Soạn bài Chất làm gỉ (Rây Brét-bơ-ry) – Ngữ văn 7 Cánh diều

Đọc trước truyện ngắn Chất làm gỉ, tìm hiểu thêm các tư liệu về truyện khoa học viễn tưởng và thông tin tác giả Rây Brét-bơ-ry.

Trả lời:

• Truyện khoa học viễn tưởng là loại truyện hư cấu dựa trên những hiểu biết hoặc giả thuyết khoa học, kể về các phát minh, công nghệ, thế giới chưa có thật vào lúc nhà văn viết ra chúng. Truyện thường có cốt truyện ly kì, không gian khác thường (đáy biển, vũ trụ, tương lai…) và nhân vật là nhà khoa học, nhà thám hiểm. Một số tác phẩm tiêu biểu: Hai vạn dặm dưới đáy biển (Giuyn Véc-nơ), Cỗ máy thời gian (H. G. Uên-xơ), 451 độ F (Rây Brét-bơ-ry).
• Về nhà văn: Rây Brét-bơ-ry (1920 – 2012) là người Mỹ, sáng tác hơn bảy thập kỉ với hàng trăm truyện ngắn. Ông được trao Huân chương Nghệ thuật Quốc gia Mỹ (2004) và trích dẫn đặc biệt của giải Pulitzer (2007). Một tiểu hành tinh được đặt theo tên ông (9766 Bradbury).

Em đã thấy gỉ sắt bao giờ chưa? Hãy tìm hiểu và miêu tả hiện tượng sắt gỉ sẽ như thế nào.

Trả lời:
Em đã gặp gỉ sắt nhiều lần, chẳng hạn trên chiếc khóa cổng để ngoài mưa hay chiếc đinh bỏ quên ở góc vườn. Lúc đầu bề mặt kim loại chỉ lấm tấm vài đốm nâu; lâu dần lớp gỉ lan rộng, chuyển màu nâu đỏ, sần sùi, chạm tay vào thấy bở và để lại vệt bẩn. Gỉ hình thành khi sắt tác dụng với khí oxi trong môi trường có hơi nước, nhất là nơi ẩm ướt. Lớp gỉ xốp, dễ bong, không bảo vệ được phần sắt bên trong nên đồ vật ngày càng mỏng, giòn, có khi mục thủng hẳn.

Trả lời:
Ông định chuyển viên trung sĩ sang đơn vị khác: có thể là một quân đoàn ở bên kia đại dương, cũng có thể là mặt trận, vì nghe phong thanh rằng anh dễ căng thẳng, việc gì cũng hỏng.

Trả lời:
Anh không muốn đổi đơn vị. Điều anh thật sự mong là: “Tôi muốn sống không có chiến tranh.” Anh ước chỉ qua một đêm, mọi khẩu đại bác trên thế giới hóa thành sắt gỉ, bom không còn sát thương, xe tăng sụp xuống và chìm vào nhựa đường như xác quái vật thời tiền sử.

Trả lời:
Không. Ông coi đó là chuyện mơ mộng, bảo anh gác lại để chọn đơn vị; khi trung sĩ quả quyết có thể làm ngay hôm nay, ông bật cười vì nghĩ anh đang nói đùa.

Tại sao đại tá lại khuyên viên trung sĩ đến gặp bác sĩ Mét-thiu?

Trả lời:
Vì đại tá tin rằng anh đang có vấn đề về tâm lí, thần kinh: một người lính mà lại mơ xóa sạch vũ khí, còn khẳng định mình đã chế ra thứ máy làm gỉ thép, thì trong mắt ông chỉ có thể là ảo tưởng do căng thẳng kéo dài. Ông viết phiếu, nhẹ nhàng nói rằng anh cần bác sĩ giúp đỡ.

Viên trung sĩ đã nêu các dự định gì của mình?

Trả lời:

• Dùng những thiết bị rất nhỏ, theo lời anh: “Các thiết bị của tôi nhỏ đến nỗi có thể nhét vừa trong bao diêm.”; mỗi thiết bị tác động được trong phạm vi chín trăm dặm, chỉnh được cho từng loại thép.
• Chỉ mất vài ngày để đi một vòng châu Mỹ, vô hiệu hóa mọi phương tiện chiến tranh có thể chống lại đất nước mình.
• Tiếp đến là châu Âu; chỉ cần khoảng một tháng, cả hành tinh sẽ thoát khỏi thảm họa chiến tranh.

Đến lúc này, đại tá có tin những điều viên trung sĩ nói không?

Trả lời:
Vẫn không tin. Ông chỉ nhắc lại, nhấn từng chữ: “Anh hãy đưa cái phiếu này cho bác sĩ Mét-thiu”, và cho rằng việc đổi đơn vị phải chờ bác sĩ quyết định.

Trả lời:
Phần (2) kể những gì xảy ra sau khi trung sĩ rời văn phòng: đại tá gọi điện cho bác sĩ Mét-thiu, bàn về những ý nghĩ mà ông coi là ảo tưởng của anh; ông phát hiện chiếc bút trong túi đã hóa bột gỉ, hiểu ra phát minh là thật nên ra lệnh cho lính gác giữ và bắn trung sĩ. Nhưng súng của lính gác, rồi máy bay, xe tăng, xe tải đều tan rã; đại tá giận dữ cầm chân ghế gỗ đuổi theo anh.

Vì sao người lính gác không thể làm theo lệnh của đại tá?

Trả lời:
Vì chính khẩu súng trên tay người lính gác đang rã ra thành vụn sắt gỉ. Không còn vũ khí, anh ta không thể bắn; hơn nữa, tận mắt thấy cảnh mọi phương tiện chiến tranh tan biến, anh ta còn đang bàng hoàng, sợ hãi.

Kết thúc truyện có gì đặc sắc? Liệu đại tá có làm gì được viên trung sĩ không?

Trả lời:

• Nét đặc sắc: kết thúc vừa bất ngờ vừa trớ trêu. Viên chỉ huy quen dựa vào súng thép giờ chỉ còn biết tìm đến một chiếc ghế tựa, tự nhủ “Bằng gỗ”, bẻ lấy chân ghế làm vũ khí. Chi tiết này cũng giải thích nhan đề nguyên tác (A Piece of Wood – Một mẩu gỗ). Hình ảnh ông vừa gào vừa lao ra cửa với khúc gỗ trong tay khiến người đọc vừa buồn cười vừa ngẫm nghĩ: không còn vũ khí hiện đại, con người lại quay về với thứ “vũ khí” thô sơ nhất. Truyện dừng ở đó, để ngỏ kết cục.
• Kết cục của cuộc truy đuổi: theo em, ông khó lòng bắt được anh. Trung sĩ đã rời doanh trại từ trước, có thiết bị trong tay và đã tính đường đi khắp châu Mỹ; còn đại tá chỉ có một khúc gỗ và cơn giận. Tuy vậy, kết thúc mở cũng gợi nỗi lo: chừng nào con người còn thù hận, họ vẫn có thể tìm ra thứ khác để làm vũ khí.

Truyện kể về sự kiện gì? Có những nhân vật nào? Ai là nhân vật chính?

Trả lời:

• Sự kiện: một trung sĩ trẻ trình bày với cấp trên phát minh khiến mọi vũ khí gỉ mục, nhằm kết thúc chiến tranh; đại tá không tin và gửi anh đi khám bệnh, nhưng ngay sau đó phát minh phát huy tác dụng khắp nơi.
• Nhân vật: Hô-lít (viên trung sĩ), đại tá (người chỉ huy), bác sĩ Mét-thiu và một lính gác.
• Nhân vật chính: hai người trò chuyện trong văn phòng, tức trung sĩ và đại tá. Hai người đại diện cho hai cách nhìn trái ngược: một bên khao khát hòa bình, một bên chỉ quen với mệnh lệnh và súng đạn.

Em hiểu “chất làm gỉ” là gì? Ý tưởng về “chất làm gỉ” của viên trung sĩ dựa trên cơ sở nào? Đoạn văn nào trong văn bản Chất làm gỉ nêu lên những kiến thức khoa học liên quan đến ý tưởng ấy?

Trả lời:

• “Chất làm gỉ” trong truyện là tác nhân khiến kim loại làm vũ khí bị ăn mòn cực nhanh, rã thành bột, mất hẳn khả năng gây sát thương. Đây là sản phẩm của trí tưởng tượng, chưa có thật.
• Cơ sở: hiểu biết về cách sắp xếp nguyên tử trong thép. Trung sĩ cho rằng nguyên tử trong thép vũ khí sắp xếp theo trật tự nhất định; nếu phá được thế cân bằng ấy thì hơi nước, vốn luôn có trong không khí, sẽ làm thép gỉ ngay lập tức.
• Đoạn văn chứa kiến thức khoa học: lời giải thích của trung sĩ, bắt đầu từ câu “Không, tôi nói hoàn toàn nghiêm túc đấy” đến chỗ anh nói chỉ cần đi ngang qua là vũ khí tan thành bụi. Trong đó có câu: “Trong đầu tôi nảy ra ý nghĩ là trong khí quyển bao giờ cũng có chất gây ra sự hoen gỉ: đó là hơi nước.”

Sự hình dung, tưởng tượng rất sinh động, phong phú về tác động của “chất làm gỉ” được tác giả thể hiện rõ ở những đoạn văn nào?

Trả lời:

• Đoạn trung sĩ nói về ước mơ của mình: đại bác hóa sắt gỉ, xe tăng sụp xuống, chìm vào nhựa đường như loài quái vật tiền sử.
• Đoạn đại tá lục túi tìm bút: “Hai ngón tay ông lôi ra một dúm bột gì đó.” Chiếc bút làm từ vỏ đạn đã thành những vụn gỉ đỏ vàng.
• Đoạn đại tá buông mình xuống ghế và hình dung cảnh bên ngoài: súng rã thành vụn gỉ, “những chiếc máy bay thì tan vụn ra thành đám bụi màu xám bị gió cuốn đi bay lả tả”, xe tăng chìm dần, và “Những chiếc xe tải biến thành những đám mây màu da cam, chỉ còn lại những chiếc lốp cao su lăn đi một cách vô định trên mặt đường.”
• Đoạn cuối: bao da đựng súng lục trong ngăn kéo chỉ còn đầy vụn sắt.

Các đoạn văn dùng nhiều động từ chỉ sự biến đổi (tan vụn, chìm, rơi lả tả), màu sắc (đỏ vàng, xám, da cam) và so sánh, khiến cảnh tượng kì lạ hiện lên như thật.

Ý tưởng dùng “chất làm gỉ” để vô hiệu hóa tất cả các vũ khí làm bằng kim loại của viên trung sĩ có ý nghĩa gì?

Trả lời:
Ý tưởng ấy thể hiện khát vọng chấm dứt chiến tranh từ gốc rễ: không phải thắng đối phương bằng vũ khí mạnh hơn mà làm cho vũ khí biến mất, để không ai còn có thể gây chết chóc. Điều đáng quý là trung sĩ chỉ nhắm vào súng đạn, xe tăng, tàu chiến, còn giữ lại những đồ dùng bằng thép phục vụ đời sống. Qua đó, truyện gửi gắm niềm tin rằng khoa học nên được dùng để bảo vệ sự sống chứ không phải để hủy diệt.

Hãy nêu nhận xét của em về tính cách nhân vật đại tá trong truyện.

Trả lời:

• Lúc đầu, đại tá tỏ ra ân cần, nói chuyện thân tình, hỏi han nguyện vọng của cấp dưới.
• Nhưng ông bảo thủ, chỉ nghĩ theo lối mòn quân sự: gạt đi ước mơ hòa bình, cho rằng người nói ra nó là kẻ bệnh hoạn và gửi đi khám.
• Khi sự thật bày ra trước mắt, ông không vui vì chiến tranh có thể chấm dứt mà lại giận dữ, ra lệnh giết người lính trẻ. Phản ứng ấy cho thấy ông nóng nảy, độc đoán và quá gắn bó với quyền lực của súng đạn.
• Hình ảnh ông cầm chân ghế lao đi ở cuối truyện vừa đáng thương vừa đáng trách: người đã quen dựa vào vũ khí thì khi mất vũ khí trở nên lúng túng và hung hăng.

Người viết gửi gắm ước mơ gì qua câu chuyện? Điều đó còn có ý nghĩa với xã hội hiện nay không? Vì sao?

Trả lời:
Qua câu chuyện, Rây Brét-bơ-ry gửi gắm mong ước: trái đất sạch bóng vũ khí, chiến tranh không còn đất sống, nơi con người sống yên bình và khoa học phục vụ sự sống. Ước mơ ấy đến nay vẫn rất có ý nghĩa. Thế giới vẫn còn xung đột ở nhiều khu vực; nhiều nước tiếp tục chi những khoản tiền lớn cho vũ khí; bom mìn sót lại sau chiến tranh vẫn gây thương vong cho dân thường. Câu chuyện nhắc mỗi người, nhất là những người làm khoa học, phải đặt câu hỏi: phát minh của mình sẽ phục vụ điều gì. Với học sinh, điều đó bắt đầu từ việc biết trân trọng hòa bình, sống thân ái và giải quyết mâu thuẫn bằng lời nói thay vì nắm đấm.