Soạn bài Lão Hạc (Nam Cao) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Đoạn văn “Tôi cũng ngồi lặng lẽ […] tôi quý năm quyển sách của tôi…” thuật lại những sự kiện liên quan đến nhân vật nào?

Trả lời:

Đoạn văn thuật lại chuyện của chính nhân vật “tôi” – ông giáo: ông từng bán gần hết quần áo khi ốm ở Sài Gòn nhưng không chịu bán sách, rồi vì cùng đường, lại vì đứa con nhỏ bị bệnh, phải bán dần đến những quyển sách quý cuối cùng. Qua đó, ông giáo tự so sánh mình với lão Hạc: ai cũng có một thứ mình quý mà cái nghèo buộc phải rời bỏ.

Trả lời:

• Lão Hạc nghèo, vợ đã mất, chỉ có một người con trai.
• Con trai muốn cưới vợ nhưng nhà gái thách cưới quá nặng; lão không lo nổi, lại không cho bán vườn. Người yêu đi lấy chồng, anh con trai phẫn chí đi làm phu đồn điền cao su.
• Từ đó lão sống thui thủi một mình, chỉ có con chó Vàng – con chó do chính con trai mua về – làm bạn.

⇒ Hoàn cảnh nghèo khổ, cô độc, nặng trĩu nỗi thương con.

Trả lời:

Lão gọi con chó là “cậu Vàng”, nói với nó như với đứa cháu nhỏ về “bố cậu”. Những lời vừa dọa, vừa dỗ (“Không giết cậu Vàng đâu nhỉ!”) cho thấy lão coi con chó như người thân, và qua con chó, lão trút nỗi nhớ mong đứa con biền biệt. Đó cũng là tiếng lòng của một ông già cô đơn, chỉ còn biết trò chuyện với con vật để khuây khỏa.

Trả lời:

• Ngoại hình: lão “cười như mếu”, mắt “ầng ậng nước”; mặt co lại, những vết nhăn xô vào nhau ép cho nước mắt chảy ra, cái đầu ngoẹo về một bên, cái miệng móm mém mếu như con nít, rồi “hu hu khóc”.
• Ngôn ngữ: câu báo tin cộc lốc “Cậu Vàng đi đời rồi, ông giáo ạ!”, những tiếng kêu “Khốn nạn… Ông giáo ơi!”, lời kể lại cảnh con chó bị bắt đầy day dứt.
• Tâm lí: cố tỏ ra vui vẻ để che giấu nỗi đau, rồi vỡ òa; ân hận, tự trách vì già rồi còn “đánh lừa một con chó”.

Chuỗi chi tiết ngoại hình dồn dập cho thấy nỗi đau đã vượt quá sức chịu đựng của một ông già tưởng như đã cạn nước mắt.

Trả lời:

Ông giáo an ủi rằng giết con chó là “hóa kiếp” cho nó. Lão Hạc đồng ý nhưng nói thêm: hóa kiếp để nó làm kiếp người, may ra sung sướng hơn, “kiếp người như kiếp tôi chẳng hạn!”. Cái chua chát nằm ở sự mỉa mai ngược: kiếp người mà lão đang sống cũng khổ chẳng kém kiếp chó. Câu nói là lời tự giễu cay đắng về thân phận mình và của những người nghèo như mình.

Trả lời:

Ông giáo cảm thông, xót thương lão Hạc: muốn “ôm choàng lấy lão mà òa lên khóc”, nắm lấy vai lão, ôn tồn an ủi, rủ lão ở lại ăn khoai, uống nước chè để lão nguôi ngoai. Lời nói nhẹ nhàng (“Kiếp ai cũng thế thôi, cụ ạ!”) thể hiện sự sẻ chia của một người cùng cảnh nghèo.

Trả lời:

Lão nhờ hai việc: gửi ông giáo trông nom ba sào vườn (viết văn tự nhượng cho ông giáo để không ai dòm ngó) chờ con trai về nhận; gửi ba mươi đồng bạc để lỡ chết thì nhờ hàng xóm lo ma chay. Qua đó thấy lão:

• Thương con sâu sắc, lo giữ trọn mảnh vườn cho con.
• Giàu lòng tự trọng, không muốn chết rồi còn làm phiền hàng xóm.
• Chu đáo, tỉnh táo, đã tính trước con đường của mình – điều mà người đọc chỉ hiểu hết ở cuối truyện.

Trả lời:

Đó là những lời: “Tôi cắn rơm, cắn cỏ tôi lạy ông giáo!”, “Ông giáo có nghĩ cái tình tôi già nua tuổi tác mà thương thì ông giáo cứ cho tôi gửi.” Cách xưng hô hạ mình, lời van nài tha thiết cho thấy lão khẩn khoản đến mức nào để được yên tâm về mảnh vườn của con.

Trả lời:

Sau khi gửi hết tiền, lão sống cực khổ: mấy hôm liền chỉ ăn khoai, khoai hết thì “chế tạo được món gì, ăn món ấy” – củ chuối, sung luộc, rau má, củ ráy, bữa trai, bữa ốc. Dù đói, lão vẫn không động đến số tiền đã gửi và từ chối mọi sự giúp đỡ.

Trả lời:

Lời tâm sự “Chao ôi! Đối với những người ở quanh ta…” là lời ông giáo tự nói với chính mình và với người đọc – một đoạn độc thoại nội tâm. Ông giải thích vì sao vợ mình không muốn giúp lão Hạc (thị khổ quá rồi), đồng thời rút ra triết lí: phải cố tìm hiểu người xung quanh thì mới thấy họ đáng thương.

Trả lời:

Nghe Binh Tư – kẻ làm nghề ăn trộm – kể rằng lão Hạc vừa xin bả chó, ông giáo tưởng lão cũng định đánh bả chó hàng xóm để kiếm ăn. Ông buồn vì nghĩ một người lương thiện, từng khóc vì lừa một con chó, nay cũng bị cái đói đẩy vào đường tha hóa, “theo gót Binh Tư”.

Trả lời:

Lão “vật vã ở trên giường, đầu tóc rũ rượi, quần áo xộc xệch, hai mắt long sòng sọc”, “tru tréo, bọt mép sùi ra”, người chốc chốc lại giật nảy lên; hai người đàn ông lực lưỡng phải đè lên người lão; lão vật vã hai giờ đồng hồ rồi mới chết. Các chi tiết cho thấy một cái chết dữ dội, đau đớn khủng khiếp – cái giá lão tự chọn để giữ vườn cho con và giữ trọn nhân cách.

Trả lời:

Lão Hạc là một nông dân nghèo, vợ mất sớm, chỉ có một người con trai. Vì nhà gái thách cưới quá cao mà lão không lo nổi, anh con trai phẫn chí bỏ đi làm phu đồn điền cao su. Lão ở nhà một mình, làm thuê, bòn vườn, dành dụm từng đồng cho con và bầu bạn với con chó Vàng mà con để lại. Một trận ốm kéo dài hơn hai tháng làm lão tiêu hết tiền; sau đó lão yếu, không kiếm được việc, lại thêm bão phá sạch hoa màu. Không muốn tiêu vào tiền của con, lão đành bán cậu Vàng, rồi sang nhà ông giáo khóc hu hu vì ân hận. Lão gửi ông giáo trông nom mảnh vườn và ba mươi đồng bạc để lo ma chay. Từ đó lão sống lay lắt bằng khoai, củ chuối, rau má… và từ chối mọi sự giúp đỡ. Một hôm, Binh Tư kể lão xin bả chó, ông giáo buồn vì nghĩ lão cũng đã tha hóa. Nhưng rồi lão chết vật vã vì ăn bả chó. Chỉ ông giáo và Binh Tư hiểu vì sao lão chết; ông giáo tự hứa sẽ giữ trọn mảnh vườn cho con trai lão.

Truyện có những nhân vật nào đáng chú ý? Phần (1) và (2) (in chữ nhỏ) mở đầu văn bản có vai trò như thế nào đối với phần sau của truyện?

Trả lời:

• Nhân vật đáng chú ý: lão Hạc và ông giáo; bên cạnh là con trai lão Hạc, cậu Vàng, vợ ông giáo, Binh Tư.
• Vai trò của phần (1), (2): kể cuộc trò chuyện đầu tiên giữa lão Hạc và ông giáo, hé lộ hoàn cảnh của lão (con trai bỏ đi vì không cưới được vợ, số tiền bòn vườn để dành cho con, trận ốm, ý định bán chó) và hoàn cảnh của ông giáo (phải bán sách). Đây là “cái gốc” giải thích mọi hành động phía sau: vì thương con và vì nghèo, lão phải bán chó, gửi vườn, gửi tiền rồi tìm đến cái chết. Phần mở đầu cũng đặt hai nhân vật cùng cảnh ngộ bên nhau, tạo cơ sở cho sự thấu hiểu của ông giáo ở cuối truyện.

a. Hoàn cảnh lão Hạc có gì đặc biệt? Người đọc biết qua lời kể của ai?

Hoàn cảnh ấy đặc biệt ở chỗ: lão có một mảnh vườn và một món tiền nhỏ, tức là có thể sống, nhưng lão nhất quyết không dùng vì coi đó là của con.

b. Diễn biến hành động, tâm trạng sau khi bán chó và nguyên nhân

• Hành động, tâm trạng: sang báo tin với ông giáo, cố làm ra vẻ vui nhưng cười như mếu, mắt ầng ậng nước; rồi mặt co lại, miệng mếu máo, khóc hu hu; tự trách mình già rồi còn lừa một con chó; nói lời chua chát về “kiếp người”; sau đó nghiêm trang nhờ ông giáo hai việc.
• Nguyên nhân: cậu Vàng là người bạn duy nhất và là kỉ vật của đứa con; việc lừa con chó trái với lương tâm lương thiện của lão; lão cũng thấm thía cảnh cùng đường của chính mình.

c. Lão Hạc chuẩn bị gì trước khi chết? Chi tiết miêu tả cái chết và nhận xét

• Chuẩn bị: gửi ông giáo ba sào vườn (văn tự đứng tên ông giáo) và ba mươi đồng bạc lo ma chay; từ chối mọi sự giúp đỡ; xin Binh Tư bả chó với cớ đánh con chó hay sang vườn.
• Cái chết: vật vã trên giường, đầu tóc rũ rượi, mắt long sòng sọc, bọt mép sùi ra, người giật nảy từng cơn; kéo dài hai giờ đồng hồ.
• Nhận xét: lão Hạc là người cha thương con vô bờ, một con người lương thiện và giàu lòng tự trọng: thà chết chứ không tiêu vào tiền của con, không bán đi một sào vườn, không làm phiền ai. Cái chết dữ dội vừa tố cáo xã hội đẩy người lương thiện vào đường cùng, vừa làm sáng lên nhân cách cao quý của lão.

Trả lời:

• Hoàn cảnh: trí thức nghèo, từng ốm nặng, phải bán dần những cuốn sách quý; gia đình cũng thiếu thốn – gần với cảnh ngộ của lão Hạc.
• Suy nghĩ: hay chiêm nghiệm, thường so sánh mình với lão Hạc, có những suy ngẫm sâu sắc về con người (“Chao ôi! Đối với những người ở quanh ta…”).
• Thái độ, tình cảm với lão Hạc: lúc đầu dửng dưng khi nghe chuyện bán chó; sau đó thương cảm, muốn khóc cùng lão; lặng lẽ giúp đỡ sau lưng vợ; có lúc hiểu lầm, thất vọng khi nghe Binh Tư kể; cuối cùng thấu hiểu, xót xa và nguyện giữ vườn cho con lão.
• Vai trò: là người kể chuyện ngôi thứ nhất, làm câu chuyện chân thực, gần gũi; là người chứng kiến, bình luận, giúp tác giả bộc lộ những triết lí về cuộc đời; đồng thời tạo nên những nút thắt bất ngờ (hiểu lầm rồi vỡ lẽ) cho truyện.

Trả lời:

• Phản ánh chân thực số phận bi thảm, bế tắc của người nông dân trước Cách mạng: nghèo đói, cô đơn, bị dồn đến đường cùng. Phần Tự đánh giá cùng Bài 6 dùng truyện Cố hương, nơi Nhuận Thổ cũng thành nông dân nghèo khổ; các mẫu tóm tắt Cố hương kể gọn truyện ấy.
• Phát hiện và trân trọng vẻ đẹp tiềm ẩn của họ: lòng thương con, sự lương thiện, lòng tự trọng – những phẩm chất vẫn giữ được ngay cả khi phải chết.
• Gửi gắm thái độ nhân đạo: phải biết nhìn người bằng đôi mắt thấu hiểu, đừng vội đánh giá người nghèo là “gàn dở, ngu ngốc, bần tiện”.

Trả lời:

• Kể chuyện theo ngôi thứ nhất qua nhân vật ông giáo, điểm nhìn linh hoạt, kết hợp kể với tả, biểu cảm và nghị luận.
• Miêu tả tâm lí nhân vật tinh tế, đặc biệt ở cảnh lão Hạc kể chuyện bán chó.
• Kết cấu tạo bất ngờ: người đọc cùng ông giáo hiểu lầm lão Hạc rồi vỡ lẽ ở cái chết cuối truyện.
• Ngôn ngữ mộc mạc, giọng văn vừa lạnh lùng khách quan vừa thấm đẫm cảm thông; xen những đoạn triết lí sâu sắc.

Em ấn tượng nhất với nghệ thuật miêu tả tâm lí. Chỉ bằng vài nét tả gương mặt, cái đầu ngoẹo, cái miệng móm mém mếu như con nít, Nam Cao đã cho thấy nỗi đau của một ông già phải bán đi người bạn duy nhất. Không cần lời bình, người đọc tự thấy trái tim lão Hạc nhân hậu và đau đớn đến nhường nào.

Trả lời:

Em thích đoạn mở đầu phần cuối truyện: “Không! Cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng lại đáng buồn theo một nghĩa khác.” Câu văn đảo ngược hẳn suy nghĩ trước đó của ông giáo. Cuộc đời “chưa hẳn đáng buồn” vì vẫn còn những con người như lão Hạc giữ được nhân cách đến chết; nhưng vẫn “đáng buồn theo nghĩa khác” vì một người tốt như thế lại không có đường sống. Chỉ một câu mà chứa cả niềm tin vào con người lẫn nỗi đau trước xã hội bất công.

Ngoài ra, đoạn “Chao ôi! Đối với những người ở quanh ta…” cũng rất đáng nhớ, vì nó dạy ta cách nhìn người khác bằng sự thấu hiểu thay vì định kiến.