Xúy Vân giả dại là lớp trò nổi tiếng trích từ vở chèo cổ Kim Nham, được học ở Bài 3 “Kịch bản chèo và tuồng” sách Ngữ văn 10 Cánh diều và Bài 5 “Tích trò sân khấu dân gian” sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (đều ở tập một). Bài viết tổng hợp kiến thức cần nắm: tác giả dân gian và đặc trưng chèo cổ, vở chèo Kim Nham, vị trí đoạn trích, bố cục, giá trị nội dung, nghệ thuật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Xúy Vân giả dại
Đoạn trích là màn Xúy Vân tự dựng lên cơn điên của mình trước mọi người. Văn bản trong SGK dựa trên bản sưu tầm, chỉnh lí của các nhà nghiên cứu chèo, nên dưới đây chỉ tóm lược diễn biến và trích những lời hát tiêu biểu; toàn văn em đọc trong sách.
Mở đầu, Xúy Vân bước ra với lối nói lệch, than thở cùng “bà Nguyệt” (bà Nguyệt, ông Tơ – vị thần se duyên), rồi gọi đò sang sông. Lời vỉa cất lên như một tiếng thở dài:
Tôi kêu đò, đò nọ không thưa,
Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò.
Tiếp theo là điệu hát quá giang với ý muốn dứt bỏ mà lại sợ “chúng chê, bạn cười”, câu tự bào chữa “Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng”. Nhờ tiếng đế hỏi “Không xưng danh, ai biết là ai?”, nàng xưng danh, tự kể mình “Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương, / Nên đến nỗi điên cuồng, rồ dại.”
Phần giữa là điệu hát con gà rừng: nàng thấy mình lạc loài trong nhà chồng (“Con gà rừng ăn lẫn với công”), vợ chồng ràng buộc mà xa cách (“Bông bông dắt, bông bông díu, / Xa xa lắc, xa xa líu”), trong khi ước mơ chỉ là cảnh “anh đi gặt”, “nàng mang cơm”. Sau đó nàng múa bắt nhện, xe tơ, dệt cửi, cười rồi hát những câu lạc đề.
Cuối đoạn, Xúy Vân nói điệu sử rầu than nhớ “nhân ngãi”, tự ví mình là “con cá rô nằm vũng chân trâu”, rồi hát ngược một loạt điều trái khoáy (“Cưỡi con gà mà đi đánh giặc!”) và vừa đi vừa cười điên dại vào trong.
Tác giả dân gian và nghệ thuật chèo cổ
Xúy Vân giả dại không có tác giả cụ thể. Vở Kim Nham là chèo cổ khuyết danh, do nhiều thế hệ nghệ nhân dân gian sáng tạo, trau chuốt qua biểu diễn và truyền miệng, sau này mới được ghi chép, chỉnh lí thành văn bản. Vì vậy, khi làm bài, em ghi “tác giả dân gian” hoặc “chèo cổ”.
Chèo là loại hình sân khấu kịch hát truyền thống, phát triển mạnh ở đồng bằng Bắc Bộ, gắn với sân đình và lễ hội làng. Một vở chèo gồm tích (câu chuyện) và trò (cách diễn); lời thoại là thơ, ca dao, dân ca được nói hoặc hát theo nhiều làn điệu, kết hợp múa và nhạc (trống, đàn nhị, sáo…). Nhân vật chèo mang tính ước lệ, chia thành các vai quen thuộc như kép, đào thương, đào lệch, hề, mụ ác, lão; nhân vật thường xưng danh, trò chuyện trực tiếp với khán giả, người ngoài sân khấu có thể “đế” (chen lời) vào.
Chèo cổ thường đề cao đạo lí gia đình, tình nghĩa vợ chồng, đồng thời bênh vực người nghèo, người phụ nữ, và châm biếm thói xấu bằng tiếng cười của các vai hề. Những vở tiêu biểu thường được nhắc tới: Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình – Dương Lễ, Trương Viên, Kim Nham…
Thông tin tác phẩm Xúy Vân giả dại
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi ôn tập văn bản.
Vở chèo Kim Nham kể về điều gì?
Kim Nham là một học trò nghèo, cưới Xúy Vân. Sau khi cưới, chàng lên kinh đô dùi mài kinh sử đợi khoa thi, để vợ ở nhà cô đơn. Trần Phương – một gã giàu có, phong tình – tán tỉnh Xúy Vân, hứa hẹn ngon ngọt và xui nàng giả điên để được nhà chồng trả về. Xúy Vân nghe theo. Kim Nham về chạy chữa cho vợ nhiều cách không khỏi, đành để nàng tự do. Xúy Vân tìm đến Trần Phương thì bị hắn trở mặt; từ giả điên, nàng hóa điên thật.
Tích trò Kim Nham có một số dị bản, kể khác nhau về gia thế Xúy Vân và kết cục. Một bản diễn về sau có thêm đoạn: Kim Nham thi đỗ, làm quan; gặp Xúy Vân điên dại đi ăn xin, chàng sai người đem cho nắm cơm có giấu nén bạc; nhận ra người chồng cũ, nàng xấu hổ nhảy xuống sông tự vẫn.
Xúy Vân giả dại nằm ở đâu trong vở Kim Nham?
Đoạn trích thuộc phần giữa vở chèo: sau khi Xúy Vân nghe lời Trần Phương, trước khi Kim Nham trả tự do cho nàng. Đây là lớp trò Xúy Vân “diễn” cơn điên để mọi người tin mình mất trí. Lớp chèo này được xem là một trong những trích đoạn đặc sắc nhất của chèo cổ và là “thước đo” tài năng của nhiều nữ nghệ sĩ chèo.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: chèo cổ (kịch bản chèo – một lớp trò).
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp biểu cảm, thể hiện qua lời nói, lời hát và chỉ dẫn sân khấu.
- Nhân vật chính: Xúy Vân – kiểu vai đào mang cả nét đáng thương lẫn nét lẳng lơ, bồng bột (các nhà nghiên cứu thường xếp vào vai “đào pha”).
Bố cục: Xúy Vân giả dại có mấy phần?
Đoạn trích có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “ai biết là ai?”): Xúy Vân xuất hiện, than thở, gọi đò – nỗi lỡ làng, hổ thẹn.
- Phần 2 (tiếp đến “than thân tôi vài câu nhé”): lời xưng danh; điệu con gà rừng kể cảnh ngộ trong nhà chồng và ước mơ gia đình đầm ấm; múa và hát lạc đề.
- Phần 3 (còn lại): lời than nhớ người tình, ẩn dụ con cá rô, đoạn hát ngược – tâm trạng rối bời, mất phương hướng.
Giá trị nội dung
- Khắc họa tâm trạng phức tạp của Xúy Vân: lỡ làng, cô đơn, uất ức, khát khao hạnh phúc, day dứt vì lỗi lầm – dưới lớp vỏ điên dại là một nội tâm rất tỉnh.
- Phản ánh thân phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến: hôn nhân sắp đặt, không có quyền lựa chọn, bị trói buộc bởi lễ giáo và dư luận.
- Vừa phê phán hành động phụ chồng, vừa cảm thông với khát vọng tình yêu, hạnh phúc chính đáng của con người – cái nhìn nhân đạo của tác giả dân gian.
- Gợi lại đời sống văn hóa làng xã Bắc Bộ xưa: đồng lúa, bến đò, nghề dệt cửi, chợ quê, tiếng nói của láng giềng.
Giá trị nghệ thuật
- Thể hiện rõ đặc trưng chèo: xưng danh, tiếng đế, tương tác trực tiếp với khán giả, kết hợp nói – hát – múa.
- Sử dụng linh hoạt nhiều lối nói (nói lệch, vỉa, nói sử rầu) và làn điệu (quá giang, con gà rừng, sa lệch, hát sắp, hát ngược) để diễn tả từng biến chuyển tâm trạng.
- Đan xen lời “điên” và lời “tỉnh”, hát xuôi và hát ngược, tạo nên nội tâm nhiều tầng.
- Ngôn ngữ giàu chất ca dao, dân ca; thể lục bát, lục bát biến thể; nhiều ẩn dụ (con đò, gà rừng – công, cá rô vũng chân trâu), điệp ngữ.
Ý nghĩa nhan đề Xúy Vân giả dại
Nhan đề nói thẳng hành động trung tâm: Xúy Vân “giả” dại, tức là cơn điên chỉ là vai diễn có chủ đích. Nhưng chính trong vai diễn ấy, những tâm sự thật nhất của nàng lại được nói ra. Nhan đề vì thế vừa nêu sự việc, vừa gợi nghịch lí của nhân vật: càng giả điên, người xem càng thấy nỗi đau thật.
Sơ đồ tư duy Xúy Vân giả dại
Sơ đồ tóm tắt sáu nội dung chính cần nhớ khi ôn tập văn bản.
Tóm tắt Xúy Vân giả dại
Hai mẫu tóm tắt ngắn dưới đây giúp em nhớ nhanh nội dung đoạn trích và vở chèo.
Mẫu 1 – Tóm tắt Xúy Vân giả dại ngắn nhất
Nghe lời Trần Phương, Xúy Vân giả điên để thoát khỏi Kim Nham. Nàng ra trước mọi người gọi đò, xưng danh, kể mình phụ chồng theo người tình, hát về nỗi lạc lõng trong nhà chồng và ước mơ vợ chồng cùng làm ruộng, rồi than nhớ người tình, hát ngược những điều trái khoáy và cười điên dại bỏ vào trong.
Mẫu 2 – Tóm tắt vở chèo Kim Nham
Học trò nghèo Kim Nham cưới Xúy Vân rồi lên kinh học, để vợ ở nhà một mình. Trần Phương tán tỉnh, xui Xúy Vân giả điên. Kim Nham chạy chữa không được, đành trả tự do cho vợ. Xúy Vân tìm đến Trần Phương thì bị ruồng bỏ, từ giả điên hóa điên thật. Có dị bản kể tiếp: Kim Nham đỗ đạt làm quan, Xúy Vân đi ăn xin, nhận ra chồng cũ thì xấu hổ tự vẫn.
Lời kết
Xúy Vân giả dại cho thấy sức hấp dẫn của chèo cổ: câu chuyện gia đình quen thuộc được kể bằng lời hát, điệu múa và một nhân vật có nội tâm phức tạp hiếm thấy trong văn học dân gian. Khi ôn tập, em cần nhớ bố cục ba phần, các làn điệu gắn với từng trạng thái tâm lí và thái độ vừa phê phán vừa cảm thông của tác giả dân gian.
Xem thêm: