Soạn bài Tôi đi học (Thanh Tịnh) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Truyện kể lại sự việc gì? Sự việc ấy xảy ra trong bối cảnh nào? Cốt truyện có gì đặc biệt?

Trả lời:

• Sự việc: nhân vật “tôi” nhớ lại buổi đầu tiên được mẹ dắt đến trường: trên đường đi, lúc đứng ở sân trường, khi nghe gọi tên, rời tay mẹ và khi ngồi vào chỗ trong lớp học.
• Bối cảnh: một buổi sáng cuối thu, ở một làng quê có ngôi trường Mĩ Lí; câu chuyện được gợi ra từ hiện tại (mỗi độ thu về) rồi trở về quá khứ.
• Cốt truyện: rất đơn giản, gần như không có xung đột hay biến cố gay cấn. Truyện đi theo dòng hồi tưởng và cảm xúc của nhân vật, nên sức hấp dẫn nằm ở những rung động tinh tế chứ không nằm ở tình tiết.

Nhân vật chính là ai? Nhân vật ấy được miêu tả ở những phương diện nào (ngoại hình, lời nói, hành động, tâm trạng, quan hệ với các nhân vật khác…)?

Trả lời:

Nhân vật chính là “tôi” – một cậu bé lần đầu đi học. Nhà văn chủ yếu khắc họa nhân vật qua tâm trạng (nao nức, bỡ ngỡ, lo sợ, chơ vơ, rồi dần thấy gần gũi với lớp học); bên cạnh đó có hành động (ghì chặt hai quyển vở, xin mẹ cho cầm bút thước, dúi đầu vào lòng mẹ khóc, vòng tay lên bàn đánh vần), một vài lời nói ngắn với mẹ và mối quan hệ với mẹ, ông đốc, thầy giáo, những bạn học mới. Ngoại hình gần như không được tả, chỉ có chi tiết chiếc áo vải dù đen dài.

Trả lời:

Ngôn ngữ kể chuyện trong Tôi đi học nhẹ nhàng, trong sáng, giàu hình ảnh và giàu cảm xúc. Người kể dùng nhiều từ láy (nao nức, mơn man, bàng bạc, rụt rè, ngập ngừng), nhiều hình ảnh so sánh đẹp và bất ngờ, câu văn có nhịp chậm, êm, xen lẫn lời bình luận của người lớn đang hồi tưởng về chính mình thuở nhỏ. Nhờ vậy lời kể giống như lời tâm tình, đọc lên có cảm giác như đọc một bài thơ bằng văn xuôi.

Trả lời:

• Thanh Tịnh (1911 – 1988), tên khai sinh Trần Văn Ninh, quê ở Huế.
• Từ năm 1933, ông làm ở các sở tư, sau đó đi dạy học và bắt đầu viết văn, làm thơ.
• Tác phẩm chính: Hận chiến trường (thơ, 1937), Quê mẹ (truyện ngắn, 1941), Ngậm ngải tìm trầm (truyện ngắn, 1943).
• Sau Cách mạng tháng Tám, ông tham gia kháng chiến, hoạt động văn nghệ trong quân đội; năm 2007 được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.

Theo em, cốt truyện Tôi đi học thuộc dạng nào dưới đây?

A. Kể lại sự việc khác thường, kì lạ

B. Kể lại sự việc giản dị, đời thường mà giàu chất thơ

C. Kể lại sự việc có nội dung trào phúng, châm biếm, hài hước

D. Kể lại sự việc có nội dung giàu tính triết lí

Trả lời: Chọn B. Sự việc trong truyện chỉ là buổi đầu tiên đi học – điều ai cũng từng trải qua – nhưng được kể bằng giọng văn trữ tình, nhiều hình ảnh đẹp nên giàu chất thơ.

Cảnh vật trong truyện được nhìn qua con mắt của ai và được nhớ lại theo trình tự nào? Nêu một số chi tiết nổi bật của cảnh vật trong phần (1).

Trả lời:

• Cảnh vật được nhìn qua con mắt của nhân vật “tôi” – vừa là cậu bé năm xưa, vừa là người lớn đang nhớ lại.
• Trình tự: từ hiện tại (cảnh cuối thu gợi nhớ) trở về quá khứ, rồi đi theo thời gian của buổi sáng hôm ấy: trên đường tới trường → ở sân trường → trong lớp học.
• Chi tiết nổi bật ở phần (1): lá ngoài đường rụng nhiều, mây bàng bạc; buổi mai đầy sương thu và gió lạnh; con đường làng dài và hẹp bỗng thấy lạ; mấy cậu bé trạc tuổi “tôi” áo quần tươm tất, nhí nhảnh gọi tên nhau, trao sách vở cho nhau xem.

Phân tích sự thay đổi tâm trạng của nhân vật “tôi” trong ngày đầu tiên tới lớp. Chỉ ra tác dụng của một số câu văn miêu tả và hình ảnh so sánh trong việc khắc họa tâm trạng nhân vật.

Trả lời:

Tác dụng của câu văn miêu tả và hình ảnh so sánh:

• Câu văn miêu tả cảnh thu (lá rụng nhiều, mây bàng bạc, sương thu và gió lạnh) tạo không khí trong trẻo, man mác, làm nền cho nỗi nhớ và cảm xúc mới mẻ.
• So sánh cảm giác trong sáng “như mấy cành hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng” biến một cảm xúc vô hình thành hình ảnh tươi tắn, dễ cảm nhận.
• So sánh ngôi trường với cái đình làng Hòa Ấp cho thấy trong mắt cậu bé, trường học vừa đẹp vừa linh thiêng, trang nghiêm, vì thế mới sinh ra nỗi lo sợ vẩn vơ.
• So sánh học trò mới như con chim con đứng bên bờ tổ diễn tả đúng tâm lí vừa khao khát bay vào thế giới mới vừa e sợ, rụt rè.

⇒ Nhờ miêu tả và so sánh, những cung bậc tâm trạng vốn khó nói thành lời hiện lên cụ thể, sinh động và rất gần với trải nghiệm của người đọc.

Truyện ngắn Tôi đi học là một truyện ngắn giàu chất thơ. Theo em, điều gì tạo nên đặc điểm ấy (về nội dung, hình thức, ngôn ngữ)?

Trả lời:

• Nội dung: truyện viết về một kỉ niệm đẹp, trong sáng của tuổi thơ; thế giới trong truyện toàn những con người hiền hậu, yêu thương (mẹ âu yếm, ông đốc hiền từ, thầy giáo trẻ tươi cười, bạn mới thân thiện). Cảm xúc được đặt lên trên sự kiện.
• Hình thức: cốt truyện đơn giản, mạch truyện đi theo dòng hồi tưởng và cảm xúc; kết hợp nhuần nhuyễn tự sự với miêu tả, biểu cảm; truyện dừng ở dòng chữ của bài học đầu tiên nhưng để lại dư vị lâu.
• Ngôn ngữ: trong sáng, giàu hình ảnh, nhiều từ láy gợi cảm, nhiều so sánh độc đáo gắn với thiên nhiên (cành hoa tươi, làn mây, con chim con); giọng văn nhẹ nhàng, tha thiết như lời tâm tình.

Văn bản Tôi đi học đã nói giúp những suy nghĩ và tình cảm gì của rất nhiều người đọc? Điều đó còn có ý nghĩa với cuộc sống hôm nay như thế nào?

Trả lời:

Truyện nói hộ cảm xúc chung của biết bao người về ngày đầu tiên đi học: sự háo hức xen lẫn lo sợ, cảm giác được lớn lên, nỗi quyến luyến khi rời tay mẹ, niềm thân thương với thầy cô, bạn bè và mái trường. Hôm nay, trẻ em vẫn có ngày khai trường đầu tiên với những cảm xúc tương tự, nên truyện vẫn còn nguyên ý nghĩa: nhắc chúng ta trân trọng kỉ niệm tuổi học trò, biết ơn cha mẹ, thầy cô; đồng thời nhắc người lớn nâng đỡ, thấu hiểu tâm lí các em nhỏ khi bước vào môi trường mới.

Bằng sự trải nghiệm của bản thân, hãy tưởng tượng mình là “người bạn tí hon” hôm ấy ngồi cạnh nhân vật “tôi” trong truyện, em sẽ nói với “tôi” điều gì?

Trả lời (tham khảo):

“Chào cậu, tớ cũng mới đi học hôm nay. Lúc nãy ngoài sân tớ cũng run lắm, còn suýt khóc khi mẹ buông tay nữa. Nhưng cậu thấy không, thầy cười hiền thế kia, lớp mình lại có mùi giấy mới thơm ơi là thơm. Mình ngồi cạnh nhau rồi thì làm bạn nhé! Nếu cậu quên cách đánh vần chữ nào thì hỏi tớ, còn tớ không biết thì mình cùng hỏi thầy. Trưa nay tan học, mình chạy ra cổng xem ai gặp mẹ trước nhé!”

Khi trả lời câu này, em nên dùng lời lẽ hồn nhiên của một đứa trẻ, thể hiện sự đồng cảm (mình cũng đang bỡ ngỡ như cậu) và lời rủ rê làm bạn, cùng học.