Thời chống Pháp, ở Phòng Chính trị Khu 8, một cán bộ trẻ quê Chợ Mới định kể cho nhà văn Sơn Nam nghe những chuyện ly kỳ ở quê mình để ông viết. Sơn Nam từ chối, bảo vùng ấy ông không biết, anh có chữ thì tự viết đi. Theo báo Thanh Niên, đó là lúc Nguyễn Quang Sáng quyết định cầm bút. Nguyễn Quang Sáng (1932 – 2014) là nhà văn Nam Bộ, tác giả truyện ngắn Chiếc lược ngà, tiểu thuyết Đất lửa và kịch bản phim Cánh đồng hoang, người được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000.
Cậu liên lạc mười bốn tuổi ở Chợ Mới
| Tên | Nguyễn Quang Sáng |
| Bút danh | Nguyễn Sáng |
| Năm sinh – năm mất | 12/1/1932 – 13/2/2014 |
| Quê quán | Làng Mỹ Luông, quận Chợ Mới, tỉnh Long Xuyên cũ (nay thuộc tỉnh An Giang) |
| Thể loại | Truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản phim |
| Tác phẩm tiêu biểu | Chiếc lược ngà, Đất lửa, Mùa gió chướng, Dòng sông thơ ấu, Con mèo của Foujita; kịch bản Cánh đồng hoang, Mùa nước nổi |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt II, 2000); Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1994, Con mèo của Foujita); giải Mai Vàng (1997) |
| Trong SGK hiện hành | Chiếc lược ngà (Ngữ văn 9 Cánh diều); Con khướu sổ lồng (Ngữ văn 10 Kết nối tri thức) |
Mười bốn tuổi, tháng 4/1946, cậu bé làng Mỹ Luông đã tình nguyện đi bộ đội và được giao việc chạy liên lạc ở đơn vị Liên Chi 2. Năm 1948, cậu được gửi đến trường trung học kháng chiến Nguyễn Văn Tố để học bù phần văn hóa còn dang dở. Đến năm 1950, chàng trai mười tám tuổi về Phòng Chính trị của Bộ Tư lệnh phân khu miền Tây Nam Bộ, nhận một việc ít ai ngờ với một nhà văn tương lai: tìm hiểu các tôn giáo trong vùng, nhất là đạo Phật và đạo Hòa Hảo.
Chính những năm ấy cho ông cái vốn mà về sau ông dùng cả đời: hiểu người nông dân miền Tây, hiểu các đạo, các phe, các cách nói năng của từng vùng sông nước. Bảo tàng Văn học Việt Nam và báo Tuổi Trẻ đều ghi lại quá trình này gần như từng năm một.
Ra Bắc: Con chim vàng, Đất lửa và những năm ở báo Văn nghệ
Năm 1955, ông cùng đơn vị tập kết ra miền Bắc, rời quân ngũ khi mang cấp hàm chuẩn úy và nhận công tác ở phòng văn nghệ của Đài Tiếng nói Việt Nam. Từ năm 1958, ông về Hội Nhà văn Việt Nam, làm biên tập tuần báo Văn nghệ, biên tập nhà xuất bản, rồi làm cán bộ sáng tác. Ông là hội viên Hội Nhà văn từ năm 1957, tức là từ ngày hội mới thành lập.
Truyện ngắn đầu tay Con chim vàng ra đời trên đất Bắc. Nhà văn Bích Ngân ghi năm 1956, Bảo tàng Văn học ghi 1957; còn báo Đại Đoàn Kết kể truyện in lần đầu trên báo Văn nghệ năm 1957.
Tiếp theo là hai tiểu thuyết Nhật ký người ở lại và Đất lửa, đều viết về Nam Bộ thời kháng chiến. Đất lửa chính là nơi ông dùng lại những câu chuyện quê mà Sơn Nam đã từ chối viết hộ.
Năm 1966: trở lại Nam Bộ và Chiếc lược ngà
Năm 1966, ông trở lại miền Nam, lần này với tư cách người viết của Hội Văn nghệ Giải phóng. Ngay năm ấy, truyện ngắn Chiếc lược ngà ra đời, sau đó thành tên một tập truyện (Bảo tàng Văn học ghi năm 1966, báo Tuổi Trẻ ghi tập in năm 1968).
Câu chuyện quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh. Ông Sáu đi kháng chiến tám năm mới được về thăm nhà. Bé Thu, đứa con gái ông chỉ thấy qua tấm ảnh, nhất định không chịu gọi ba vì vết thẹo dài trên má ông. Đến lúc ông lên đường, con bé mới thét lên tiếng ba, ôm chặt lấy cha. Trở lại chiến khu, ông Sáu dồn hết tình thương vào việc làm một chiếc lược bằng ngà voi cho con. Ông hy sinh trước khi kịp trao, và người bạn chiến đấu, bác Ba, người kể chuyện, nhận lời đem chiếc lược về cho bé Thu.
Cái hay của truyện nằm ở chỗ cảm xúc đến muộn: cả hai cha con đều nhận ra nhau khi thời gian bên nhau đã hết. Phó giáo sư Võ Văn Nhơn, phát biểu tại hội thảo 10 năm ngày mất của nhà văn (báo Đại Đoàn Kết tường thuật), xếp Chiếc lược ngà cùng Quán rượu người câm và Bông cẩm thạch vào nhóm truyện có kết thúc bất ngờ, thú vị của ông.
Truyện Nguyễn Quang Sáng trong sách giáo khoa
Chiếc lược ngà vào sách Ngữ văn 9 từ năm học 2005 – 2006 và nhiều năm là đề thi vào lớp 10 quen thuộc. Trong chương trình 2018, học sinh gặp ông ở hai văn bản:
| Văn bản | Sách – bài học | Đọc thêm trên Văn VN |
|---|---|---|
| Chiếc lược ngà | Ngữ văn 9 Cánh diều, tập 1 – Bài 4 (Truyện ngắn), phần thực hành đọc hiểu | Mở bài Chiếc lược ngà, Kết bài Chiếc lược ngà |
| Con khướu sổ lồng | Ngữ văn 10 Kết nối tri thức, tập 2 – Bài 7 (Quyền năng của người kể chuyện), đọc mở rộng | Soạn bài Con khướu sổ lồng |
Con khướu sổ lồng được trích từ tập Con mèo của Foujita, cuốn sách đã mang về cho ông Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam. Truyện kể ở ngôi thứ nhất về con chim khướu của một gia đình, qua đó nói chuyện tự do và tình thương. Phần tác giả, xuất xứ, bố cục có trong bài Con khướu sổ lồng: tác giả – tác phẩm.
Từ trang văn lên màn ảnh
Nếu chỉ kể truyện ngắn và tiểu thuyết thì mới thấy một nửa Nguyễn Quang Sáng. Ông viết hơn mười kịch bản phim, phần lớn chuyển thể từ chính truyện của mình. Danh sách dưới đây đối chiếu giữa Bảo tàng Văn học Việt Nam và báo Tuổi Trẻ:
| Năm | Kịch bản | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1977 | Mùa gió chướng | Huy chương Bạc Liên hoan phim Việt Nam 1980 |
| 1978 | Cánh đồng hoang | Huy chương Vàng Liên hoan phim Việt Nam 1980; Huy chương Vàng Liên hoan phim quốc tế Moskva 1981 |
| 1981 – 1982 | Pho tượng; Cho đến bao giờ | |
| 1986 | Mùa nước nổi | |
| 1988 | Dòng sông hát; Câu nói dối đầu tiên | |
| 1995 | Thời thơ ấu; Giữa dòng; Như một huyền thoại |
Cánh đồng hoang là bộ phim đưa tên ông đi xa nhất. Phim do Nguyễn Hồng Sến đạo diễn, công chiếu năm 1979, kể về vợ chồng Ba Đô giữ đường dây liên lạc cho bộ đội giữa vùng đồng nước Đồng Tháp Mười; vai Ba Đô do nghệ sĩ Lâm Tới đóng, phần nhạc phim do Trịnh Công Sơn viết. Nhà văn Bùi Anh Tấn, khi ông mất, kể rằng với lứa học sinh cấp ba như mình, ấn tượng về Nguyễn Quang Sáng gồm đúng hai thứ: truyện Chiếc lược ngà và phim Cánh đồng hoang. Những năm cuối đời ông còn viết kịch bản cho phim thiếu nhi Con khỉ mồ côi và tham gia phim truyền hình nhiều tập.
Giọng kể Nam Bộ và những cái kết bất ngờ
Suốt đời cầm bút, ông gần như chỉ viết về đất và người Nam Bộ. Phó giáo sư Bùi Thanh Truyền thống kê gia tài của ông gồm mười sáu tập truyện ngắn, tiểu thuyết và trên mười kịch bản phim. Trong các nhà văn thuộc đội ngũ Văn nghệ Giải phóng, Võ Văn Nhơn cho rằng Nguyễn Quang Sáng có lẽ là người mang phong cách Nam Bộ rõ nhất: giọng văn hồn hậu, mộc mạc, chuộng kể chuyện hơn tả.
Chi tiết bút danh cũng nói lên điều đó. Khi vào chiến trường, nhiều nhà văn từ miền Bắc phải đổi tên để giữ bí mật: Nguyên Ngọc thành Nguyễn Trung Thành, Bùi Đức Ái thành Anh Đức, Lê Khâm thành Phan Tứ. Nguyễn Quang Sáng thì chỉ bỏ chữ lót, thành Nguyễn Sáng. Đơn giản như chính cách ông kể chuyện.
Nhà văn Bích Ngân, Chủ tịch Hội Nhà văn TP.HCM, nhận xét ngoài đời ông sống phóng khoáng, ngang tàng, nhưng trên trang viết lại chặt chẽ về cấu trúc và kỹ lưỡng từng chi tiết. Đọc Chiếc lược ngà sẽ thấy rõ điều đó: chi tiết vết thẹo được cài từ đầu truyện để cuối truyện mới bung ra hết sức nặng.
Hai mươi năm ở Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh
Năm 1972, ông ra lại Hà Nội, tiếp tục công việc ở Hội Nhà văn. Khi đất nước thống nhất, ông về Thành phố Hồ Chí Minh và từ năm 1981 đến năm 2000 đứng đầu Hội Nhà văn thành phố qua ba khóa, thoạt đầu chức danh là Tổng thư ký, sau gọi là Chủ tịch. Ở Hội Nhà văn Việt Nam, ông có chân trong Ban Chấp hành hai khóa II, III, rồi làm Phó Tổng thư ký khóa IV (1989 – 1995).
Những năm làm quản lý, ông vẫn viết đều. Tiểu thuyết Dòng sông thơ ấu được Hội đồng văn học thiếu nhi của Hội Nhà văn trao giải năm 1985; tập Con mèo của Foujita (1991) được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam; tác phẩm Vểnh râu mang về giải Mai Vàng năm 1997. Năm 2000, ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh với hai kịch bản Cánh đồng hoang, Mùa gió chướng, tập truyện Chiếc lược ngà và tiểu thuyết Đất lửa.
Người cha của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng
Vợ ông, bà Lương Thị Phương, là người đồng hương. Ông từng ngỏ lời trước khi bà lấy chồng; bà từ chối vì sợ giới văn nghệ sĩ. Nhiều năm sau, khi bà đã góa chồng, ông hỏi cưới lần nữa và lần này bà nhận lời. Hai người có hai con trai: kiến trúc sư Nguyễn Viết Quang và đạo diễn Nguyễn Quang Dũng.
Trò chuyện với tạp chí Văn nghệ Công an, Nguyễn Quang Dũng kể cha không cho con đi học thêm mùa hè mà mua vé tàu Bắc – Nam, dắt hai anh em ghé Huế, Nha Trang, Thanh Hóa, Bắc Ninh để xem tận mắt. Năm mười lăm, mười sáu tuổi, ngồi xem Cánh đồng hoang cùng cha, Dũng buột miệng nói sẽ đi học đạo diễn. Ông Sáng chỉ gật đầu; đến năm con mười tám tuổi, chính ông nhắc con nộp đơn dự thi.
Chiều 13/2/2014, không lâu sau sinh nhật lần thứ 82, ông qua đời tại nhà riêng ở quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh. Trong lời báo tin, Nguyễn Quang Dũng viết rằng cha đã đi gặp những người bạn thân như Trịnh Công Sơn. Với người nhạc sĩ ấy, ông từng viết hẳn một cuốn sách, Paris – tiếng hát Trịnh Công Sơn (1990). Ai muốn đọc thêm về một cây bút Nam Bộ khác cùng thời, có thể xem chân dung nhà văn Đoàn Giỏi, tác giả Đất rừng phương Nam.