Soạn bài Buổi học cuối cùng (An-phông-xơ Đô-đê) – Ngữ văn 7 Cánh diều

Chú ý người kể ngôi thứ nhất và tác dụng của ngôi kể này.

Trả lời:

• Người kể là cậu bé Phrăng, xưng “tôi”, vừa kể chuyện vừa là nhân vật trong truyện.
• Tác dụng: câu chuyện trở nên chân thực, gần gũi như một trang nhật kí; người đọc theo dõi được những suy nghĩ, cảm xúc rất hồn nhiên của một học trò nhỏ; mọi điều về thầy Ha-men đều được nhìn qua đôi mắt ngày càng thấu hiểu của Phrăng nên càng xúc động.

Từ sự khác thường của buổi học, hãy dự đoán về sự kiện xảy ra.

Trả lời:

• Dấu hiệu khác thường: trước trụ sở xã có đông người đứng đọc cáo thị; bác phó rèn bảo Phrăng không cần vội; sân trường không ồn ào như mọi ngày mà lặng lẽ như sáng chủ nhật; đến muộn mà Phrăng không bị mắng.
• Dự đoán: hẳn đã có một biến cố hệ trọng liên quan đến lệnh của quân Phổ, ảnh hưởng tới việc học ở trường – có thể trường sắp phải thay đổi, thầy và trò sắp phải chia tay.

Trả lời:

• Không khí lớp học: trang nghiêm khác thường; cuối lớp có các cụ già trong làng như cụ Hô-de, bác phát thư cũ… ngồi lặng lẽ, vẻ buồn rầu.
• Cách ăn mặc: thầy mặc chiếc áo rơ-đanh-gốt màu xanh lục, đeo diềm lá sen gấp nếp, đội mũ lụa đen thêu – bộ lễ phục thầy chỉ dùng vào những ngày có thanh tra hoặc phát phần thưởng.
• Thái độ: không giận dữ như mọi khi, thầy dịu dàng bảo Phrăng vào chỗ, giọng nói trang trọng, nhẹ nhàng.

Trả lời:

Trước kia, Phrăng thấy những cuốn sách ngữ pháp, sách thánh sử thật nặng nề, đáng chán. Giờ đây, khi biết sẽ không còn được học tiếng Pháp nữa, cậu lại thấy chúng như những người bạn cũ thân thiết mà mình sẽ đau lòng phải từ giã. Sự đối lập ấy cho thấy Phrăng đã bắt đầu nhận ra giá trị của việc học tiếng mẹ đẻ.

Trả lời:

Phrăng lúng túng, không đọc thuộc được quy tắc về phân từ, đứng đung đưa trong chỗ ngồi, lòng rối bời. Thầy hiểu nỗi xấu hổ, ân hận của cậu lúc ấy đã là hình phạt nặng nề nhất nên không mắng nữa. Hơn thế, “sự trừng phạt” còn là việc Phrăng sẽ không bao giờ được học tiếng Pháp nữa. Ngay sau đó, thầy chỉ ra tai họa của cả xứ An-dát là thói quen hoãn việc học đến ngày mai, và nhận rằng ai cũng có phần đáng trách – cha mẹ, học trò, kể cả chính thầy. Câu nói thể hiện lòng bao dung, sự tự vấn chân thành của thầy và nỗi đau chung của cả vùng đất.

Em có suy nghĩ gì về những dòng chữ in đậm – lời thầy Ha-men về tiếng nói của dân tộc khi rơi vào vòng nô lệ?

Trả lời:

Thầy Ha-men khẳng định: một dân tộc dù bị mất nước, nếu vẫn giữ vững được tiếng nói của mình thì như người tù còn giữ được “chìa khóa chốn lao tù”. Tiếng nói là linh hồn, là bản sắc của dân tộc; giữ được tiếng nói là giữ được ý thức mình là ai, từ đó có sức mạnh để đấu tranh giành lại tự do. Em hiểu rằng yêu tiếng mẹ đẻ cũng chính là yêu nước, và học tốt tiếng Việt là cách thiết thực để giữ gìn đất nước.

Trả lời:

Nghe tiếng chim bồ câu gù trên mái trường, Phrăng thầm tự hỏi: “Liệu người ta có bắt cả chúng nó cũng phải hót bằng tiếng Đức không nhỉ?”. Câu hỏi ngây thơ mà chua xót: nó cho thấy cậu bé đã cảm nhận được sự áp đặt vô lí, phi tự nhiên của kẻ xâm lược – chúng muốn tước đi cả tiếng nói vốn tự nhiên như tiếng chim. Đồng thời, đó là biểu hiện tình yêu tiếng Pháp, yêu quê hương đang trỗi dậy trong Phrăng.

Trả lời:

• Khi đồng hồ nhà thờ điểm mười hai giờ và tiếng kèn của lính Phổ vang lên, thầy đứng dậy, người tái nhợt; thầy định nói nhưng nghẹn ngào, không nói được hết câu.
• Thầy quay lên bảng, cầm phấn, dằn mạnh hết sức viết thật to dòng chữ “NƯỚC PHÁP MUÔN NĂM!”, rồi đứng lặng, đầu dựa vào tường, chỉ giơ tay ra hiệu cho học trò rằng buổi học đã kết thúc.

Trong mắt Phrăng lúc ấy, thầy chưa bao giờ lớn lao đến thế.

Em hiểu thế nào về nhan đề Buổi học cuối cùng? Người kể lại câu chuyện là ai? Chỉ ra tác dụng của ngôi kể này.

Trả lời:

• Nhan đề: nghĩa trực tiếp là buổi học tiếng Pháp cuối cùng của thầy trò trường làng trước khi có lệnh chỉ dạy tiếng Đức. Sâu xa hơn, đó là buổi học cuối cùng người dân An-dát được học tiếng nói của dân tộc mình trên chính quê hương – một buổi học của lòng yêu nước và nỗi đau mất nước.
• Người kể: cậu bé Phrăng, xưng “tôi”, kể theo ngôi thứ nhất.
• Tác dụng: tăng tính chân thực, giúp nhân vật tự bộc lộ trực tiếp diễn biến tâm trạng từ ham chơi đến ân hận, trân trọng; hình ảnh thầy Ha-men hiện lên qua cảm nhận của người học trò nên giàu cảm xúc.

Đặc điểm tính cách nhân vật thầy Ha-men được nhà văn khắc họa từ những phương diện nào? Hãy nêu một số biểu hiện cụ thể trong văn bản.

Trả lời:

Phân tích một số chi tiết (suy nghĩ, cách nhìn nhận về thầy Ha-men và thái độ đối với việc học tiếng Pháp) để làm rõ diễn biến tâm trạng của nhân vật “tôi” trong buổi học cuối cùng.

Trả lời:

• Thái độ với việc học: sáng hôm ấy Phrăng sợ bị hỏi bài, định trốn học đi chơi ngoài đồng nhưng cưỡng lại được. Khi biết là buổi học cuối cùng, cậu choáng váng, ân hận vì đã bỏ phí thời gian, tự trách mình mới biết viết “tập toạng”. Trong giờ ngữ pháp, cậu ngạc nhiên thấy mình hiểu bài dễ dàng; lúc viết tập, cậu chăm chú, trân trọng từng dòng chữ.
• Cách nhìn thầy Ha-men: trước đây Phrăng sợ thầy và cây thước kẻ; nay cậu thấy thầy hiền hậu, thương thầy, quên hết những lần bị phạt và cuối cùng thấy thầy “lớn lao” chưa từng có.
• Suy nghĩ: những cuốn sách từng chán ngán trở thành bạn cũ khó rời; ước gì được đọc to, rõ quy tắc phân từ để chuộc lỗi; tự hỏi liệu chim bồ câu có bị bắt hót bằng tiếng Đức.

⇒ Tâm trạng Phrăng đi từ ham chơi, sợ học đến ngỡ ngàng, ân hận rồi yêu quý, trân trọng tiếng Pháp. Qua một buổi học, cậu bé đã lớn lên và hiểu thế nào là tình yêu tiếng nói dân tộc.

Đọc phần 5, liệt kê các chi tiết miêu tả thầy Ha-men (hành động, ngôn ngữ, ngoại hình). Các chi tiết này giúp tác giả khắc họa tâm trạng gì của thầy?

Trả lời:

• Ngoại hình: người tái nhợt.
• Ngôn ngữ: gọi “Các bạn…” rồi nghẹn lại, không nói hết câu; lời cuối chỉ là cái giơ tay ra hiệu buổi học đã kết thúc.
• Hành động: quay lên bảng, dằn mạnh hết sức viên phấn, viết thật to “NƯỚC PHÁP MUÔN NĂM!”; đứng lặng, đầu dựa vào tường.

Các chi tiết khắc họa tâm trạng đau đớn, xúc động đến tột cùng của thầy trong giây phút phải từ giã tiếng Pháp, ngôi trường và học trò. Nhưng dòng chữ viết bằng tất cả sức lực lại cho thấy niềm tin và tình yêu nước mãnh liệt, bất khuất của thầy.

Câu chuyện đã gợi lên trong em những suy nghĩ và tình cảm như thế nào? Em rút ra bài học gì cho bản thân?

Trả lời:

• Suy nghĩ, tình cảm: em xúc động trước nỗi đau mất nước của người dân An-dát, kính trọng thầy Ha-men và đồng cảm với sự ân hận muộn màng của Phrăng. Em nhận ra tiếng nói dân tộc là tài sản vô giá, chỉ khi sắp mất đi người ta mới thấy hết giá trị của nó.
• Bài học: phải yêu quý, học tập nghiêm túc và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt; không trì hoãn việc học, vì có những cơ hội khi mất đi sẽ không trở lại; biết ơn thầy cô đã tận tụy dạy dỗ mình.

Trong truyện Buổi học cuối cùng, em thích nhất nhân vật hoặc chi tiết, hình ảnh nào? Hãy viết một đoạn văn (khoảng 6–8 dòng) giải thích lí do.

Trả lời (đoạn văn tham khảo):

Trong truyện Buổi học cuối cùng, em thích nhất hình ảnh thầy Ha-men viết lên bảng dòng chữ “NƯỚC PHÁP MUÔN NĂM!”. Khi tiếng kèn của lính Phổ vang lên, thầy xúc động đến mức không nói nổi một câu trọn vẹn. Vậy mà thầy vẫn dồn hết sức vào viên phấn để viết thật to, như muốn khắc lời ấy vào lòng mỗi học trò. Dòng chữ thay cho lời từ biệt, cũng là lời khẳng định nước Pháp không bao giờ mất khi tiếng nói còn sống trong lòng người dân. Hình ảnh thầy đứng lặng, đầu dựa vào tường khiến em vừa thương vừa kính phục. Chi tiết ấy giúp em hiểu tình yêu nước đôi khi được thể hiện bằng những việc rất giản dị như giữ gìn tiếng mẹ đẻ.