Khảo sát là xem xét, tìm hiểu kỹ một đối tượng tại chỗ hoặc qua việc hỏi ý kiến, để nắm đúng tình hình thực tế của nó. Từ này dùng được cả khi đo đạc một khu đất, hỏi ý kiến khách hàng bằng phiếu, lẫn bài kiểm tra đầu năm ở trường. Khảo sát nghĩa là gì trong từng câu tùy vào đối tượng được xem xét: đất đai, con người hay kết quả học tập.
| Nghĩa ngắn | Xem xét kỹ để tìm hiểu, nắm tình hình thực tế |
| Gốc từ | Hán Việt 考察: khảo (xét, tra cứu) + sát (xem xét kỹ) |
| Loại từ | Động từ; dùng như danh từ trong “cuộc khảo sát”, “bài khảo sát” |
| Tiếng Anh | survey, examine, investigate tùy ngữ cảnh |
Khảo sát: hai lần “xét” trong một từ
Viết bằng chữ Hán, khảo sát là 考察. Chữ khảo (考) mang nghĩa xét, tra, khảo cứu; nó có mặt trong khảo cổ, khảo thí, tham khảo. Chữ sát (察) là nhìn kỹ, xét kỹ, quen thuộc qua quan sát, giám sát, thanh sát. Hai chữ cùng hướng về việc xem cho kỹ, ghép lại thành một động từ nhấn mạnh sự cẩn thận.
Cần để ý: chữ sát ở đây không phải “sát” trong “sát bên”, “sát nút” (gần kề) và cũng không phải “sát” trong “sát hại”. Người viết đôi khi tưởng khảo sát là “xem sát sao”, nghe thì xuôi, nhưng nghĩa gốc là xem xét kỹ chứ không phải đứng gần.
Người ta khảo sát những gì?
Từ điển tiếng Việt giải thích khảo sát gọn là xem xét cẩn thận để tìm hiểu, kèm ví dụ như khảo sát đất đai, khảo sát phong tục một địa phương. Trong đời sống, từ này trải ra ba vùng nghĩa:
- Khảo sát thực địa: đến tận nơi để đo, nhìn, ghi chép. Kỹ sư khảo sát địa hình trước khi làm đường; nhóm nghiên cứu khảo sát một làng nghề để ghi lại cách làm gốm.
- Khảo sát ý kiến: hỏi một nhóm người bằng phiếu hay bảng câu hỏi trực tuyến. Cửa hàng làm khảo sát mức hài lòng; lớp khảo sát xem bạn nào muốn đi dã ngoại ở đâu.
- Khảo sát trong trường học: bài kiểm tra để nhà trường biết học sinh đang ở mức nào, thường gặp trong cụm “thi khảo sát chất lượng đầu năm”. Điểm khảo sát dùng để nắm tình hình, không nhằm xếp loại cuối kỳ.
Ba vùng nghĩa có chung một điều: khảo sát đi trước một quyết định. Người ta tìm hiểu để biết nên mở đường ở đâu, bán món gì, dạy lại phần nào.
Một bản khảo sát nhỏ cho bài báo cáo
Từ lớp 10, học sinh gặp kiểu bài viết báo cáo nghiên cứu, và khảo sát là cách thu thập số liệu dễ làm nhất. Một phiếu khảo sát tốt thường ngắn, mỗi câu chỉ hỏi một ý, có lựa chọn rõ ràng và một câu mở cho người trả lời viết thêm. Ví dụ, đề tài “Thói quen đọc sách của học sinh khối 10” có thể hỏi: “Mỗi tuần bạn đọc sách ngoài giờ bao lâu?”, kèm các mức dưới 1 giờ, 1–3 giờ, trên 3 giờ.
Kết quả khảo sát nên ghi rõ số người trả lời và thời gian làm, rồi đưa bảng số liệu hay mẫu phiếu vào phần cuối báo cáo, như hướng dẫn ở bài cách sắp xếp phần phụ lục. Bố cục chung của cả bài có trong các mẫu báo cáo nghiên cứu cho học sinh lớp 10.
Khảo sát, điều tra, thăm dò hay quan sát?
| Từ | Nét riêng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khảo sát | Tìm hiểu kỹ một tình hình cụ thể, quy mô vừa phải | Khảo sát nhu cầu học thêm của học sinh |
| Điều tra | Quy mô lớn, có hệ thống; hoặc nghĩa pháp lý: làm rõ một vụ việc | Điều tra dân số; cơ quan điều tra |
| Thăm dò | Dò hỏi nhanh để đoán xu hướng, chưa đòi hỏi kỹ | Thăm dò ý kiến trước buổi họp lớp |
| Quan sát | Nhìn, theo dõi bằng mắt, không nhất thiết hỏi ai | Quan sát cây đậu nảy mầm |
| Kiểm tra | Xem có đúng, đủ yêu cầu hay không | Kiểm tra bài cũ đầu giờ |
Trong thực tế, “khảo sát” và “điều tra” hay được dùng lẫn, nhất là với phiếu hỏi ý kiến. Riêng nghĩa pháp lý thì chỉ có điều tra: không ai nói “cơ quan khảo sát vụ án”. Từ đồng nghĩa gần nhất của khảo sát là nghiên cứu thực tế, tìm hiểu; trái nghĩa theo nghĩa rộng là làm qua loa, đoán mò, phán đoán khi chưa xem xét.
Câu “Chúng tôi đã khảo sát 120 bạn học sinh” đúng; còn “khảo sát xem trời có mưa không” thì nghe quá to tát, nên nói “xem trời”.
Khảo sát ở lớp học, cửa hàng và công trường
Khảo sát tiếng Anh là gì?
Khảo sát ý kiến bằng phiếu thường dịch là survey; phiếu khảo sát là questionnaire hoặc survey form. Khảo sát địa hình cũng là survey, còn xem xét kỹ một vấn đề có thể dùng examine hay investigate.
Phiếu khảo sát là gì?
Là tờ giấy hoặc biểu mẫu trực tuyến gồm các câu hỏi để thu thập ý kiến. Phiếu chỉ là công cụ; khảo sát là cả quá trình, từ đặt câu hỏi, phát phiếu tới tổng hợp kết quả.
Thi khảo sát chất lượng có tính vào điểm không?
Mỗi trường có quy định riêng. Thông thường, bài khảo sát đầu năm giúp thầy cô nắm mặt bằng của lớp để lên kế hoạch dạy, nên học sinh không cần quá lo, chỉ cần làm đúng sức mình.
Khảo sát và điều tra khác nhau thế nào?
Khảo sát thường nhỏ, tập trung vào một tình hình cụ thể; điều tra thường quy mô lớn, bài bản hơn, và còn có nghĩa làm rõ một vụ việc theo pháp luật.