Quan thanh tra là hài kịch năm hồi nổi tiếng nhất của N. Gô-gôn. SGK Ngữ văn 12 Cánh diều tập một (Bài 2 Hài kịch) trích phần kết của vở kịch – lớp VIII và lớp cuối cùng hồi V – với nhan đề Quan thanh tra. Bài viết tổng hợp kiến thức về tác giả, hoàn cảnh ra đời, nhân vật, bố cục, giá trị nội dung, nghệ thuật và sơ đồ tư duy của đoạn trích.
Nội dung văn bản Quan thanh tra (đoạn trích SGK Cánh diều)
Đoạn trích mở ra khi thị trưởng An-tôn An-tô-nô-vích đang mừng rỡ vì sắp gả con gái cho “quan thanh tra” Khơ-lét-xta-cốp, người vừa rời thị trấn bằng cỗ xe tốt nhất.
- Tin sét đánh: chủ sự bưu vụ hớt hải chạy đến báo rằng người họ tưởng là quan thanh tra lại không phải quan thanh tra. Ông ta biết được nhờ đã bóc trộm bức thư Khơ-lét-xta-cốp gửi bạn. Thị trưởng nổi giận, dọa bắt, dọa đày chủ sự bưu vụ đi Xi-bia.
- Bức thư được đọc lên: Khơ-lét-xta-cốp kể với bạn mình là Giẻ lau chuyện thua bạc, nhẵn túi, bị tưởng nhầm là quan lớn, được ăn uống thả cửa, vay tiền tùy thích; rồi chế giễu từng người: thị trưởng ngu như ngựa thiến lông xám, chủ sự bưu vụ chè rượu, viện trưởng viện tế bần như lợn đội mũ nồi, kiểm học sặc mùi hành, chánh án thô lỗ. Mỗi người đều chối cãi, tìm cách bỏ qua đoạn nói về mình.
- Cơn uất hận của thị trưởng: ông ta kêu như bị búa đánh, tự rủa mình là thằng già ngu xuẩn, tự đấm vào mặt, quay ra trách cả thiên hạ và những kẻ viết văn sẽ đem chuyện này lên sân khấu. Các quan chức kể số tiền bị lấy rồi quay sang đổ lỗi cho hai địa chủ Bốp-trin-xki và Đốp-trin-xki, những người đầu tiên loan tin.
- Lớp cuối cùng: một hiến binh báo tin quan lớn từ Pê-téc-bua đến, cho đòi các quan lại đến gặp ngay. Tất cả kinh hãi, sững người như hóa đá.
Bản dịch của Vũ Đức Phúc còn được bảo hộ bản quyền, nên bài chỉ tóm lược và trích ngắn. Em nên đọc toàn văn đoạn trích trong SGK.
Thông tin tác giả Gô-gôn
Ni-cô-lai Va-xi-li-ê-vích Gô-gôn (1809 – 1852) là một trong những tên tuổi lớn nhất của văn học Nga thế kỉ XIX. Ông bước vào văn đàn bằng những trang viết tươi vui về làng quê U-crai-na, rồi chuyển sang những truyện về Pê-téc-bua, nơi con người nhỏ bé bị nghiền nát trong guồng máy quan liêu, như Chiếc áo khoác hay Nhật kí người điên.
Ở lĩnh vực sân khấu, Gô-gôn để lại các hài kịch Quan thanh tra, Hôn nhân cùng nhiều bài viết bàn về nghệ thuật hài kịch. Đỉnh cao văn xuôi của ông là tiểu thuyết Những linh hồn chết (tập một in năm 1842), bức tranh trào phúng về giới địa chủ và quan lại Nga.
Cuối đời, Gô-gôn sống nhiều năm ở nước ngoài, ngày càng chìm vào khủng hoảng tôn giáo và tinh thần. Đầu năm 1852, ông đốt phần lớn bản thảo tập hai Những linh hồn chết và qua đời ít ngày sau ở Mát-xcơ-va. Ảnh hưởng của ông lan rộng tới nhiều thế hệ nhà văn Nga và thế giới.
Thông tin tác phẩm Quan thanh tra
Xuất xứ đoạn trích
Đoạn trích gồm lớp VIII và lớp cuối cùng hồi V vở hài kịch Quan thanh tra, in trong: N. Gô-gôn, Quan thanh tra, Vũ Đức Phúc dịch, NXB Lao động – Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2009. Một số đoạn được người biên soạn lược bớt (đánh dấu […]).
Hoàn cảnh sáng tác vở kịch
- Gô-gôn từng định viết một hài kịch châm biếm bộ máy quan liêu từ năm 1832 nhưng bỏ dở vì e ngại kiểm duyệt.
- Năm 1835, ông nhờ Pu-skin gợi ý một câu chuyện Nga để viết hài kịch và hoàn thành Quan thanh tra dựa trên mô típ một người bị tưởng nhầm là quan thanh tra.
- Vở kịch công diễn lần đầu năm 1836 tại nhà hát A-lếch-xan-đrin-xki (Pê-téc-bua) và nhanh chóng trở thành hiện tượng của sân khấu Nga. Nhà nghiên cứu D. S. Mirsky về sau đánh giá đây là một trong số ít vở kịch Nga được dựng chặt chẽ, không một lời thừa từ đầu đến cuối.
Thể loại, phương thức thể hiện
- Thể loại: hài kịch (kịch trào phúng).
- Phương thức thể hiện: lời thoại (đối thoại, độc thoại, bàng thoại) và chỉ dẫn sân khấu.
Nhân vật trong đoạn trích
- Thị trưởng An-tôn An-tô-nô-vích: kẻ cầm đầu bộ máy quan lại thị trấn, hống hách, tham lam, vừa bị lừa.
- Chủ sự bưu vụ: người bóc trộm thư, phát hiện sự thật.
- Các quan chức: Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích (viện trưởng viện tế bần), Lu-ca Lu-kích (kiểm học), Am-mốt Phi-ô-đô-rô-vích (chánh án), Cô-rốp-kin.
- Bốp-trin-xki, Đốp-trin-xki: hai địa chủ đã loan tin “quan thanh tra” ở quán trọ.
- Hiến binh: người báo tin quan thanh tra thật đến.
- Khơ-lét-xta-cốp: không xuất hiện trực tiếp, chỉ hiện ra qua bức thư.
Bố cục – Đoạn trích Quan thanh tra có mấy phần?
Đoạn trích có thể chia thành 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến lúc cả bọn đòi đọc thư): chủ sự bưu vụ báo tin, thị trưởng phản ứng giận dữ.
- Phần 2 (tiếp theo đến hết lớp VIII): bức thư được đọc lên, các quan chức lần lượt bị chế giễu, thị trưởng uất hận, cả bọn kể khoản tiền mất và đổ lỗi cho nhau.
- Phần 3 (lớp cuối cùng): tin quan thanh tra thật đến và cảnh câm.
Giá trị nội dung
- Lật tẩy toàn bộ trò nhầm lẫn bằng chính bức thư của kẻ lừa đảo, qua đó phơi bày sự ngu muội, hám danh, tham lam của bộ máy quan lại tỉnh lẻ.
- Cho thấy thói ích kỉ, đố kị của các quan chức: hả hê khi người khác bị chê, che giấu khi đến lượt mình, đổ lỗi cho nhau khi gặp họa.
- Gợi sự trừng phạt không thể tránh khỏi đối với cái xấu qua hình ảnh quan thanh tra thật xuất hiện.
- Hướng tiếng cười về phía khán giả, nhắc mỗi người tự soi mình.
Giá trị nghệ thuật
- Tình huống đảo ngược bất ngờ: từ đỉnh cao vinh quang, thị trưởng rơi xuống vực nhục nhã chỉ trong một lớp kịch.
- Thủ pháp lặp (lời nhận xét về thị trưởng bị đọc đi đọc lại) và kiểu đọc thư ngay trên sân khấu khiến mỗi nhân vật lần lượt bị lột mặt nạ.
- Kết hợp đối thoại với độc thoại, bàng thoại; tiêu biểu là lời thị trưởng quay ra khán phòng: “Các ngài cười gì? Các ngài tự giễu mình đấy!”.
- Hệ thống chỉ dẫn sân khấu giàu hành động và kết thúc bằng cảnh câm độc đáo.
Ý nghĩa nhan đề Quan thanh tra
Nhan đề nhắc đến một nhân vật mà suốt vở kịch không hề xuất hiện thật sự. Cả thị trấn xoay quanh một “quan thanh tra” do nỗi sợ của chính họ tạo ra, còn quan thanh tra thật chỉ được báo tin ở lớp cuối cùng. Vì thế nhan đề vừa chỉ đối tượng của sự nhầm lẫn, vừa là biểu tượng của sự phán xét đang chờ những kẻ có tội, và cũng là lời nhắc về người thanh tra vô hình là lương tâm, dư luận mà không ai trốn tránh được.
Sơ đồ tư duy Quan thanh tra
Tóm tắt đoạn trích Quan thanh tra
Mẫu 1 – Tóm tắt Quan thanh tra (đoạn trích) ngắn nhất
Chủ sự bưu vụ mang đến bức thư của Khơ-lét-xta-cốp, cho thấy kẻ mà cả thị trấn tưởng là quan thanh tra chỉ là một gã rỗng túi. Bức thư được đọc lên, chế giễu từng quan chức; thị trưởng uất ức tự rủa mình, cả bọn đổ lỗi cho nhau. Đúng lúc đó, tin quan thanh tra thật đến khiến tất cả sững sờ.
Mẫu 2 – Tóm tắt Quan thanh tra (đoạn trích) đầy đủ
Khi thị trưởng đang hãnh diện vì sắp có con rể là quan lớn, chủ sự bưu vụ chạy đến báo tin người ấy không phải quan thanh tra. Thị trưởng nổi giận, dọa bắt ông ta vì dám bóc thư của quan lớn. Nhưng bức thư vẫn được đọc: Khơ-lét-xta-cốp thú thật mình thua bạc, sắp bị bắt vì nợ tiền trọ thì được tưởng nhầm là quan to, nay sống sung sướng, ai cũng cho vay tiền; rồi hắn tả từng quan chức bằng những lời mỉa mai cay độc. Mỗi người khi bị nhắc đến đều cãi lại hoặc tìm cách che đoạn nói về mình. Thị trưởng như bị sét đánh, tự mắng mình ngu, tự đấm vào mặt, căm giận cả những kẻ viết văn sẽ biến ông thành trò cười. Các quan kể ra số tiền đã mất rồi đổ hết lỗi cho Bốp-trin-xki và Đốp-trin-xki. Giữa lúc ấy, hiến binh vào báo quan thanh tra thật từ Pê-téc-bua đã đến và cho đòi các quan lại; tất cả đứng sững, cứng người vì sợ.
Lời kết
Đoạn trích Quan thanh tra trong SGK Cánh diều là màn kết vừa bất ngờ vừa thâm thúy của kiệt tác Gô-gôn. Nắm vững xuất xứ, nhân vật, bố cục và các thủ pháp nghệ thuật, em sẽ dễ dàng soạn bài và viết bài phân tích về tiếng cười trong vở kịch.
Xem thêm: