Phân tích nhân vật Xúy Vân (Xúy Vân giả dại) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Chèo cổ có nhiều nhân vật nữ đáng nhớ, nhưng hiếm ai có tâm trạng phức tạp như Xúy Vân trong vở Kim Nham. Lớp trò Xúy Vân giả dại cho thấy một người phụ nữ vừa lầm lỗi, vừa đáng thương, mà nỗi đau của nàng lại được nói ra qua chính những câu hát điên dại.

Xúy Vân lấy Kim Nham, một học trò nghèo chỉ lo đèn sách. Chồng lên kinh học, nàng ở nhà một mình, rồi bị Trần Phương dụ dỗ, xui giả điên để được nhà chồng trả về. Màn giả dại bắt đầu bằng tiếng gọi đò: “Tôi kêu đò, đò nọ không thưa, / Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò.” Con đò không đến chính là hạnh phúc không đến; “trưa chuyến đò” là tuổi xuân trôi qua trong chờ đợi. Ngay sau đó, nàng lại “chắp tay lạy bạn đừng cười” – một người điên thật thì đâu biết xấu hổ như thế.

Trong lời xưng danh, Xúy Vân tự nhận mình “Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương”. Nàng biết rõ mình sai. Nhưng qua điệu hát con gà rừng, ta hiểu vì sao nàng sai: nàng thấy mình như “con gà rừng ăn lẫn với công”, đắng cay mà “láng giềng ai hay”. Điều nàng mong chỉ là “anh đi gặt, để nàng mang cơm” – ước mơ của một cô gái nông thôn bình thường, nhưng lại không hợp với người chồng chỉ nghĩ đến thi cử, công danh.

Cuối đoạn, nàng than nhớ người tình, tự ví mình như “con cá rô nằm vũng chân trâu” bị bao cần câu nhắm vào, rồi hát một loạt câu ngược đời. Những câu hát ấy làm người xem bật cười, nhưng cũng cho thấy cuộc đời nàng đã bị đảo lộn, không còn lối ra.

Thành công của lớp trò là cách tác giả dân gian để nhân vật vừa “điên” vừa “tỉnh”. Mỗi lối nói, làn điệu – nói lệch, vỉa, điệu con gà rừng, sử rầu, hát ngược – ứng với một trạng thái tâm lí, giúp người xem theo dõi được dòng cảm xúc của nàng mà không cần lời giải thích.

Xúy Vân đáng trách vì đã phụ chồng, nhẹ dạ tin người. Nhưng nàng đáng thương hơn, vì nàng không được chọn người mình yêu và khát vọng hạnh phúc giản dị của nàng không có chỗ đứng. Qua nhân vật, tác giả dân gian vừa giữ đạo lí vợ chồng, vừa dành cho người phụ nữ một cái nhìn đầy cảm thông.

Chèo là loại hình sân khấu gắn bó với sân đình, lễ hội của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong kho tàng chèo cổ, Kim Nham là vở diễn nổi tiếng, và lớp trò Xúy Vân giả dại được xem là một trong những trích đoạn hay nhất. Nhân vật Xúy Vân hiện lên với nhiều tầng tâm trạng: lỡ làng, hổ thẹn, uất ức, khát khao và cuối cùng là rối loạn. Chính sự phức tạp ấy khiến nàng vượt ra ngoài khuôn mẫu “tốt – xấu” quen thuộc của sân khấu dân gian.

Trước hết, cần hiểu hoàn cảnh của Xúy Vân. Nàng là vợ Kim Nham, một nho sinh nghèo. Cưới xong, chồng lên kinh đô dùi mài kinh sử, để nàng ở nhà trong những tháng ngày trống trải. Trần Phương, kẻ giàu có và phong tình, nhân lúc ấy tán tỉnh, hứa hẹn và bày cho nàng kế giả điên để nhà chồng trả về. Đoạn trích là lúc Xúy Vân thực hiện kế ấy trước mọi người. Như vậy, ngay từ tình huống, nhân vật đã ở thế giằng co: nàng phải “diễn” cái điên, nhưng những gì nàng nói ra lại là tâm sự thật.

Xúy Vân xuất hiện với lời nói lệch “Đau thiết thiệt van, / Than cùng bà Nguyệt”, rồi gọi đò sang sông. Lời vỉa tiếp theo là một câu thơ buồn:

Tôi kêu đò, đò nọ không thưa,
Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò.

Trong ca dao, con đò, bến sông vốn gắn với chuyện duyên phận. Đò không thưa, chuyến đò mỗi lúc một trưa là hình ảnh của mối duyên lỡ dở, của hạnh phúc cứ mãi không đến. Nàng hát rằng không nên gia thất thì về, ở lại chỉ để “chúng chê, bạn cười”, rồi quay sang “chắp tay lạy bạn đừng cười”. Câu “Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng” vừa là lời tự bào chữa, vừa là lời oán trách kẻ đã làm mình lỡ bước. Một người thật sự điên không thể biết xấu hổ, biết phân trần như thế. Ngay từ đầu, tác giả dân gian đã cho người xem thấy: Xúy Vân tỉnh táo hơn ai hết.

Đến lời xưng danh, nhân vật tự nói về mình theo đúng lối chèo. Nàng khoe “tài cao vô giá”, “hát hay đã lạ” – một cô gái có tài, có cá tính, không cam chịu làm cái bóng. Nhưng nàng cũng nói thẳng: “Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương, / Nên đến nỗi điên cuồng, rồ dại.” Lời thú nhận này rất đáng chú ý: nàng không đổ lỗi hoàn toàn cho ai, nàng nhận mình đã “phụ”. Sự tự ý thức ấy khiến nhân vật có chiều sâu.

Đoạn hát điệu con gà rừng là lúc nỗi niềm của Xúy Vân bộc lộ rõ nhất. Nàng thấy mình như “con gà rừng ăn lẫn với công” – khác loài, lạc lõng giữa một gia đình trọng chữ nghĩa, công danh. Nỗi đắng cay dồn nén bật ra thành một tiếng “ức!” cụt lủn. Câu hát “Bông bông dắt, bông bông díu, / Xa xa lắc, xa xa líu” được lặp lại hai lần, nghe như lời ru mà thật chua xót: vợ chồng bị buộc vào nhau nhưng lòng thì cách xa diệu vợi. Nàng không có ai để giãi bày – “Láng giềng ai hay” – và trách cả cha mẹ, những người đã quyết định cuộc hôn nhân của nàng (“ức bởi xuân huyên”). Xen giữa nỗi uất ức là một ước mơ rất đỗi bình thường: “Chờ cho bông lúa chín vàng / Để anh đi gặt, để nàng mang cơm.” Nàng không mơ võng lọng, không mơ làm bà nọ bà kia; nàng chỉ muốn một người chồng cùng làm, cùng ăn, cùng vui với mình trên đồng ruộng. Ước mơ ấy trái hẳn với con đường thi cử của Kim Nham, và đó là mầm mống bi kịch.

Chỉ dẫn sân khấu cho biết nàng múa điệu bắt nhện, xe tơ, dệt cửi. Điệu múa gợi hình ảnh một người phụ nữ đảm đang, khéo tay. Rồi nàng cười, hát những câu vu vơ về núi Thiên Thai, về ba cô bán mắm – những câu lạc đề giúp màn giả điên thêm tin cậy.

Phần cuối đoạn trích đẩy tâm trạng lên đến tột cùng. Bằng giọng sử rầu, Xúy Vân than: “Tôi thương nhân ngãi, tôi nhớ nhân tình”. Người tình đã xa, nàng thức trắng năm canh. Hình ảnh “Con cá rô nằm vũng chân trâu, / Để cho năm bảy cần câu châu vào!” diễn tả đúng thân phận của nàng: một sinh linh nhỏ bé mắc kẹt trong vũng nước cạn, bốn bề là lưỡi câu – lễ giáo, dư luận, những kẻ lợi dụng. Sau đó là đoạn hát ngược: chuột đậu cành rào, trứng gà tha con quạ, dưới sông có phố bán bát, cưỡi gà đi đánh giặc. Người xem cười vì sự phi lí, nhưng ngẫm lại thì thấy chua chát: cuộc đời Xúy Vân cũng trái khoáy như thế – người muốn làm ruộng lấy chồng đi học, người mong hạnh phúc lại gặp kẻ bạc tình.

Qua đoạn trích, Xúy Vân vừa đáng trách vừa đáng thương. Nàng sai khi phụ chồng và dùng mưu dối trá. Nhưng lỗi ấy nảy sinh từ một cuộc hôn nhân không có tình yêu, từ sự cô đơn không ai thấu và từ khát vọng hạnh phúc hoàn toàn chính đáng. Nghệ thuật chèo – với lời điên xen lời tỉnh, với các lối nói, làn điệu thay đổi theo tâm trạng – đã giúp nhân vật hiện lên sống động và nhiều chiều.

Xúy Vân là tiếng nói của những người phụ nữ xưa không được quyền chọn lựa hạnh phúc. Tác giả dân gian không bênh vực lỗi lầm của nàng, nhưng đã cho nàng được cất lên nỗi lòng mình giữa sân khấu. Vì thế, sau bao thế hệ, người xem vẫn thương Xúy Vân nhiều hơn là trách.

Có những nhân vật được nhớ nhờ hành động, có nhân vật được nhớ nhờ tâm trạng. Xúy Vân trong lớp chèo Xúy Vân giả dại thuộc loại thứ hai. Chỉ trong một lớp trò ngắn, tâm trạng nàng đi qua nhiều cung bậc, từ lỡ làng, hổ thẹn đến uất ức, nhớ thương rồi rối loạn – tất cả được nói ra qua vỏ bọc của một người giả điên.

Cung bậc đầu tiên là cảm giác lỡ làng. Xúy Vân gọi đò mà “đò nọ không thưa”, càng đợi “càng trưa chuyến đò”. Người con gái đứng trên bến vắng, trông mãi không thấy đò: đó là hình ảnh của một người vợ chờ hạnh phúc trong cuộc hôn nhân mà hạnh phúc không đến. Đi liền với nỗi lỡ làng là nỗi sợ dư luận. Nàng hát rằng ở lại chỉ để “chúng chê, bạn cười”, rồi chắp tay xin mọi người đừng cười. Nàng hổ thẹn, nên cố phân trần: “Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng.”

Cung bậc thứ hai là sự tự ý thức. Khi xưng danh, Xúy Vân vừa kiêu hãnh về tài hát của mình, vừa nhận lỗi “phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương”. Lời xưng danh vốn là quy ước của chèo, nhưng trong miệng Xúy Vân nó thành một lời tự thú. Giữa đám đông, nàng vạch ra lỗi của mình, như muốn tự trừng phạt.

Cung bậc thứ ba là nỗi uất ức, cô đơn. Điệu hát con gà rừng dồn nén bao nhiêu đắng cay: “Con gà rừng ăn lẫn với công / Đắng cay chẳng có chịu được, ức!” Tiếng “ức” đứng riêng ở cuối câu như một tiếng nấc. Nàng lạc lõng trong nhà chồng, vợ chồng dắt díu mà “xa xa lắc, xa xa líu”, nỗi lòng chẳng biết tỏ cùng ai: “Láng giềng ai hay, ức bởi xuân huyên.” Giữa nỗi uất ức ấy, ước mơ về cảnh “anh đi gặt, nàng mang cơm” hiện ra thật đẹp mà cũng thật xa vời. Tâm trạng lúc này là sự thất vọng: điều mình mong thì nhỏ bé vô cùng, vậy mà không với tới.

Cung bậc thứ tư là nỗi nhớ thương và cảm giác bế tắc. Giọng sử rầu kéo dài như tiếng thở than: “Tôi thương nhân ngãi, tôi nhớ nhân tình, / Đêm năm canh tôi thức cả vừa năm.” Người tình đã bội bạc mà nàng vẫn nhớ, vẫn thức trắng vì hắn. Nàng tự thấy mình như “con cá rô nằm vũng chân trâu” – nhỏ bé, mắc kẹt, bị “năm bảy cần câu” rình rập. Đây là lúc nỗi đau đạt đến độ sâu nhất: không còn đường tiến, cũng chẳng còn đường lui.

Cung bậc cuối cùng là sự rối loạn. Những câu hát ngược tuôn ra liên tiếp, phi lí và trái khoáy. Đến đây, ranh giới giữa giả điên và điên thật trở nên mong manh. Tràng cười “điên dại” khép lại đoạn trích nghe vui mà hóa buồn, như báo trước kết cục nàng sẽ hóa điên thật.

Dõi theo tâm trạng Xúy Vân, ta thấy tài năng của tác giả dân gian trong việc dùng các lối nói, làn điệu khác nhau cho từng cung bậc: nói lệch, vỉa cho nỗi lỡ làng; điệu con gà rừng cho uất ức; sử rầu, hát sắp cho nhớ thương; hát ngược cho khủng hoảng. Tâm trạng ấy cũng là tiếng lòng của bao người phụ nữ xưa: khát khao hạnh phúc, nhưng bị trói buộc bởi hôn nhân sắp đặt và lễ giáo nghiêm ngặt.

Đọc Xúy Vân giả dại trên trang sách chỉ mất vài phút, nhưng trên sân khấu, lớp trò này có thể kéo dài gần mười lăm phút. Khoảng thời gian ấy dành cho lời hát, điệu múa, tiếng trống, tiếng đế – những phương tiện riêng của chèo để làm hiện lên một nhân vật vừa điên vừa tỉnh như Xúy Vân.

Đặc trưng đầu tiên là lời xưng danh và tiếng đế. Xúy Vân hỏi: “Ra đây có phải xưng danh không nhỉ?”, tiếng đế đáp: “Không xưng danh, ai biết là ai?”. Rồi nàng tự giới thiệu, tự khen, tự nhận lỗi. Nhân vật chèo không giấu mình sau bức tường thứ tư mà nói thẳng với người xem. Nhờ vậy, Xúy Vân như đang tâm sự cùng cả sân đình, và lời thú nhận “Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương” càng day dứt vì được nói ra giữa đám đông. Tiếng đế còn giúp nhân vật “được phép” kể lể: khi nàng hỏi “tôi than thân tôi vài câu nhé”, phía ngoài đáp “Ờ”, và lời than bắt đầu.

Đặc trưng thứ hai là sự thay đổi lối nói, làn điệu theo tâm trạng. Mở đầu là nói lệch với những câu bốn chữ dồn dập, gợi dáng vẻ thất thường. Lời vỉa về con đò trưa chuyến chậm rãi, buồn bã. Điệu con gà rừng với điệp khúc “Bông bông dắt, bông bông díu” lặp đi lặp lại như vòng quẩn quanh không lối thoát. Giọng sử rầu và hát sắp cất lên khi nàng nhớ người tình. Cuối cùng là hát ngược, phi lí từ đầu đến cuối. Mỗi lần đổi lối hát là một lần tâm trạng chuyển sang cung bậc khác, người xem không cần lời giải thích vẫn cảm nhận được.

Đặc trưng thứ ba là múa. Chỉ dẫn “múa điệu bắt nhện, xe tơ, dệt cửi” cho thấy chèo dùng động tác để kể chuyện. Những động tác quen thuộc của người phụ nữ làng quê vừa khoe sự khéo léo của Xúy Vân, vừa gợi cuộc sống lao động mà nàng mong mỏi. Rồi nàng bật cười, hát vu vơ – sự chuyển đột ngột từ múa khéo sang cười dại tạo hiệu quả sân khấu mạnh.

Đặc trưng quan trọng nhất là sự đan xen lời điên và lời tỉnh. Những câu hát về núi Thiên Thai, ba cô bán mắm, đoạn hát ngược là lời “điên” để mọi người tin nàng mất trí. Nhưng xen giữa chúng là những câu rất tỉnh: tự nhận lỗi, than thân phận gà rừng lẫn với công, ví mình như cá rô nằm vũng chân trâu. Chính cơn điên giả tạo lại cho nàng quyền nói ra những điều mà một người vợ tỉnh táo trong xã hội xưa không dám nói. Cái “điên” trở thành tấm màn che, sau đó là nỗi đau thật.

Cuối cùng, ngôn ngữ chèo trong đoạn trích thấm đẫm chất ca dao. “Cách con sông nên tôi phải lụy đò” gợi câu ca dao quen thuộc về cảnh phải lụy đò; hình ảnh cá rô vũng chân trâu cũng là chất liệu dân gian; lối hát ngược gần với ca dao nói ngược. Nhờ vậy, nhân vật gần gũi với người xem nông thôn, lời nàng nói như lời của chính họ.

Có thể nói, Xúy Vân là nhân vật được “dựng” bằng toàn bộ phương tiện của nghệ thuật chèo. Tìm hiểu nhân vật này, ta hiểu thêm vì sao chèo cần được xem trên sân khấu, và vì sao lớp trò Xúy Vân giả dại luôn là thử thách với mọi nữ diễn viên chèo.

Khi học Xúy Vân giả dại, câu hỏi khiến nhiều người tranh luận nhất là: Xúy Vân đáng thương hay đáng trách? Theo em, nàng vừa đáng trách vừa đáng thương, nhưng lòng thương vẫn nặng hơn.

Trước hết, phải thừa nhận Xúy Vân có lỗi. Nàng đang là vợ Kim Nham, chồng lên kinh học để lo tương lai, vậy mà nàng say đắm Trần Phương. Nàng còn nghe theo lời hắn, dùng cách giả điên để lừa chồng và gia đình. Chính nàng cũng không chối: “Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương, / Nên đến nỗi điên cuồng, rồ dại.” Ở thời nào, sự phản bội và dối trá cũng khó được bênh vực. Hơn nữa, nàng nhẹ dạ, tin vào lời hứa của một kẻ “gió trăng” mà không nhận ra bản chất của hắn. Cái giá nàng phải trả – bị bỏ rơi, hóa điên thật – một phần do chính nàng gây ra.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, ta sẽ không hiểu Xúy Vân. Cuộc hôn nhân của nàng không xuất phát từ tình yêu; nàng trách “xuân huyên” – trách cha mẹ đã gả mình. Người chồng nàng lấy lại là một học trò chỉ nghĩ đến đèn sách, thi cử, để nàng ở nhà đơn chiếc. Trong gia đình ấy, nàng thấy mình như “con gà rừng ăn lẫn với công”, đắng cay chẳng ai hay. Điều nàng mong không có gì quá đáng: “Chờ cho bông lúa chín vàng / Để anh đi gặt, để nàng mang cơm.” Một người phụ nữ có tài, có sức sống, có ước mơ bình dị như thế mà phải sống những ngày trống rỗng – đó là bi kịch mà xã hội với lễ giáo “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” đã tạo ra.

Xúy Vân đáng thương còn vì nàng không có lối thoát hợp lẽ. Người phụ nữ xưa không được tự quyết định chuyện hôn nhân; muốn rời khỏi nhà chồng, nàng chỉ còn cách giả điên. Hình ảnh “con cá rô nằm vũng chân trâu, / Để cho năm bảy cần câu châu vào” chính là thân phận nàng: bị vây giữa lễ giáo, dư luận và những kẻ lợi dụng. Ngay cả khi liều lĩnh bước ra, nàng lại gặp kẻ bạc tình. Từ giả điên, nàng điên thật – một cái kết quá nặng nề so với lỗi lầm.

Điều đặc biệt là tác giả dân gian không bênh vực lỗi của Xúy Vân nhưng cũng không kết tội nàng một chiều. Nàng được đứng giữa sân khấu nói ra mọi nỗi niềm, từ tiếng gọi đò lỡ chuyến đến tiếng “ức!” nghẹn ngào. Người xem xưa có thể vẫn chê Xúy Vân, nhưng khi nghe nàng hát, họ không thể không động lòng. Đó là cái nhìn nhân đạo của chèo cổ.

Vì vậy, em nghĩ Xúy Vân đáng trách ở hành động, nhưng đáng thương ở số phận. Trách nàng để hiểu rằng tình yêu cần đi cùng sự tỉnh táo và trách nhiệm; thương nàng để thấy khát vọng được yêu, được lựa chọn hạnh phúc là quyền chính đáng của mỗi con người.

Có một nghịch lí làm nên sức sống của lớp chèo Xúy Vân giả dại: nhân vật càng cố tỏ ra điên, người xem càng thấy nàng tỉnh; nàng càng làm trò cười, người xem càng thấy xót xa. Trong nghịch lí ấy, Xúy Vân hiện lên như một bi kịch của khát vọng – khát vọng được sống thật với tình cảm của mình trong một xã hội chưa cho phép người phụ nữ làm điều đó.

Bi kịch của Xúy Vân bắt đầu từ sự lệch pha giữa hai giấc mơ. Kim Nham mơ chữ nghĩa, công danh; Xúy Vân mơ một mái nhà nông dân có chồng cày vợ cấy. Câu hát “Chờ cho bông lúa chín vàng / Để anh đi gặt, để nàng mang cơm” là ước mơ đẹp nhất của nàng, cũng là ước mơ phổ biến của bao cô gái quê. Đặt cạnh người chồng đang miệt mài kinh sử ở kinh đô, ước mơ ấy lập tức trở thành bất khả. Hai con người bị buộc vào nhau như điệp khúc “Bông bông dắt, bông bông díu”, nhưng lòng thì “xa xa lắc, xa xa líu”. Không ai trong hai người là kẻ ác; bi kịch nằm ở chỗ họ không được chọn nhau.

Từ sự lệch pha ấy nảy sinh nỗi cô đơn. Xúy Vân không chỉ thiếu chồng bên cạnh mà còn thiếu một chỗ đứng trong gia đình: nàng là “con gà rừng ăn lẫn với công”. Nàng có tài – “tài cao vô giá”, hát hay nổi tiếng – nhưng tài ấy không được trân trọng trong một nhà chỉ đề cao chữ nghĩa. Nàng muốn giãi bày mà “láng giềng ai hay”, muốn trách mà chỉ biết “ức bởi xuân huyên”. Tiếng “ức!” bật ra giữa câu hát là một trong những chi tiết đắt nhất của đoạn trích: bao nhiêu uất nghẹn dồn vào một tiếng kêu ngắn ngủi.

Chính trong khoảng trống ấy, Trần Phương xuất hiện. Xúy Vân tưởng gặp người hiểu mình, nên nàng liều lĩnh vượt qua giới hạn của lễ giáo. Ở đây, nhân vật bộc lộ một nét rất riêng so với nhiều nhân vật nữ khác của chèo: nàng không cam chịu. Nếu Thị Kính trong Quan Âm Thị Kính nhẫn nhục chịu oan đến cùng, thì Xúy Vân hành động – dù hành động ấy sai lầm. Nàng dám “say đắm”, dám tìm cách thoát ra. Nhưng cũng chính sự bồng bột ấy khiến nàng tin nhầm một kẻ “gió trăng”. Nỗi đau của nàng vì thế có hai lớp: đau vì không được yêu trong hôn nhân, và đau vì bị lừa trong tình yêu.

Sâu sắc hơn cả là ý thức của Xúy Vân về chính mình. Nàng không ngây thơ tin rằng mình vô tội. Nàng tự nhận “phụ Kim Nham”, nàng khuyên người khác “giữ lấy đạo hằng chớ quên”, nàng sợ “chúng chê, bạn cười”. Một người vừa khao khát phá rào, vừa không thoát khỏi hệ giá trị mà mình đang phá – đó là mâu thuẫn làm nên chiều sâu tâm lí hiếm thấy ở nhân vật văn học dân gian. Khi nàng tự ví mình là “con cá rô nằm vũng chân trâu”, ta hiểu nàng đang mắc kẹt không chỉ giữa những lưỡi câu bên ngoài mà còn giữa hai nửa trong chính mình.

Màn hát ngược ở cuối đoạn trích vì thế không đơn thuần là trò mua vui. Chuột đậu cành rào, muỗi ấp cánh dơi, trứng gà tha con quạ, cưỡi gà đi đánh giặc – một thế giới lộn ngược hoàn toàn. Đó là “ngôn ngữ điên” giúp màn kịch thuyết phục, nhưng cũng là lời bình về chính cuộc đời nàng: người mơ ruộng đồng phải lấy anh học trò, người khao khát yêu thương lại gặp kẻ bạc tình, người giả điên để được tự do cuối cùng hóa điên thật. Tràng cười “điên dại” khép lại lớp trò vang lên như tiếng cười chua chát của số phận.

Điều đáng quý là tác giả dân gian đã nhìn Xúy Vân bằng đôi mắt vừa nghiêm khắc vừa bao dung. Vở chèo không che giấu lỗi của nàng, nhưng dành cho nàng một lớp trò trọn vẹn để tự bày tỏ, với những làn điệu hay nhất, những hình ảnh thấm đẫm chất ca dao. Sự cảm thông ấy chính là giá trị nhân đạo của chèo cổ: nó cho người phụ nữ – dù lầm lỗi – được nói tiếng nói của mình.

Hàng trăm năm đã qua, xã hội đã đổi khác, người phụ nữ hôm nay có quyền lựa chọn hạnh phúc. Nhưng câu chuyện của Xúy Vân vẫn còn nguyên giá trị: nó nhắc ta rằng khát vọng yêu thương là chính đáng, rằng hôn nhân cần sự thấu hiểu, và rằng tự do chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi cùng sự tỉnh táo. Xúy Vân giả dại, nhưng nỗi đau của nàng là thật – và vì thế nàng sống mãi trên sân khấu chèo.

Kết luận

Khi phân tích nhân vật Xúy Vân, em cần bám vào diễn biến tâm trạng qua từng lối nói, làn điệu (gọi đò – xưng danh – điệu con gà rừng – lời than – hát ngược), chỉ ra sự đan xen giữa lời điên và lời tỉnh, và đưa ra đánh giá công bằng: nhân vật vừa đáng trách vừa đáng thương. Sáu bài mẫu trên có thể dùng cho các đề gần nhau như phân tích tâm trạng Xúy Vân, phân tích đoạn trích Xúy Vân giả dại hay bàn về bi kịch của nhân vật.

Xem thêm:

• Soạn bài Xúy Vân giả dại ngắn gọn (Kết nối tri thức)
• Soạn bài Thị Mầu lên chùa
• Soạn bài Thị Kính nuôi con cho Thị Mầu