Soạn bài Khuôn đúc đồng Cổ Loa: Nỏ thần không chỉ là truyền thuyết – Văn 12 CTST

Bạn đã biết gì về truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy? Hình ảnh nỏ thần trong truyền thuyết ấy gợi cho bạn suy nghĩ gì?

Trả lời:

Những điều em biết: truyền thuyết kể rằng An Dương Vương xây thành ở đất Việt Thường nhưng thành cứ đắp xong lại đổ, nhờ thần Kim Quy (Rùa Vàng) giúp mới xây xong thành ốc ở Cổ Loa. Thần còn tặng vua một chiếc vuốt để làm lẫy nỏ; nỏ bắn một phát giết được hàng vạn quân giặc, nên quân Triệu Đà nhiều lần thua chạy. Triệu Đà bèn xin cưới Mị Châu cho Trọng Thủy, con trai hắn. Trọng Thủy ở rể, lừa vợ cho xem nỏ rồi đánh tráo lẫy thần mang về nước. Triệu Đà lại kéo quân sang, nỏ mất linh nghiệm, An Dương Vương thua, đưa con gái chạy về phía biển. Mị Châu rắc lông ngỗng dọc đường làm dấu cho chồng. Rùa Vàng hiện ra, chỉ Mị Châu chính là giặc, vua chém con rồi theo thần xuống biển. Máu Mị Châu hóa ngọc trai, Trọng Thủy hối hận lao đầu xuống giếng.

Suy nghĩ về hình ảnh nỏ thần: nỏ thần là sự thần kì hóa sức mạnh quân sự của nước Âu Lạc, thể hiện niềm tự hào về tài chế tạo vũ khí và ý chí giữ nước của cha ông. Đồng thời, việc mất nỏ dẫn đến mất nước là bài học về tinh thần cảnh giác: vũ khí dù mạnh đến đâu cũng vô dụng nếu người cầm quyền mất cảnh giác, để lộ bí mật quốc gia.

Dựa trên nhan đề, bạn dự đoán văn bản sẽ trình bày nội dung gì?

Trả lời:

Từ nhan đề, em đoán bài viết sẽ giới thiệu những khuôn đúc bằng đồng (hoặc dùng để đúc đồ đồng) được tìm thấy ở Cổ Loa, nơi gắn với An Dương Vương. Qua các hiện vật ấy, tác giả sẽ chứng minh chiếc nỏ thần không hoàn toàn là sản phẩm tưởng tượng mà có thể đã tồn tại thật trong lịch sử, có lẽ là một kiểu nỏ có thể bắn liền nhiều phát. Khi đọc xong, em thấy dự đoán cơ bản đúng, chỉ khác ở chỗ khuôn làm bằng đá sa thạch, là dụng cụ đúc ra mũi tên, mũi lao bằng đồng.

Bạn hiểu từ “độc bản” trong đoạn văn này như thế nào?

Trả lời:

Độc bản nghĩa là chỉ tồn tại một bản, không có bản sao nào giống hệt. Trong đoạn văn, từ này cho biết những mang khuôn tìm thấy ở Cổ Loa là hiện vật gốc, chưa từng phát hiện hiện vật tương tự ở nơi nào khác trên đất nước ta. Vì thế chúng vô cùng quý giá, không thể thay thế.

Xác định dữ liệu và ý kiến/quan điểm của người viết trong đoạn văn: Trong số mười mang khuôn… như khuôn đúc, trống đồng.

Trả lời:

• Dữ liệu (thông tin khách quan, có thể kiểm chứng bằng hiện vật): trong mười mang khuôn đúc mũi tên ba cạnh có hai mang mà mặt ngoài được mài nhẵn, khắc chìm chữ Hán.
• Ý kiến, quan điểm (nhận định rút ra từ dữ liệu): câu thứ hai mở đầu bằng cụm Điều này cho thấy, cho rằng nhà nước Âu Lạc thời An Dương Vương đã dùng chữ Hán để khắc lên các đồ vật quan trọng (khuôn đúc, trống đồng).

Nhận ra hai lớp này giúp người đọc phân biệt đâu là sự thật, đâu là cách hiểu của người viết hoặc chuyên gia, từ đó tự đánh giá mức độ thuyết phục.

Người viết trình bày thông tin này với mục đích gì?

Trả lời:

Ở đoạn này, người viết mô tả kĩ hai mang khuôn có khắc minh văn: mặt ngoài mài nhẵn, chữ khắc ở rìa, một chữ đọc được là “Thần” (tạm dịch là “Quan”), một chữ khác là “Nhân” (tạm dịch là “Người”). Mục đích là:

• Đưa ra bằng chứng cụ thể, chi tiết để người đọc tin vào tính xác thực và giá trị đặc biệt của bộ sưu tập.
• Làm rõ nhận định ở đoạn trước về việc người Âu Lạc dùng chữ viết trên hiện vật quan trọng, cho thấy đây là sản phẩm của một nhà nước có tổ chức.
• Gợi sự tò mò, hứng thú khám phá vì vẫn còn chữ chưa giải mã được.

Xác định các thông tin chính của văn bản. Văn bản đã sử dụng (những) kiểu bố cục nào để trình bày thông tin?

Trả lời:

Thông tin chính:

• Bộ khuôn đá sa thạch ở Cổ Loa, dùng đúc mũi tên và mũi lao, có niên đại khoảng thế kỉ III – II TCN, thuộc thời An Dương Vương.
• Bộ sưu tập được phát hiện cùng lò đúc đồng trong đợt khai quật 2004 – 2007 ở đền Thượng; gồm mười một mang khuôn, hai mang có khắc chữ Hán.
• Bộ sưu tập rất quý, phản ánh thành tựu luyện kim của người Việt cổ và đã trở thành Bảo vật quốc gia.
• Những phát hiện này chứng minh loại nỏ bắn cùng lúc nhiều mũi tên là có thật.

Kiểu bố cục: văn bản chủ yếu theo trật tự lô gích: nêu kết luận ở sa pô → đưa bằng chứng (nơi lưu giữ, hoàn cảnh phát hiện, mô tả hiện vật) → dẫn ý kiến về giá trị → khẳng định lại ở cuối. Trong đó có kết hợp cách phân loại (mang khuôn mũi tên – mũi lao; mang có chữ – không có chữ) và đi từ khái quát đến cụ thể khi mô tả mặt ngoài, mặt trong của khuôn.

Trong các thông tin chính của văn bản, người viết chọn (những) thông tin nào để trình bày chi tiết? Từ đó, nhận xét về cách chọn lọc thông tin của văn bản.

Trả lời:

• Thông tin được trình bày chi tiết: phần mô tả hiện vật: cấu trúc lò đúc (đường ống dẫn gió, than tro, nồi nấu, xỉ đồng), số lượng và loại mang khuôn, cách chế tác mặt ngoài – mặt trong, các chữ Hán khắc trên khuôn.
• Nhận xét: cách chọn lọc hợp lí, đúng mục đích. Muốn thuyết phục người đọc rằng nỏ thần có cơ sở thật, bằng chứng mạnh nhất là chính hiện vật; vì thế người viết dành nhiều chữ nhất cho phần mô tả hiện vật, còn các thông tin khác (nơi lưu giữ, quyết định công nhận) chỉ nêu ngắn gọn. Thông tin được chọn vừa đủ, không lan man sang truyền thuyết hay chuyện ngoài lề.

Xác định loại dữ liệu được sử dụng trong phần văn bản: Ông Hoàng Công Huy – lãnh đạo Ban Quản lí Khu di tích Cổ Loa … Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283/QĐ-TTg. Loại dữ liệu ấy giữ vai trò gì trong việc thể hiện thông tin chính của văn bản?

Trả lời:

• Loại dữ liệu: chủ yếu là dữ liệu sơ cấp – lời phát biểu trực tiếp của ông Hoàng Công Huy, người đang quản lí di tích, do người viết thu thập qua phỏng vấn (có phần được đặt trong ngoặc kép). Kèm theo là thông tin trích từ văn bản pháp lí chính thức: ngày và số hiệu quyết định công nhận Bảo vật quốc gia.
• Vai trò: đây là tiếng nói của người có thẩm quyền và hiểu biết chuyên môn, cùng với quyết định của Chính phủ, nên làm tăng mạnh độ tin cậy cho thông tin chính về ý nghĩa của các hiện vật. Đoạn văn cũng đặt bộ khuôn trong mối liên hệ với hai phát hiện trước đó ở Cổ Loa (kho mũi tên đồng Cầu Vực; trống đồng, lưỡi cày đồng Mả Tre), giúp người đọc thấy giá trị của nó một cách hệ thống.

Hãy đánh giá về tính mới mẻ, cập nhật, độ tin cậy của dữ liệu, thông tin được trình bày trong văn bản.

Trả lời:

• Mới mẻ, cập nhật: bộ khuôn là phát hiện mới nhất trong ba hiện tượng khảo cổ lớn ở Cổ Loa (sau Cầu Vực năm 1959 và Mả Tre năm 1982); việc công nhận Bảo vật quốc gia diễn ra cuối năm 2020, bài báo đăng tháng 12/2021 – tức thông tin rất thời sự vào lúc đăng. Với nhiều học sinh, đây cũng là thông tin mới, ít được biết đến.
• Độ tin cậy: cao, vì số liệu cụ thể (niên đại, số mang khuôn, năm khai quật), nguồn rõ ràng (Viện Khảo cổ học, Ban Quản lí di tích, quyết định của Thủ tướng), hiện vật đang được trưng bày công khai, bài đăng trên báo chính thống.
• Điểm cần lưu ý: một số ý kiến chỉ ghi chung là “theo các chuyên gia” mà không nêu tên; kết luận về nỏ thần là suy luận hợp lí từ mũi tên và khuôn đúc, chứ chưa có hiện vật chiếc nỏ. Người đọc nên hiểu đây là bằng chứng gián tiếp và có thể tìm thêm các công trình khảo cổ học để đối chiếu.

So sánh hiệu quả biểu đạt của văn bản trong hai trường hợp: có sử dụng hình minh họa (Hình 3) và không sử dụng hình ảnh.

Trả lời:

Như vậy, phương tiện phi ngôn ngữ phối hợp với ngôn ngữ giúp văn bản thông tin truyền đạt hiệu quả hơn hẳn.

Qua văn bản, người viết đã thể hiện thái độ như thế nào đối với văn hóa dân tộc? Thái độ ấy gợi cho bạn (những) suy nghĩ gì?

Trả lời:

• Thái độ: người viết tỏ ra trân trọng và tự hào về di sản văn hóa, trình độ kĩ thuật của người Việt cổ; quý các hiện vật gốc có một không hai; mong muốn làm sáng tỏ cơ sở lịch sử của truyền thuyết. Thái độ ấy thể hiện qua các từ ngữ như “bảo vật”, “giá trị đặc biệt”, “vô cùng quan trọng” và qua việc nhấn mạnh danh hiệu Bảo vật quốc gia.
• Suy nghĩ của em: truyền thuyết không chỉ là chuyện kể cho vui mà có thể ẩn chứa những sự thật lịch sử; khoa học khảo cổ giúp ta hiểu tổ tiên rõ hơn. Em thấy tự hào vì từ hơn hai nghìn năm trước, cha ông đã làm chủ kĩ thuật đúc đồng tinh xảo. Lớp trẻ chúng em nên tìm hiểu, tham quan và giữ gìn các di tích như Cổ Loa, không xâm hại hiện vật, đồng thời lan tỏa những hiểu biết đúng đắn về lịch sử dân tộc.

Tìm đọc truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy. Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày suy nghĩ của bạn về hình ảnh nỏ thần được thể hiện trong truyền thuyết trên và trong thực tế lịch sử.

Trả lời:

Đoạn văn tham khảo:

Trong truyền thuyết, nỏ thần hiện lên như một báu vật kì diệu: lẫy nỏ làm từ vuốt của thần Kim Quy, mỗi phát bắn diệt hàng vạn quân giặc. Sự thần kì ấy là cách người xưa ngợi ca sức mạnh giữ nước của Âu Lạc, đồng thời gửi gắm bài học đau xót: khi lòng người mất cảnh giác, báu vật cũng thành vô dụng. Đặt bên cạnh những phát hiện khảo cổ ở Cổ Loa, hình ảnh ấy bỗng trở nên gần gũi và có thật hơn. Hàng nghìn mũi tên đồng ba cạnh, những mang khuôn đá được chế tác tinh xảo cho thấy người Việt cổ đã biết sản xuất mũi tên hàng loạt, đủ cho một loại nỏ bắn liên tiếp nhiều phát. Như vậy, nỏ thần là sự thăng hoa của trí tưởng tượng dựa trên một thành tựu kĩ thuật thật. Em càng thêm tự hào về trí tuệ của cha ông và hiểu rằng sức mạnh của đất nước phải gắn với sự sáng suốt của con người.