Soạn bài Người đàn ông cô độc giữa rừng (Đoàn Giỏi) – Ngữ văn 7 Cánh diều

Tiếng kêu và hình ảnh của con vượn bạc má trong phần 1 gợi ra cảm giác về một bối cảnh như thế nào?

Trả lời:

Tiếng kêu “ché… ét” vang lên trong đêm và hình ảnh con vượn ngồi vắt vẻo trên xà ngang, nhe răng dọa An gợi cảm giác lạ lẫm, hơi rờn rợn. Bối cảnh hiện lên là một căn lều heo hút giữa rừng sâu hoang vu, nơi con người sống gần gũi với muông thú – rất hợp với một nhân vật sống cô độc, khác thường như chú Võ Tòng.

Những chi tiết về nhà cửa, cách ăn mặc và tiếp khách… gợi lên ấn tượng gì về nhân vật chú Võ Tòng?

Trả lời:

• Nhà cửa: căn lều giữa rừng, bậc thang bằng khúc gỗ, chỗ ngồi là gộc cây, giữa lều có bếp cà ràng và nồi đất, dưới đất bày chai rượu, đĩa khô và hai chiếc nỏ gác chéo – đơn sơ, hoang dã.
• Cách ăn mặc: cởi trần, mặc chiếc quần ka ki lính Pháp nhiều túi, bên hông đeo lưỡi lê, lại còn thắt xanh-tuya-rông – vừa bụi bặm vừa có chút ngộ nghĩnh.
• Cách tiếp khách: đãi rượu và khô nướng, tự tay lôi gộc cây cho An ngồi, gọi An là “chú em”, nhặt thỏi khô to nhất đưa cho An – mộc mạc, chân tình, hiếu khách.

⇒ Võ Tòng để lại ấn tượng về một con người lạ lùng, gắn bó với rừng, bề ngoài có phần dữ dằn nhưng tấm lòng thật thà, ấm áp. Chính An cũng thấy mình không còn sợ chú mà có cảm tình xen chút ngạc nhiên buồn cười.

Trả lời:

Ở phần 1 và phần 2, người kể là An, xưng “tôi” (tôi ngủ một giấc, tôi bước qua mấy bậc gỗ…). Sang phần 3, cách gọi nhân vật chuyển sang “gã”, mở đầu bằng câu cho biết không ai biết tên thật của gã là gì – dấu hiệu của ngôi kể thứ ba, người kể đứng ngoài thuật lại cuộc đời Võ Tòng như một câu chuyện được nhiều người truyền miệng.

Trả lời:

• Một buổi trưa, hổ chúa vồ vào lều lúc gã đang ngủ; gã nằm ngửa mà vẫn kịp đâm mũi mác vào hàm dưới con hổ và đá văng nó ra. Chi tiết cho thấy sức mạnh phi thường, sự gan dạ, bình tĩnh trong hiểm nguy.
• Con hổ để lại trên mặt gã hàng sẹo dài từ thái dương xuống cổ – dấu tích của một cuộc đời nhiều sóng gió, phải một mình đối mặt với thú dữ giữa rừng sâu.
• Câu chuyện cũng giải thích phần nào cái tên “Võ Tòng” – gợi nhớ người anh hùng đánh hổ trong truyện cổ Trung Hoa – và báo hiệu một quá khứ còn nhiều điều bí ẩn.

Trả lời:

Cả hai lần, gã đều không chủ động gây sự mà chỉ đứng lên chống lại cái ác đang đe dọa mình, và đều hành động quyết liệt. Điểm khác là: con hổ là thú dữ tấn công bản năng, còn tên địa chủ là “con thú dữ” trong xã hội, xúc phạm danh dự con người (đánh lên đầu – nơi người Nam Bộ coi là thờ phụng ông bà). Đặt hai chuyện cạnh nhau, người đọc thấy Võ Tòng là người hiền lành nhưng cương trực, không chịu khuất phục bất công, dám làm dám chịu.

Trả lời:

• Cách uống rượu: rót rượu ra bát, uống một ngụm rồi trao bát cho tía nuôi An – kiểu uống chung một bát của những người coi nhau như anh em, cởi mở, thân tình.
• Lời nói: chú cho rằng dao găm và cây nỏ là đủ đánh giặc, chê súng ồn ào, “nhát gan mới cần súng”; chú kể chuyện hạ một tên lính Pháp bằng tên nỏ rồi đoạt cây tiểu liên mà không ai hay, giọng bỡn cợt.

Lời lẽ cho thấy Võ Tòng gan dạ, tự tin, mưu trí và căm ghét giặc; nhưng trong giọng bỡn cợt ấy, An vẫn nghe ra một nỗi buồn chua chát của người từng trải nhiều đau khổ.

Trả lời:

Khi nhận nỏ và ống tên, tía nuôi An vỗ lưng Võ Tòng, hai lần nói lời “đa tạ” rất trang trọng – đó là sự biết ơn và kính trọng đối với tấm lòng, tài năng của người bạn. Võ Tòng đáp giản dị rằng đó là “vì nghĩa chung”. Lời đáp cho thấy chú không coi việc mình làm là ơn nghĩa riêng; cả hai người đều chung một chí hướng đánh giặc giữ đất, vì quê hương, đất nước.

Văn bản kể về việc gì? Đoạn trích có những nhân vật nào? Ai là nhân vật chính? Nhan đề văn bản gợi cho em những suy nghĩ gì?

Trả lời:

• Sự việc: tía nuôi đưa An đến thăm chú Võ Tòng trong căn lều giữa rừng; qua cuộc gặp, An biết về cuộc đời chú và chứng kiến chú trao nỏ, tên thuốc độc cho tía nuôi để đánh giặc.
• Nhân vật: An (người kể, xưng “tôi”), tía nuôi của An, chú Võ Tòng; ngoài ra còn được nhắc đến má nuôi An, tên địa chủ, vợ con Võ Tòng…
• Nhân vật chính: chú Võ Tòng.
• Nhan đề: gợi hình ảnh một người đàn ông sống lẻ loi giữa rừng sâu, khơi sự tò mò về lí do chú sống như vậy. Đọc xong, em hiểu “cô độc” là cảnh sống do những bất hạnh để lại; còn tấm lòng chú thì không hề lạnh lẽo mà luôn hướng về mọi người, về cuộc kháng chiến.

Đặc điểm tính cách nhân vật Võ Tòng được nhà văn thể hiện trên những phương diện nào? Hãy vẽ hoặc miêu tả bằng lời về nhân vật Võ Tòng theo hình dung của em.

Trả lời:

a. Các phương diện thể hiện tính cách

• Nơi ở và cách sống: một mình trong lều giữa rừng, nuôi vượn, săn bắn, đóng nỏ.
• Ngoại hình, trang phục: hàng sẹo dài trên mặt, những chữ bùa xăm trên người, cởi trần, quần ka ki lính Pháp, lưỡi lê bên hông.
• Lời nói, cách tiếp khách: xưng hô thân mật, mời rượu, mời khô; lời lẽ bộc trực, hóm hỉnh.
• Hành động: đánh hổ, chống trả tên địa chủ, tự nộp mình chịu tội, giết giặc, trao tên độc cho tía nuôi An.
• Qua lời kể của người khác: người làng, “những ông lão đa sự”, má nuôi An đều nhắc đến sự chất phác, thật thà, sẵn lòng giúp người của chú.

b. Miêu tả nhân vật theo hình dung của em

Trong trí tưởng tượng của em, chú Võ Tòng là một người đàn ông cao lớn, vạm vỡ, nước da sạm màu nắng gió. Mái tóc chú rối bù, gương mặt có vết sẹo dài chạy từ thái dương xuống cổ khiến ai mới gặp cũng giật mình. Chú hay cởi trần để lộ những hình xăm xanh sẫm trên ngực và tay, chiếc quần lính cũ nhiều túi, bên hông lủng lẳng lưỡi lê. Nhưng khi cười, đôi mắt chú lại hiền và ấm, giọng nói trầm, thong thả. Nhìn chú, em nghĩ đến một cây tràm già giữa rừng: xù xì bên ngoài mà vững chãi, che chở cho người khác.

Nêu tác dụng của việc kết hợp giữa lời kể theo ngôi thứ nhất (xưng “tôi”) với lời kể theo ngôi thứ ba trong việc khắc họa nhân vật Võ Tòng.

Trả lời:

• Ngôi thứ nhất (An): tái hiện sinh động cuộc gặp gỡ trực tiếp, những quan sát, cảm xúc hồn nhiên của cậu bé (sợ hãi, ngạc nhiên, cảm mến), tạo cảm giác chân thực, gần gũi.
• Ngôi thứ ba: kể được quá khứ của Võ Tòng mà An không chứng kiến (đánh hổ, chống địa chủ, đi tù), với cái nhìn bao quát, khách quan.
• Kết hợp hai ngôi kể: nhân vật hiện lên đầy đủ cả hiện tại lẫn quá khứ, cả bề ngoài lẫn chiều sâu tâm hồn; lời kể linh hoạt, truyện thêm hấp dẫn.

Hãy nêu ra một số yếu tố (ngôn ngữ, phong cảnh, tính cách con người, nếp sinh hoạt…) trong văn bản để thấy truyện của Đoàn Giỏi mang đậm màu sắc Nam Bộ.

Trả lời:

Qua đoạn trích, em hiểu thêm được gì về con người của vùng đất phương Nam? Hãy nêu một chi tiết mà em thích nhất và lí giải vì sao.

Trả lời:

• Con người phương Nam: chất phác, thật thà, nghĩa hiệp; sống gần gũi với thiên nhiên hoang dã, gan dạ trước hiểm nguy; không chịu cúi đầu trước cường quyền; khi đất nước có giặc thì sẵn sàng góp sức “vì nghĩa chung”.
• Chi tiết em thích nhất: sau khi chém trả tên địa chủ, Võ Tòng không trốn chạy mà tự mang dao đến nhà việc chịu tội. Em thích chi tiết này vì nó cho thấy một con người dám làm dám chịu, đường hoàng và tự trọng; gã chống lại cái ác nhưng vẫn giữ lẽ phải trong lòng. Đó là vẻ đẹp cương trực rất đáng quý của người Nam Bộ.

Viết một đoạn văn (khoảng 6–8 dòng) nêu lên những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của văn bản Người đàn ông cô độc giữa rừng.

Trả lời (đoạn văn tham khảo):

Đoạn trích Người đàn ông cô độc giữa rừng đã khắc họa thành công chân dung chú Võ Tòng – một người nông dân Nam Bộ từng chịu nhiều bất hạnh nhưng vẫn chất phác, nghĩa hiệp và một lòng hướng về cuộc kháng chiến. Qua cuộc gặp trong căn lều giữa rừng, người đọc cảm nhận được vẻ đẹp của thiên nhiên hoang dã và tình người ấm áp nơi đất phương Nam. Về nghệ thuật, Đoàn Giỏi kết hợp khéo léo ngôi kể thứ nhất và thứ ba, giúp nhân vật hiện lên vừa gần gũi vừa khách quan. Nhà văn xây dựng nhân vật qua ngoại hình, lời nói, hành động và lời kể của người khác. Ngôn ngữ đậm chất địa phương, giọng kể tự nhiên, hóm hỉnh làm nên sức hấp dẫn riêng cho trang văn.