệu triệu, ví dụ Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh (1946), Lời kêu gọi thi đua ái quốc (1948), hay lời kêu gọi toàn dân chung tay phòng, chống dịch COVID-19 (2020).
• Người ta viết loại văn bản này khi đất nước hoặc cộng đồng đứng trước một thử thách hệ trọng (chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh…) và cần tập hợp, cổ vũ đông đảo mọi người cùng hành động vì mục tiêu chung.

Từ bài Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn, em học được gì về cách viết bài văn nghị luận nhằm thuyết phục người khác?

Trả lời:

• Xác định rõ mục đích và đối tượng để chọn cách nói phù hợp.
• Sắp xếp luận điểm hợp lí, đi từ chuẩn mực chung đến thực tế cụ thể, rồi mới đưa ra giải pháp.
• Dùng bằng chứng xác thực, gần gũi với người nghe; lí lẽ phải chặt chẽ.
• Kết hợp lí lẽ với cảm xúc chân thành; phê bình thẳng thắn nhưng có tình, chỉ rõ hậu quả và lối ra.
• Ngôn ngữ giàu hình ảnh, câu văn có nhịp điệu, kết thúc bằng lời kêu gọi hành động cụ thể.