Soạn bài Ếch ngồi đáy giếng – Ngữ văn 7 Cánh diều & Kết nối tri thức

Trả lời: Truyện có các nhân vật ếch, nhái, cua, ốc và con trâu. Nhân vật chính là con ếch.

Trả lời: Bối cảnh là một cái giếng – không gian chật hẹp, khép kín, chỉ có vài con vật nhỏ bé; từ đáy giếng chỉ nhìn thấy một khoảng trời tròn bằng miệng giếng. Sau đó bối cảnh mở rộng ra thế giới bên ngoài khi mưa to làm nước dềnh lên đưa ếch ra khỏi giếng. Sự chuyển đổi đột ngột từ không gian hẹp sang không gian rộng chính là điều làm nên câu chuyện.

Truyện nêu lên được bài học gì? Bài học ấy có liên quan như thế nào đến cuộc sống hiện nay và với bản thân em?

Trả lời:

• Bài học: không được chủ quan, kiêu ngạo, tưởng mình giỏi khi hiểu biết còn hạn hẹp; phải không ngừng mở rộng tầm nhìn, học hỏi.
• Với cuộc sống hôm nay: thế giới thay đổi rất nhanh, kiến thức mới xuất hiện liên tục; ai tự mãn với vốn hiểu biết cũ sẽ bị tụt lại, thậm chí thất bại.
• Với bản thân em: em cần khiêm tốn, không vội coi thường người khác chỉ vì mình giỏi hơn ở một môn nào đó trong lớp; chịu khó đọc sách, tham gia hoạt động để biết thêm nhiều điều.

Đọc trước truyện Ếch ngồi đáy giếng. Hãy nhớ lại một số truyện ngụ ngôn đã học ở Tiểu học và tìm hiểu thêm các nguồn khác nhau, ghi chép những thông tin về truyện ngụ ngôn (đặc điểm thể loại, đề tài, nhân vật,…) và một số tác giả truyện ngụ ngôn nổi tiếng.

Trả lời:

• Truyện ngụ ngôn đã học: Thầy bói xem voi, Đẽo cày giữa đường, Rùa và Thỏ, Con cáo và chùm nho…
• Đặc điểm thể loại: truyện ngắn gọn, viết bằng văn xuôi hoặc văn vần; mượn chuyện loài vật, đồ vật hoặc con người để nói bóng gió chuyện đời, rút ra bài học về cách sống, cách ứng xử.
• Đề tài: thói hư tật xấu của con người (chủ quan, kiêu ngạo, tham lam, thiếu chủ kiến…), kinh nghiệm sống, cách đối nhân xử thế.
• Nhân vật: thường là loài vật, đồ vật được nhân hóa, hoặc con người không có tên riêng.
• Tác giả nổi tiếng: Ê-dốp (Aesop, Hy Lạp cổ đại), La Phông-ten (Pháp), I-van Crư-lốp (Nga); ở Việt Nam có kho truyện ngụ ngôn dân gian.

Trả lời: Ếch sống lâu ngày trong một cái giếng, xung quanh chỉ có vài con nhái, cua, ốc nhỏ; tiếng kêu của nó vang cả giếng khiến các con vật kia sợ hãi. Nhìn lên, nó tưởng bầu trời chỉ to bằng cái vung.

Trả lời: Sau trận mưa to, nước dềnh lên đưa ếch ra ngoài. Ếch vẫn giữ thói cũ, nghênh ngang đi lại, ngẩng mặt nhìn trời, không để ý xung quanh nên bị một con trâu đi qua giẫm bẹp.

Nhân vật chính trong truyện có tính cách như thế nào? Hãy nêu ra một số chi tiết trong truyện giúp em hiểu về tính cách của nhân vật ấy.

Trả lời: Ếch là kẻ hiểu biết nông cạn nhưng huênh hoang, kiêu ngạo, chủ quan. Chi tiết thể hiện:

• Sống lâu trong giếng, chỉ thấy vài con vật nhỏ, tưởng bầu trời bé bằng chiếc vung.
• Thấy các con vật khác sợ tiếng kêu của mình liền tự cho mình oai như “chúa tể”.
• Ra khỏi giếng vẫn “quen thói cũ”: nghênh ngang, nhâng nháo nhìn trời, chẳng thèm để ý xung quanh.
• Kết cục bị trâu giẫm bẹp – cái giá của thói chủ quan, kiêu ngạo.

Bối cảnh câu chuyện trong văn bản Ếch ngồi đáy giếng đã giúp nhân vật bộc lộ tính cách và làm nổi bật ý nghĩa của truyện như thế nào?

Trả lời:

• Bối cảnh trong giếng (chật hẹp, ít giao lưu, toàn con vật nhỏ bé) là nguyên nhân khiến ếch có cái nhìn hạn hẹp và nuôi dưỡng thói tự cao: ở đó nó “lớn nhất”, nên tưởng mình oai nhất.
• Bối cảnh ngoài giếng (rộng lớn, có những con vật to lớn như trâu) làm lộ rõ sự nhỏ bé và thói quen xấu của ếch; môi trường đã thay đổi mà cách nghĩ của nó không đổi.
• Sự tương phản giữa hai bối cảnh làm nổi bật ý nghĩa của truyện: môi trường hẹp dễ khiến con người ảo tưởng về bản thân; không chịu thay đổi nhận thức sẽ phải trả giá.

Nhan đề Ếch ngồi đáy giếng có tác dụng gì trong việc thể hiện chủ đề của văn bản?

Trả lời: Nhan đề nêu ngay nhân vật (ếch) và hoàn cảnh sống (đáy giếng) – hai yếu tố tạo nên cái nhìn hạn hẹp của nhân vật. Hình ảnh “ngồi đáy giếng” gợi sự tù túng, chỉ thấy một khoảng trời nhỏ, từ đó gợi chủ đề phê phán những người hiểu biết nông cạn mà tự cho mình là giỏi. Nhan đề ngắn gọn, giàu hình ảnh nên đã trở thành thành ngữ quen thuộc.

Mỗi truyện ngụ ngôn có thể đem tới nhiều bài học, em hãy nêu lên những bài học có thể rút ra từ câu chuyện này. Theo em, đâu là bài học chính của câu chuyện?

Trả lời:

• Môi trường sống chật hẹp, thiếu giao lưu dễ làm hạn chế hiểu biết và nảy sinh ảo tưởng về bản thân.
• Không nên đánh giá mình cao hơn thực tế chỉ vì hơn những người xung quanh.
• Khi hoàn cảnh thay đổi, phải thay đổi cách nhìn, cách ứng xử cho phù hợp.
• Kiêu ngạo, chủ quan có thể dẫn tới thất bại, thậm chí mất mạng.

Theo em, bài học chính là: phải luôn mở rộng hiểu biết, khiêm tốn, không được chủ quan, kiêu ngạo.

Trong cuộc sống, có nhiều hiện tượng tương tự truyện Ếch ngồi đáy giếng. Em hãy nêu lên một hiện tượng như thế.

Trả lời: Một bạn luôn đứng đầu lớp về môn Toán nên tự cho mình giỏi nhất, không chịu học thêm, hay chê bài của bạn khác. Khi đi thi học sinh giỏi cấp huyện, gặp nhiều bạn giỏi hơn và đề khó hơn, bạn ấy bị điểm thấp, lúc đó mới nhận ra “ngoài trời còn có trời”. Hiện tượng này giống hệt con ếch: giỏi trong phạm vi nhỏ, rồi chủ quan khi bước ra môi trường lớn.

Viết một đoạn văn (khoảng 6 – 8 dòng) nêu lên bài học cho bản thân mình từ câu chuyện trên, trong đoạn văn có sử dụng thành ngữ ếch ngồi đáy giếng.

Đoạn văn tham khảo:

Câu chuyện về chú ếch tưởng trời chỉ bằng chiếc vung đã nhắc em một bài học đáng nhớ. Năm lớp 6, em từng rất tự hào vì vẽ đẹp nhất lớp và nghĩ mình chẳng cần học thêm gì. Đến khi dự cuộc thi vẽ của thành phố, em mới thấy có rất nhiều bạn vẽ đẹp hơn, sáng tạo hơn mình. Lúc ấy em hiểu mình chẳng khác gì một chú ếch ngồi đáy giếng, chỉ nhìn thấy khoảng trời nhỏ của lớp học. Từ đó, em chăm chỉ xem tranh, học hỏi các bạn và thầy cô để tiến bộ. Em tự nhủ sẽ luôn khiêm tốn, bởi thế giới rộng lớn hơn những gì mình đã biết rất nhiều.

Kể một câu chuyện em được đọc (nghe) hoặc một sự việc em chứng kiến (tham gia) đã để lại cho em bài học sâu sắc. Bài học em rút ra được từ câu chuyện hoặc sự việc đó là gì?

Trả lời: Em nhớ truyện Rùa và Thỏ. Thỏ chạy nhanh nên coi thường Rùa, nhận lời thi chạy rồi thong thả nằm ngủ giữa đường. Rùa chậm chạp nhưng kiên trì bò không nghỉ và về đích trước. Bài học em rút ra: không được chủ quan, coi thường người khác; sự kiên trì, bền bỉ có thể giúp người yếu thế giành chiến thắng.

Trả lời: Câu nói có nghĩa là “anh ta” đã nhận ra hiểu biết của mình còn rất hạn hẹp, trước đây mình đã tự cao, tưởng mình giỏi, trong khi thế giới bên ngoài rộng lớn hơn nhiều. Đó là lúc con người tự nhận thức lại bản thân, biết mình cần khiêm tốn và học hỏi thêm.

Trả lời: Ếch sống trong một cái giếng sụp – nhỏ hẹp, nông cạn. Rùa sống ở biển Đông – mênh mông, sâu thẳm.

Trả lời: Ếch sung sướng vì được tự do nhảy ra nhảy vào miệng giếng, nghỉ trong kẽ gạch, bơi trong nước, lội trong bùn; vì thấy lăng quăng, cua, nòng nọc không con nào sướng bằng mình; vì một mình chiếm cả vũng nước trong giếng.

Trả lời: Ếch “ngạc nhiên thu mình lại, hoảng hốt, bối rối”.

Những điều gì làm cho con ếch trong truyện Ếch ngồi đáy giếng cảm thấy sung sướng?

Trả lời:

• Được tự do vận động: ra khỏi giếng, nhảy lên miệng giếng rồi lại vào, nghỉ trong kẽ gạch; bơi thì nước đỡ nách và cằm, xuống bùn thì bùn ngập tới mắt cá.
• Hơn những con vật xung quanh: ngó lại thấy lăng quăng, cua, nòng nọc, không con nào sướng bằng mình.
• Làm chủ một vùng: một mình chiếm cả chỗ nước trong cái giếng sụp.
• Được khoe khoang: ếch mời rùa vào giếng “coi cho biết”, tự hào về thế giới nhỏ bé của mình.

Hãy chỉ ra những điểm khác biệt về môi trường sống của ếch và rùa. Sự khác biệt đó ảnh hưởng như thế nào đến nhận thức và cảm xúc của hai con vật?

Trả lời:

Môi trường sống quyết định tầm nhìn: sống trong không gian hẹp dễ khiến ta tự mãn với những điều nhỏ bé; được trải nghiệm không gian rộng lớn giúp ta nhìn xa và bình thản hơn.

Trả lời:

• Ngạc nhiên: vì sự rộng lớn, bền vững của biển hoàn toàn nằm ngoài hiểu biết của ếch – điều nó chưa từng nghĩ tới.
• Thu mình lại: vì ếch chợt thấy mình và cái giếng của mình quá nhỏ bé; niềm tự hào lúc trước tan biến.
• Hoảng hốt, bối rối: vì những gì ếch tin tưởng, khoe khoang bấy lâu bỗng sụp đổ; nó chưa biết phải nghĩ gì, làm gì trước một thế giới lớn lao như vậy.

Nêu những điểm giống nhau về nội dung của ba truyện ngụ ngôn: Đẽo cày giữa đường, Ếch ngồi đáy giếng, Con mối và con kiến.

Trả lời:

• Cả ba truyện đều mượn một câu chuyện ngắn (về con người hoặc loài vật) để nói đến những thói xấu, những quan niệm sống chưa đúng của con người: thiếu chủ kiến (Đẽo cày giữa đường), hiểu biết hạn hẹp mà tự mãn (Ếch ngồi đáy giếng), lười lao động, chỉ biết hưởng thụ (Con mối và con kiến).
• Cả ba đều rút ra bài học về cách sống, cách ứng xử: biết suy xét trước lời khuyên, biết mở rộng hiểu biết và khiêm tốn, biết chăm chỉ lao động và lo xa.
• Bài học được gửi gắm kín đáo qua câu chuyện, không nói thẳng, người đọc tự suy ngẫm và rút ra.

Các câu 1, 2 (về Đẽo cày giữa đường), câu 6, 7 (về Con mối và con kiến) và phần Viết kết nối với đọc (viết đoạn văn có dùng thành ngữ “đẽo cày giữa đường”) em xem ở bài soạn của từng văn bản, ví dụ soạn bài Đẽo cày giữa đường và soạn bài Con mối và con kiến.