Ôn tập học kì I Ngữ văn 7 Cánh diều (trang 119–124): Nội dung ôn tập và bài tự đánh giá

Thống kê tên các thể loại, kiểu văn bản và tên văn bản cụ thể đã học trong sách Ngữ văn 7, tập một theo bảng: Loại – Thể loại hoặc kiểu văn bản – Tên văn bản đã học (mẫu: Văn bản văn học – Truyện ngắn, Thơ – Buổi học cuối cùng,…).

Trả lời:

Trình bày nội dung chính của các văn bản đọc hiểu trong sách Ngữ văn 7, tập một theo bảng: Loại – Tên văn bản – Nội dung chính (mẫu: Văn bản văn học – Mẹ (Đỗ Trung Lai) – Nỗi xúc động, bâng khuâng của tác giả khi nhìn hàng cau và nghĩ về người mẹ).

Trả lời:

Nêu những điểm cần chú ý về cách đọc thơ (bốn chữ, năm chữ), truyện (tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện khoa học viễn tưởng) trong sách Ngữ văn 7, tập một theo mẫu (Thơ bốn chữ, năm chữ: chú ý số tiếng ở mỗi dòng, khổ thơ, cách ngắt nhịp, gieo vần, thanh bằng trắc và biện pháp tu từ có trong bài thơ;…).

Trả lời:

• Thơ bốn chữ, năm chữ:
  • Chú ý số tiếng mỗi dòng, cách chia khổ, nhịp (thơ bốn chữ thường 2/2, năm chữ thường 2/3 hoặc 3/2), vần chân, vần cách.
  • Nhận ra các biện pháp tu từ và nói được tác dụng: so sánh miếng cau khô với mẹ trong Mẹ; câu hỏi tu từ ở khổ cuối Ông đồ.
  • Xác định chủ thể trữ tình, mạch cảm xúc và thông điệp: thương mẹ, tiếc một nét văn hóa xưa, nhớ bà.
• Tiểu thuyết và truyện ngắn:
  • Tóm tắt được cốt truyện, xác định ngôi kể (Phrăng kể ở ngôi thứ nhất; An kể chuyện gặp chú Võ Tòng).
  • Phân tích nhân vật qua ngoại hình, lời nói, hành động, suy nghĩ; với tiểu thuyết, biết đoạn trích nằm ở đâu trong toàn tác phẩm.
  • Chú ý từ địa phương, chi tiết đặc sắc tạo màu sắc vùng miền.
• Truyện khoa học viễn tưởng:
  • Phân biệt cái có thật hoặc có cơ sở khoa học với phần tưởng tượng (tàu ngầm Nau-ti-lút, chất làm gỉ kim loại).
  • Theo dõi không gian, thời gian khác thường; tìm thông điệp nhân văn hoặc lời cảnh báo phía sau câu chuyện.

Hãy giới thiệu tóm tắt về một văn bản trong sách Ngữ văn 7, tập một có nội dung gần gũi, giàu ý nghĩa đối với đời sống hiện nay và với chính bản thân em.

Trả lời:

Em chọn Buổi học cuối cùng của An-phông-xơ Đô-đê. Truyện kể một buổi sáng ở vùng An-dát (Pháp) sau khi bị quân Phổ chiếm: cậu bé Phrăng đến lớp muộn, sợ bị phạt vì không thuộc bài, nhưng thấy lớp học khác hẳn ngày thường. Thầy Ha-men mặc lễ phục, dân làng ngồi ở cuối lớp; thầy báo đây là buổi học tiếng Pháp cuối cùng, từ mai trường chỉ dạy tiếng Đức. Phrăng ân hận vì những lần trốn học, còn thầy giảng bài bằng tất cả tình yêu, cuối buổi viết lên bảng dòng chữ ca ngợi nước Pháp rồi lặng người.

Câu chuyện cách đây hơn một trăm năm mà vẫn rất gần với chúng em. Học sinh bây giờ nói, viết xen tiếng Anh ngày càng nhiều, nhắn tin thì viết tắt, bỏ dấu; có bạn chữ viết tiếng Việt còn sai chính tả mà không thấy ngại. Đọc truyện, em hiểu tiếng mẹ đẻ không chỉ để giao tiếp mà còn giữ cho một dân tộc nhận ra chính mình. Từ đó em tập viết tin nhắn có dấu, đủ câu.

Viết (câu 5–7)

Thống kê tên các kiểu văn bản và yêu cầu luyện viết các kiểu văn bản ấy trong sách Ngữ văn 7, tập một theo bảng: Tên kiểu văn bản – Yêu cầu cụ thể (mẫu: Tự sự – Viết bài văn kể về một sự việc có thật liên quan đến nhân vật hoặc sự kiện lịch sử).

Trả lời:

Nêu các bước tiến hành viết một văn bản theo thứ tự trước sau và chỉ ra nhiệm vụ của mỗi bước theo bảng: Thứ tự các bước – Nhiệm vụ cụ thể (mẫu: Bước 1: Chuẩn bị – Xác định đề tài: Viết về cái gì? Viết về ai?;…).

Trả lời:

Nêu một số điểm khác biệt giữa văn bản phân tích đặc điểm nhân vật trong tác phẩm văn học với văn bản giới thiệu quy tắc, luật lệ của một hoạt động hay trò chơi (Gợi ý: về mục đích, nội dung, hình thức, lời văn,…).

Trả lời:

Nói và nghe (câu 8)

Nêu các nội dung chính được rèn luyện trong kĩ năng nói và nghe ở sách Ngữ văn 7, tập một. Chứng minh nhiều nội dung nói và nghe liên quan chặt chẽ với nội dung đọc hiểu và viết.

Trả lời:

Năm nội dung: trình bày ý kiến về một vấn đề trong đời sống (Bài 1); trao đổi về một vấn đề (Bài 2); thảo luận nhóm về một vấn đề (Bài 3, Bài 4); giới thiệu quy tắc, luật lệ của một hoạt động hay trò chơi (Bài 5).

Chứng minh sự liên quan bằng ba ví dụ:

• Bài 5 là trường hợp rõ nhất: đọc Hội thi thổi cơm để biết một luật thi được trình bày thế nào, viết bài thuyết minh về luật lệ một trò chơi, rồi đứng trước lớp giới thiệu chính trò chơi ấy. Ba hoạt động cùng một kiểu văn bản.
• Bài 3: sau khi đọc Chất làm gỉ, nhóm có sẵn đề tài để thảo luận: khoa học nên phục vụ chiến tranh hay hòa bình? Những ý thu được trong buổi thảo luận lại thành chất liệu cho bài văn biểu cảm.
• Bài 1: Buổi học cuối cùng gợi vấn đề giữ gìn tiếng mẹ đẻ; em có thể chọn đúng vấn đề này để trình bày ý kiến, vận dụng cách nêu lí lẽ, dẫn chứng học từ phần viết.

Tiếng Việt (câu 9)

Liệt kê tên các nội dung thực hành tiếng Việt được học trong sách Ngữ văn 7, tập một theo bảng: Bài – Tên nội dung tiếng Việt (mẫu: Bài 2: Thơ bốn chữ, năm chữ – Các biện pháp tu từ như so sánh, điệp từ, điệp ngữ, ẩn dụ, hoán dụ,…).

Trả lời:

Mẫu trong sách bắt đầu từ Bài 2, nhưng Bài 1 cũng có mục từ địa phương.

Hai khổ thơ trên có sự kết hợp giữa phương thức biểu cảm và phương thức nào? A. Tự sự. B. Thuyết minh. C. Miêu tả. D. Nghị luận.

Trả lời: C. Nhà thơ vẽ ra cả một bức tranh: hương ổi, gió se, sương, dòng sông, đàn chim, đám mây; cảm xúc ngỡ ngàng (bỗng, hình như) được bộc lộ qua chính các hình ảnh miêu tả ấy.

Các dòng trong hai khổ thơ chủ yếu được ngắt nhịp như thế nào? A. 2/2/1. B. 2/3. C. 1/2/2. D. 3/2.

Trả lời: C. Phần lớn các dòng có một tiếng đứng đầu làm chủ ngữ hoặc nhấn ý, rồi tới hai cụm hai tiếng: Chim / bắt đầu / vội vã, Sương / chùng chình / qua ngõ, Vắt / nửa mình / sang thu. Chỉ vài dòng ngắt 2/3. Đọc gộp 3/2 (Sương chùng chình / qua ngõ) cũng có người chấp nhận, nhưng sách hỏi nhịp chủ yếu thì 1/2/2 sát hơn.

Trong hai khổ thơ, những tiếng nào bắt vần với nhau? A. Ổi – se. B. Ngõ – về. C. Vã – hạ. D. Dàng – hạ.

Trả lời: C. Vã (cuối dòng thứ hai khổ hai) và hạ (cuối dòng thứ ba) cùng vần a, cùng thanh trắc. Các cặp còn lại khác vần.

Hai khổ thơ trên viết về điều gì? A. Sự biến chuyển của đất trời khi thu sang. B. Vẻ đẹp của cây cối khi mùa thu về. C. Nỗi buồn của con người trước cảnh thu. D. Sự vui mừng của tác giả khi mùa thu về.

Trả lời: A. Mọi hình ảnh đều đang ở trạng thái chuyển tiếp: sương còn lưỡng lự, sông chậm lại, chim gấp gáp, mây nửa hạ nửa thu. Thơ không nói riêng về cây cối, cũng không bộc lộ nỗi buồn hay niềm vui rõ rệt.

Các từ chùng chình, dềnh dàng, vội vã được xếp vào nhóm từ láy nào? A. Láy âm đầu. B. Láy vần. C. Láy âm đầu và vần. D. Láy âm đầu và thanh.

Trả lời: D. Ba từ đều lặp phụ âm đầu (ch – ch, d – d, v – v), phần vần khác nhau, còn thanh điệu hai tiếng cùng nhóm: chùng chình, dềnh dàng đều thanh huyền; vội vã đều thanh trắc (nặng, ngã). Phương án A đúng nhưng chưa đủ, D mô tả chính xác hơn.

Tác giả sử dụng biện pháp tu từ nào trong hai khổ thơ trên? A. So sánh. B. Hoán dụ. C. Nhân hoá. D. Ẩn dụ.

Trả lời: C. Sương biết chùng chình, chim vội vã, dòng sông có lúc thong thả dềnh dàng, đám mây vắt nửa mình: sự vật được gán trạng thái, hành động như con người, khiến cảnh giao mùa trở nên có hồn.

I. Đọc hiểu – b) Văn bản Quy tắc vàng khi sử dụng thang máy, câu 7–10

Văn bản (theo atvin.com.vn) nêu các quy tắc được đánh số: đứng bên phải chờ người trong thang ra; giữ cửa nếu đứng gần nút; không cố vào khi thang đã chật; sẵn sàng bấm nút giúp người khác; di chuyển vào phía sau; nhanh chóng ra khỏi thang khi tới tầng.

Văn bản Quy tắc vàng khi sử dụng thang máy nói về vấn đề gì? A. Giới thiệu các loại thang máy khác nhau. B. Nêu lên các quy tắc cần chú ý khi sử dụng thang máy. C. Giới thiệu những ưu điểm và hạn chế của việc đi thang máy. D. Cảnh báo những nguy hiểm và bất lợi khi đi thang máy.

Trả lời: B. Nhan đề và sáu mục in đậm đều là quy tắc ứng xử khi đi thang máy; văn bản không phân loại thang máy hay bàn ưu, nhược điểm.

Phương án nào nêu đúng căn cứ để xác định đoạn trích trên là văn bản thông tin giới thiệu về quy tắc của một hoạt động? A. Nêu lên các biểu hiện đa dạng, phong phú về các loại thang máy. B. Nêu lên các lí do vì sao nên đi thang máy nơi công cộng. C. Nêu lên các quy tắc cần chú ý khi đi thang máy nơi công cộng. D. Nêu lên tác dụng và vai trò của thang máy trong các toà nhà công cộng.

Trả lời: C. Dấu hiệu của văn bản giới thiệu quy tắc là nội dung chính gồm các quy tắc của hoạt động. Văn bản không hề bàn vì sao nên đi thang máy, nên B không phải căn cứ (một số trang giải chọn B là chưa chính xác).

Phương án nào nêu được cách tóm tắt đầy đủ các quy tắc khi đi thang máy? A. Đọc kĩ tất cả các tiêu đề mở đầu được in đậm của mỗi mục. B. Đọc kĩ nhan đề của văn bản. C. Đọc kĩ phần mở đầu của văn bản: Đứng bên phải… D. Đọc kĩ phần kết thúc của văn bản: Nhanh chóng ra khỏi thang máy…

Trả lời: A. Mỗi tiêu đề in đậm là một quy tắc rút gọn; ghép sáu tiêu đề lại là có bản tóm tắt đủ ý. Nhan đề quá khái quát, còn mục đầu hoặc mục cuối chỉ là một quy tắc.

Thông tin quan trọng được nêu trong đoạn trích trên là gì? A. Yêu cầu các toà nhà chung cư hiện đại cần có thang máy. B. Yêu cầu về không gian và thời gian khi sử dụng thang máy. C. Cần chú ý các quy tắc khi sử dụng thang máy nơi công cộng. D. Cần chú ý quy định về phòng, chống cháy nổ khi sử dụng thang máy.

Trả lời: C. Đây là ý bao trùm cả văn bản. Lời nhắc nhỏ ở mục cuối, nói “Xin lỗi, cho tôi nhờ một chút!” khi cần ra, cũng là một phần của ý thức tôn trọng người khác nơi công cộng.

II. Viết (sách cho chọn một đề, viết đoạn văn hoặc bài văn ngắn)