Soạn bài Vẻ đẹp của bài thơ “Tiếng gà trưa” (Đinh Trọng Lạc) – Ngữ văn 7 Cánh diều

Đọc trước văn bản Vẻ đẹp của bài thơ “Tiếng gà trưa” và tìm hiểu thêm những bài viết về tác phẩm Tiếng gà trưa (Xuân Quỳnh).

Trả lời:

Khi đọc trước, em đánh dấu bốn phần đã đánh số và ghi bên lề: phần này bàn về khổ thơ nào, người viết chú ý chi tiết nghệ thuật gì. Để có thêm góc nhìn, em có thể đọc các bài cảm nhận, phân tích Tiếng gà trưa khác rồi so sánh: người viết khác thường bàn về tình bà cháu, còn Đinh Trọng Lạc đi từ chuyện chữ nghĩa, nhịp điệu, biện pháp tu từ để chỉ ra cái hay của bài thơ.

Trả lời:

Từ Bài 2, em đã biết Tiếng gà trưa viết theo thể thơ năm chữ, kể chuyện một người chiến sĩ đang hành quân chợt nghe tiếng gà nhảy ổ giữa trưa và nhớ bà. Các khổ thơ nối với nhau bằng điệp ngữ “Tiếng gà trưa”, khép lại bằng lời khẳng định chiến đấu vì Tổ quốc, vì bà. Ghi nhớ những điều này, em sẽ thấy bài nghị luận đi đúng theo trình tự các khổ thơ và soi sâu hơn vào những chỗ em có thể đã đọc lướt qua.

Trả lời:

Ở khổ đầu, người viết dừng lại trước dòng thơ thứ tư – dòng tái hiện tiếng gà cục tác. Ông chỉ ra hai yếu tố: các âm “cục” được lặp lại và dấu chấm lửng xen vào giữa. Nhờ vậy, tiếng gà hiện lên rất thật, như đang vang giữa buổi trưa yên ả. Tiếp theo, người viết còn bình ba dòng thơ mở đầu bằng chữ “nghe” (xem Câu 2).

Trả lời:

Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác là cách gọi tên một cảm nhận của giác quan này bằng từ ngữ vốn dành cho giác quan khác, dựa trên nét tương đồng giữa các cảm giác. Chẳng hạn, “nghe” vốn thuộc về tai nhưng lại đi với nắng trưa – thứ ta thường thấy bằng mắt:

Nghe xao động nắng trưa
Nghe bàn chân đỡ mỏi
Nghe gọi về tuổi thơ

Người viết nhận xét rằng việc lấy cảm nhận bằng tai thay cho cảm nhận bằng mắt, lại lặp chữ “nghe” ở đầu ba dòng, khiến tiếng gà như lắng lại, làm rung động cả không gian lẫn lòng người, rồi kéo kí ức người lính trở về tuổi nhỏ.

Trả lời:

Ở phần (2), người viết chỉ ra khổ thơ được dựng theo lối một câu kể đi liền một câu tả. Các câu tả có cấu trúc sóng đôi, cùng mở đầu bằng từ “này” – từ dùng để chỉ trỏ, mời người nghe hình dung. Mỗi biện pháp có một tác dụng riêng:

• Phép đảo cụm “khắp mình” lên trước làm con gà mái mơ hiện ra lộng lẫy với những đốm hoa trắng phủ kín thân.
• Phép so sánh ở dòng “Lông óng như màu nắng” làm con gà mái vàng rực rỡ hẳn lên.
• Khung cảnh đẹp ấy, theo người viết, như hiện ra nhờ phép lạ của tiếng gà, đưa người lính trở về với kí ức về bà – người cả đời tảo tần vì cháu.

Trả lời:

Sáu dòng thơ ở phần (3) dòng nào cũng năm tiếng, nhưng không dòng nào ngắt nhịp giống dòng nào: có dòng 3/2, có dòng 1/4, có dòng 2/3, 4/1… Cả sáu dòng lại chỉ tạo thành một câu đơn mở rộng, các thành phần được tách xuống dòng. Cách ngắt nhịp thay đổi liên tục ấy tạo ra cái mà người viết gọi là “nhịp điệu chậm rãi của độc thoại”, như dòng suy nghĩ miên man của người cháu khi nhớ bà.

Vì sao khổ thơ này được tác giả Đinh Trọng Lạc coi là “hay nhất, cảm động nhất”?

Trả lời:

Theo người viết, khổ cuối kết tinh những tình cảm thiêng liêng, chân thành nhất của nhà thơ và của người chiến sĩ đang hành quân. Lời độc thoại bỗng chuyển thành tiếng gọi “Bà ơi, cũng vì bà” – một tiếng gọi bật ra vì không nén nổi lòng biết ơn, khiến dòng suy nghĩ trong lòng trở nên sống động như một cuộc trò chuyện. Chữ “vì” lặp ở đầu nhiều dòng nói lên quyết tâm chiến đấu: vì Tổ quốc, vì làng xóm, và vì cả người bà cùng những kỉ niệm tuổi thơ. Tình yêu đất nước ở đây bắt đầu từ tình yêu những gì gần gũi nhất, nên khổ thơ vừa lớn lao vừa xúc động.

Nội dung chính của văn bản nghị luận Vẻ đẹp của bài thơ “Tiếng gà trưa” là gì? Nhan đề của văn bản liên quan đến nội dung chính như thế nào?

Trả lời:

• Nội dung chính: văn bản lần lượt chỉ ra cái hay của bài thơ Tiếng gà trưa ở cả hai mặt – hình thức nghệ thuật (lặp âm, dấu câu, ẩn dụ, đảo ngữ, so sánh, nhịp thơ, điệp từ) và tình cảm được gửi gắm (tình bà cháu, tình yêu quê hương, đất nước).
• Quan hệ với nhan đề: nhan đề nêu thẳng vấn đề nghị luận – “vẻ đẹp” của bài thơ. Toàn bộ bốn phần đều phục vụ việc làm sáng tỏ vẻ đẹp ấy, nên chỉ đọc nhan đề, người đọc đã biết bài viết bàn về điều gì.

Bài thơ Tiếng gà trưa được tác giả phân tích theo thứ tự nào? Trong mỗi khổ, người viết đã phân tích những chi tiết, hình ảnh gì?

Trả lời:

Người viết đi theo trình tự xuất hiện của các khổ thơ, từ khổ đầu tới khổ cuối (có lược bớt một số khổ ở giữa).

Hãy dẫn ra một ví dụ về ý kiến, lí lẽ và bằng chứng được tác giả nêu lên trong văn bản Vẻ đẹp của bài thơ “Tiếng gà trưa” mà em thấy độc đáo, sâu sắc.

Trả lời:

Em thấy phần (3) rất độc đáo:

• Ý kiến: sáu dòng thơ về nỗi lo của bà có một cấu trúc đặc biệt, tạo nên giọng suy tưởng sâu lắng.
• Lí lẽ: cả sáu dòng chỉ là một câu đơn được kéo dài, các thành phần tách thành dòng riêng; dòng nào cũng năm tiếng nhưng nhịp ngắt khác nhau, nên đọc lên chậm rãi như lời tự nhủ.
• Bằng chứng: người viết chép lại sáu dòng thơ có đánh dấu chỗ ngắt nhịp bằng gạch chéo, và đặc biệt chú ý hai dòng kết:

Để cuối năm bán gà
Cháu được quần áo mới

Điều em thấy sâu sắc là người viết không chỉ đếm nhịp mà còn phát hiện ra cảm xúc ẩn sau nhịp thơ: một chi tiết rất đời thường, nhỏ bé lại chứa cả tấm lòng thương cháu không bờ bến của bà. Từ hình thức, ông dẫn người đọc tới tình cảm một cách tự nhiên.

Trong văn bản trên, tác giả rất chú trọng cách phân tích hình thức nghệ thuật (từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ,…) để làm nổi bật nội dung của bài thơ. Em hãy dẫn ra một ví dụ trong văn bản để làm rõ điều đó.

Trả lời:

Ví dụ ở phần (2): người viết chỉ ra hai câu tả cùng bắt đầu bằng từ “này”, xếp sóng đôi như hai bức tranh nhỏ đặt cạnh nhau. Ông phân tích tiếp phép đảo ngữ ở dòng tả con gà mái mơ và phép so sánh ở dòng tả con gà mái vàng. Nhờ những biện pháp ấy, cảnh sân nhà bà trở nên lộng lẫy, rực rỡ trong kí ức người cháu. Từ chỗ phân tích hình thức, người viết đi đến nội dung: cảnh đẹp đó đã đưa người lính trở về với người bà tần tảo, cả đời lo cho cháu được vui. Như vậy, phân tích nghệ thuật là con đường để làm sáng lên tình cảm bà cháu trong bài thơ.

Mục đích của văn bản Vẻ đẹp của bài thơ “Tiếng gà trưa” là gì? Các phần trong văn bản đã làm rõ cho mục đích đó như thế nào?

Trả lời:

Mục đích: giúp người đọc thấy được vẻ đẹp của bài thơ Tiếng gà trưa, qua đó hiểu và yêu thêm bài thơ.

Cách các phần làm rõ mục đích:

• Phần (1) cho thấy cái hay của âm thanh và cảm giác: tiếng gà được tái hiện chân thực, đánh thức kí ức.
• Phần (2) cho thấy cái đẹp của hình ảnh: bức tranh gà mái, ổ trứng được vẽ bằng đảo ngữ và so sánh.
• Phần (3) cho thấy cái hay của nhịp điệu và tình thương lặng lẽ của bà.
• Phần (4) cho thấy chiều sâu tư tưởng: tình bà cháu hòa vào tình yêu Tổ quốc.

Bốn phần nối tiếp nhau theo trình tự bài thơ, mỗi phần đóng góp một mảnh, ghép lại thành bức tranh trọn vẹn về vẻ đẹp của tác phẩm.

Trả lời:

Khi học ở Bài 2, em chủ yếu cảm nhận tình bà cháu ấm áp trong bài thơ. Đọc bài nghị luận, em hiểu thêm rằng cảm xúc ấy được tạo nên từ những lựa chọn nghệ thuật rất tinh tế: một dấu chấm lửng giúp tiếng gà vang lên thật hơn, một chữ “nghe” lặp lại khiến nắng trưa cũng như rung lên, một cách ngắt nhịp thay đổi làm câu thơ chậm lại như lời tự nhủ. Em cũng nhận ra khổ cuối là chỗ bài thơ nâng tình cảm gia đình lên thành lí tưởng chiến đấu. Từ đó, em học được cách đọc thơ chậm hơn, chú ý vào từng từ ngữ, dấu câu, nhịp điệu.