Ôn tập học kì II Ngữ văn 8 Cánh diều (trang 123–127): Ôn tập và tự đánh giá cuối học kì II

Thống kê tên các thể loại hoặc kiểu văn bản và tên văn bản cụ thể đã học trong sách Ngữ văn 8, tập hai, dẫn ra một số ví dụ.

Trả lời:

Nêu nội dung chính của các văn bản truyện đã học trong Bài 6; từ đó, nhận xét và phân tích ý nghĩa nhân văn được thể hiện trong các văn bản này.

Trả lời:

• Lão Hạc: ông lão nông nghèo bán con chó Vàng rồi tự tìm đến cái chết để giữ mảnh vườn cho con trai, không muốn phiền lụy hàng xóm.
• Trong mắt trẻ: người kể nhớ bức vẽ con trăn nuốt voi mà người lớn chỉ thấy là cái mũ; trẻ em có cách nhìn giàu tưởng tượng, người lớn thì khô cứng.
• Người thầy đầu tiên: thầy Đuy-sen mở lớp học ở vùng núi hẻo lánh, che chở và mở đường đời cho cô bé An-tư-nai.
• Cố hương: nhân vật “tôi” về quê, gặp lại người bạn thuở nhỏ Nhuận Thổ nay đã khắc khổ, xa cách; truyện gửi hi vọng về một con đường mới.

Ý nghĩa nhân văn chung: các truyện đều hỏi con người đối xử với nhau ra sao. Nam Cao bắt ta nhìn kĩ một người tưởng gàn dở để thấy lòng tự trọng và tình cha; Ê-xu-pe-ri bênh vực trí tưởng tượng của trẻ em; Ai-ma-tốp ca ngợi người thầy tận tâm; Lỗ Tấn day dứt trước khoảng cách giữa người với người.

Những đặc điểm cần chú ý của thể thơ Đường luật là gì? Chỉ ra và nhận xét một số thủ pháp nghệ thuật trào phúng được sử dụng trong các bài thơ Đường luật ở Bài 7.

Trả lời:

• Đặc điểm: thất ngôn bát cú (8 câu, mỗi câu 7 chữ) hoặc tứ tuyệt (4 câu); thường gieo một vần bằng ở cuối câu đầu và các câu chẵn; luật bằng trắc chặt; bát cú có đối ở hai câu thực và hai câu luận; bố cục đề – thực – luận – kết (bát cú) hoặc khai – thừa – chuyển – hợp (tứ tuyệt). Thơ có thể viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm.
• Thủ pháp trào phúng (rõ nhất ở Vịnh khoa thi Hương): đảo ngữ đưa từ tượng hình, tượng thanh lên đầu câu để phơi bày cái lố bịch (“Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ, / Ậm oẹ quan trường miệng thét loa”); phép đối đặt quan sứ cạnh mụ đầm để chế giễu cảnh trường thi dưới thời thực dân; giọng mỉa mai chuyển thành tự trào, xót xa ở hai câu kết. Ở Mời trầu, tiếng cười nhẹ hơn: Hồ Xuân Hương tự xưng tên mình, dùng thành ngữ đời thường trong thể thơ vốn trang trọng.

Nhận xét về nội dung và hình thức nghệ thuật của các văn bản đọc hiểu ở Bài 8: a) Nội dung chính của các văn bản đọc hiểu là gì? Đề tài và chủ đề của các văn bản truyện lịch sử có gì giống nhau? b) Nhận xét đặc điểm nổi bật về hình thức thể loại của các văn bản truyện lịch sử và nêu các lưu ý về cách đọc hiểu những truyện này.

Trả lời:

a) Quang Trung đại phá quân Thanh thuật cuộc hành quân thần tốc và chiến thắng của vua Quang Trung đầu xuân Kỷ Dậu (1789), đối lập với sự tháo chạy của quân Thanh và vua tôi Lê Chiêu Thống. Đánh nhau với cối xay gió (tiểu thuyết) kể chuyện hiệp sĩ hão Đôn Ki-hô-tê lao vào cối xay gió, đặt cạnh Xan-chô Pan-xa thực dụng. Bên bờ Thiên Mạc là đoạn truyện lịch sử của Hà Ân. Hai truyện lịch sử cùng lấy đề tài là sự kiện, nhân vật có thật trong quá khứ dân tộc, chủ đề ngợi ca người anh hùng và tinh thần giữ nước.

b) Hình thức: cốt truyện dựa trên sự kiện lịch sử; nhân vật khắc họa qua hành động, lời nói; có hư cấu ở chi tiết, đối thoại, nhân vật phụ; ngôn ngữ mang màu sắc thời đại. Cách đọc: tìm hiểu bối cảnh; tách cái có thật với cái hư cấu; chú ý cách dựng nhân vật chính.

Các văn bản trong Bài 9 có điểm gì chung? Cần chú ý những gì về cách đọc các văn bản này?

Trả lời: Điểm chung: đều là nghị luận văn học, bàn về một tác phẩm cụ thể (Cảnh khuya, Lão Hạc, Nắng mới, Hoàng tử bé), trong đó hai tác phẩm em vừa học ở Bài 6, Bài 7. Cách đọc: xác định vấn đề người viết bàn; tìm luận điểm, lí lẽ, bằng chứng (thường là câu thơ, chi tiết truyện được trích); xem các luận điểm sắp xếp ra sao; đối chiếu với cảm nhận của chính mình về tác phẩm được bàn.

Đề tài và kiểu bài của các văn bản thông tin ở Bài 10 có gì đặc sắc? Nêu các lưu ý về cách đọc các văn bản thông tin trong Bài 10.

Trả lời: Đặc sắc: đề tài là sách và phim (Lá cờ thêu sáu chữ vàng, phim hoạt hình Người cha và con gái, sách Chìa khoá vũ trụ của Gioóc-giơ): văn bản thông tin lấy tác phẩm nghệ thuật làm đối tượng; kiểu bài giới thiệu, thông tin khách quan xen nhận xét, đánh giá. Lưu ý khi đọc: xác định đối tượng giới thiệu và mục đích; tách thông tin khách quan khỏi ý kiến của người viết; chú ý nhan đề, sa pô, ảnh bìa, hình minh họa; tự hỏi văn bản có khiến mình muốn đọc sách, xem phim không và vì sao.

Nêu những điểm giống nhau và khác nhau về phần Đọc hiểu trong sách Ngữ văn 8, tập hai so với sách Ngữ văn 8, tập một.

Trả lời:

Viết (câu 8–11)

Các dạng văn bản cụ thể được luyện viết trong sách Ngữ văn 8, tập hai thuộc những kiểu văn bản nào? Chỉ ra mối quan hệ giữa phần Viết và phần Đọc hiểu của mỗi bài học.

Trả lời:

Thống kê các kĩ năng viết được rèn luyện trong sách Ngữ văn 8, tập hai (ví dụ, Bài 10: Tóm tắt nội dung cuốn sách và cách xưng hô trong bài viết). Phân tích ý nghĩa và tác dụng của các kĩ năng nói trên.

Trả lời:

• Bài 6, 7, 9: chọn và trích dẫn bằng chứng (câu thơ, chi tiết truyện, lời thoại kịch), phân tích bằng chứng để làm rõ luận điểm, nêu chủ đề và đặc sắc nghệ thuật.
• Bài 8: giải thích một khái niệm đạo đức, lập luận chứng minh, bác bỏ ý kiến trái chiều.
• Bài 10: tóm tắt nội dung cuốn sách ngắn gọn; chọn cách xưng hô phù hợp với người đọc; nêu cảm nhận, đánh giá.

Ý nghĩa, tác dụng: bài viết có sức thuyết phục nhờ bằng chứng và phân tích; em đọc tác phẩm kĩ hơn vì phải chọn chi tiết đáng nói; kĩ năng dùng được cả khi viết cảm nhận về sách, phim ngoài nhà trường.

Nêu một số điểm khác biệt (mục đích, nội dung, hình thức, lời văn,…) giữa kiểu bài phân tích một tác phẩm thơ và kiểu bài thuyết minh giới thiệu một tác phẩm thơ.

Trả lời:

Các kiểu văn bản được học ở phần Viết trong sách Ngữ văn 8, tập hai có gì khác so với sách Ngữ văn 8, tập một?

Trả lời: Tập một trải rộng nhiều kiểu: tự sự (kể chuyến đi, hoạt động xã hội), biểu cảm và tập sáng tác thơ, văn bản kiến nghị, bài giải thích một hiện tượng thiên nhiên, nghị luận về vấn đề đời sống và vấn đề xã hội trong tác phẩm. Tập hai dồn vào nghị luận: ba bài nghị luận văn học (phân tích truyện, thơ, kịch), một bài nghị luận về tư tưởng, đạo lí; chỉ còn một bài thuyết minh là giới thiệu cuốn sách. Yêu cầu cũng cao hơn: không chỉ kể, tả, giải thích mà phải phân tích, đánh giá tác phẩm và lập luận về những giá trị trừu tượng.

Nói và nghe (câu 12–13)

Nêu những nội dung chính được rèn luyện về các kĩ năng nói và nghe ở sách Ngữ văn 8, tập hai. Xác định trọng tâm phần Nói và nghe của mỗi bài học.

Trả lời:

• Bài 6 – trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội: trọng tâm là nói (nêu ý kiến, lí lẽ, bằng chứng).
• Bài 7 – nghe và tóm tắt nội dung thuyết trình về một tác phẩm thơ: trọng tâm là nghe, ghi ý.
• Bài 8 – nghe và tóm tắt nội dung thuyết trình về một nhân vật lịch sử hoặc tác phẩm văn học: trọng tâm là nghe, tóm tắt.
• Bài 9 – thuyết trình bài giới thiệu về một vấn đề của tác phẩm văn học: trọng tâm là nói (thuyết trình).
• Bài 10 – giới thiệu một cuốn sách: trọng tâm là nói, gắn với bài viết cùng tên.

Nêu những yêu cầu cần bảo đảm khi thực hành hoạt động nói và nghe ở sách Ngữ văn 8, tập hai.

Trả lời: Người nói: có dàn ý, tư liệu (câu thơ, chi tiết truyện, ảnh bìa sách); đúng chủ đề, đủ mở – thân – kết; giọng rõ, nhìn người nghe. Người nghe: ghi ý chính bằng từ khóa hoặc sơ đồ, tóm tắt được, hỏi lại chỗ chưa rõ, nhận xét lịch sự. Cả hai: tôn trọng ý kiến khác, đúng thời gian, tự rút kinh nghiệm.

Tiếng Việt (câu 14–15)

Nêu nội dung chính của phần tiếng Việt được học trong sách Ngữ văn 8, tập hai. Các nội dung này có mối quan hệ như thế nào với phần Đọc hiểu, Viết, Nói và nghe?

Trả lời:

Tiếng Việt giúp hiểu tác dụng của cách dùng từ, đặt câu khi đọc, và là công cụ để viết, nói chính xác.

Nêu một số biện pháp tu từ có trong các bài thơ đã học ở Bài 7 và phân tích tác dụng của một biện pháp tu từ mà em thấy nổi bật.

Trả lời: Một số biện pháp: so sánh (“Tiếng suối trong như tiếng hát xa” trong Cảnh khuya; “Đừng xanh như lá, bạc như vôi” trong Mời trầu), điệp từ (lồng, chưa ngủ trong Cảnh khuya), đảo ngữ và từ tượng hình, tượng thanh (Vịnh khoa thi Hương), phép đối (các cặp câu thực, luận).

Phân tích đảo ngữ trong hai câu thực của Vịnh khoa thi Hương: từ tượng hình lôi thôi và từ tượng thanh ậm oẹ được đẩy lên đầu câu, nên điều người đọc thấy trước tiên là vẻ nhếch nhác của sĩ tử và tiếng quát khàn khàn của quan trường, rồi mới đến con người. Kì thi vốn trang nghiêm hiện ra như một cảnh hỗn loạn; chỉ bằng trật tự từ, Tú Xương vừa tả vừa châm biếm.

Đoạn trích trên giới thiệu về vấn đề gì? A. Về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng. B. Về tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng và Nguyễn Huy Tưởng. C. Về tài năng nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng. D. Về một số nhân vật trong tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng.

Trả lời: B. Hai đoạn đầu nói về tác phẩm, hai đoạn sau nói về tác giả qua chính tác phẩm ấy. A thiếu tác phẩm và đoạn trích không kể cuộc đời nhà văn; C và D mỗi phương án chỉ đúng một nửa.

Có thể xem đoạn trích trên thuộc kiểu bài viết nào? A. Giới thiệu về một nhà văn. B. Phân tích tác phẩm văn học. C. Giới thiệu về một cuốn sách. D. Kể lại một truyện lịch sử.

Trả lời: C. Đoạn trích nêu thông tin về cuốn sách (nhân vật chính, nội dung, tác giả) kèm nhận xét để người đọc biết và muốn tìm đọc, đúng kiểu bài ở Bài 10. Không phân tích chi tiết từng câu chữ như bài nghị luận (B), cũng không kể lại cốt truyện (D).

Đoạn văn nào tóm tắt nội dung chính của tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng? A. (1) và (2). B. (1) và (3). C. (2) và (4). D. (2) và (3).

Trả lời: A. Đoạn (1) nêu nhân vật trung tâm và việc Trần Quốc Toản xin đi đánh giặc; đoạn (2) nêu tính cách và lá cờ sáu chữ. Đoạn (3), (4) nói về tác giả.

Đoạn văn nào đánh giá tài năng viết truyện lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng? A. (2) và (3). B. (1) và (2). C. (3) và (4). D. (1) và (3).

Trả lời: C. Đoạn (3) xếp ông vào hàng cây bút xuất sắc mảng lịch sử, đoạn (4) chỉ rõ cái tài ở việc dựng mốc thời gian, địa điểm và đi vào nội tâm nhân vật.

Ghép tiếng “hào” trong các từ ở cột A (a) Hào hùng, b) Hô hào, c) Chiến hào, d) Hào kiệt) với nghĩa phù hợp ở cột B (1) rãnh rộng và sâu để làm công sự hoặc đi lại, vận chuyển an toàn; 2) phi thường, người có tài trí xuất chúng; 3) kêu gọi; 4) có khí thế mạnh mẽ và sôi nổi).

Trả lời: Hào hùng – nghĩa 4; Hô hào – nghĩa 3; Chiến hào – nghĩa 1; Hào kiệt – nghĩa 2. Đây là bốn yếu tố Hán Việt đồng âm khác nghĩa: hào trong hào hùng (khí thế), trong hô hào (gọi to), trong chiến hào (cái rãnh), trong hào kiệt (người tài).

Trong văn bản có nêu: “Yêu cầu quan trọng nhất khi viết về đề tài này là người viết phải cung cấp thông tin liên quan đến sự vật, sự việc một cách chính xác, có độ tin cậy cao …”. Em hiểu “đề tài này” là đề tài nào? Vì sao đề tài ấy phải đáp ứng được yêu cầu đã nêu?

Trả lời: “Đề tài này” là đề tài lịch sử (viết truyện về nhân vật, sự kiện lịch sử có thật). Phải chính xác vì người đọc, nhất là thiếu nhi, coi truyện như một cách học lịch sử; nếu thời gian, địa điểm, nhân vật bị viết sai, người đọc sẽ hiểu sai quá khứ dân tộc và truyện mất giá trị, mất lòng tin.

“Ông khéo léo dựa trên nền tảng vững chắc là lịch sử hào hùng của nước nhà, chắp thêm cánh cho nó để biến thành một truyện lịch sử vừa hấp dẫn vừa cung cấp cho người đọc hiểu biết về những sự kiện đã xảy ra.”. Em hiểu cụm từ “chắp thêm cánh” trong câu văn trên là chỉ việc gì?

Trả lời: “Chắp thêm cánh” chỉ việc nhà văn hư cấu, tưởng tượng trên cái nền sự thật: thêm chi tiết, lời thoại, diễn biến tâm trạng, cả những nhân vật phụ như mẹ Trần Quốc Toản, Thế Lộc, Toa Đô. Nhờ đó, sự kiện khô khan trong sử sách thành câu chuyện sống động, hấp dẫn mà vẫn không sai lệch lịch sử.

II. Viết: sách cho hai đề, chọn một đề, viết thành bài văn ngắn.