Trưởng giả học làm sang là đoạn trích hài kịch nổi tiếng của Mô-li-e, học ở Bài 5 “Những câu chuyện hài” sách Ngữ văn 8 Kết nối tri thức. Cùng cảnh kịch này, sách Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo (Bài 5 “Những tình huống khôi hài”) và Ngữ văn 8 Cánh diều (Bài 4, phần thực hành đọc hiểu) in với nhan đề Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục. Bài viết tổng hợp nội dung đoạn trích, thông tin về tác giả Mô-li-e, hoàn cảnh ra đời vở kịch, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy, đồng thời chỉ rõ chỗ khác nhau giữa văn bản ở các bộ sách.
Nội dung văn bản Trưởng giả học làm sang (Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục)
Đoạn trích kể chuyện ông Giuốc-đanh – một thương gia giàu có nhưng dốt nát – mặc thử bộ lễ phục mới để được “ra dáng” quý tộc, rồi bị những người xung quanh lợi dụng, giễu cợt.
Bản dịch in trong SGK hiện còn được bảo hộ bản quyền, vì vậy dưới đây chỉ tóm lược diễn biến kèm vài lời thoại ngắn; em nên đọc toàn văn trong sách giáo khoa hoặc xem hướng dẫn đọc ở bài Soạn bài Trưởng giả học làm sang (Kết nối tri thức) và Soạn bài Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục (Chân trời sáng tạo).
Cảnh 1 – Ông Giuốc-đanh và bác phó may (Hồi II, lớp V). Bác phó may mang bộ lễ phục tới muộn. Ông Giuốc-đanh cáu kỉnh than phiền đôi bít tất lụa chật đến mức đứt mắt, đôi giày làm đau chân; bác phó may chối phắt, bảo ông chỉ “tưởng tượng ra thế”. Đến khi phát hiện bộ lễ phục không phải màu đen lại còn may ngược hoa, ông vặn hỏi thì được đáp rằng người quý phái đều mặc như vậy. Lập tức ông đổi giận thành vui, gạt phắt lời đề nghị may lại. Ông còn nhận ra áo của bác phó may may bằng chính thứ vải của mình, nhưng chỉ một lời mời “mặc thử” là chuyện ăn bớt vải bị bỏ qua.
Cảnh 2 – Ông Giuốc-đanh và bốn người thợ. Bốn người thợ theo nhịp nhạc lột bộ quần áo tập võ của ông ra rồi mặc bộ lễ phục mới vào. Thấy ông khoái được tôn xưng, họ gọi ông bằng những danh xưng mỗi lúc một cao, và mỗi lần như thế ông lại móc tiền thưởng. Trong bản dịch của sách Chân trời sáng tạo và Cánh diều, các thợ phụ gọi “ông lớn”, rồi “cụ lớn”, rồi “đức ông”; trong bản dịch của sách Kết nối tri thức, thợ bạn gọi “ngài quý tộc”, “tướng công”, “đại nhân”. Ông Giuốc-đanh nói riêng rằng nếu chúng tâng thêm một bậc nữa thì cả túi tiền sẽ về tay chúng mất.
Cảnh 3 – Ông Giuốc-đanh, những tên hầu và Ni-côn (Hồi III, lớp I – II; chỉ có trong sách Kết nối tri thức). Ông sai hai tên hầu bám gót mình ra phố để thiên hạ thấy bộ áo. Gọi chị hầu Ni-côn lên sai bảo, ông nhận về một tràng cười không dứt; dọa tát cũng không ngăn được, Ni-côn còn xin: “thà là ông cứ đánh con đi nhưng để cho con được cười bằng thích, còn hơn”.
Thông tin tác giả Mô-li-e
Mô-li-e (Molière, 1622 – 1673) tên thật là Giăng Ba-ti-xtơ Pô-cơ-lanh (Jean-Baptiste Poquelin), sinh ở Pa-ri trong một gia đình thị dân khá giả; cha ông làm nghề trang trí nội thất, bọc nệm cho triều đình. Ông học ở trường Clermont của dòng Tên, thông thạo tiếng La-tinh, sau đó học luật, nhưng từ bỏ con đường nối nghiệp cha để theo nghề sân khấu.
Năm 1643, ông cùng gia đình Béc-ga (Béjart) lập đoàn kịch Illustre Théâtre, và đến năm 1644 bắt đầu dùng nghệ danh Mô-li-e. Đoàn làm ăn thua lỗ, ông từng bị giam vì nợ. Suốt khoảng mười ba năm sau đó, ông theo gánh hát lưu diễn khắp các tỉnh nước Pháp – quãng đời giúp ông hiểu sâu đời sống và ngôn ngữ của đủ hạng người. Năm 1658, đoàn trở về Pa-ri, được vua Lu-i XIV yêu mến, ủng hộ; ông vừa viết kịch, vừa làm diễn viên, vừa trưởng đoàn.
Mô-li-e là bậc thầy của hài kịch cổ điển Pháp. Mỗi nhân vật chính của ông là hiện thân của một thói xấu: đạo đức giả (Tác-tuýp, 1664), hà tiện (Lão hà tiện, 1668), học đòi (Trưởng giả học làm sang, 1670), thông thái rởm (Những bà thông thái, 1672), ảo tưởng bệnh tật (Người bệnh tưởng, 1673). Vở kịch thơ đầu tay Gàn dở ra mắt năm 1655. Tiếng cười của ông khỏe khoắn, dân chủ, nhắm vào những kẻ lố bịch trong xã hội quý tộc và thị dân đương thời.
Ông mất năm 1673, chỉ vài giờ sau khi đóng vai chính trong buổi diễn thứ tư của Người bệnh tưởng. Nhà hát Kịch Pháp (Comédie-Française) được mệnh danh là “Nhà Mô-li-e”, còn tiếng Pháp thường được gọi là “ngôn ngữ của Mô-li-e” – đủ thấy tầm vóc của ông với văn hóa Pháp và thế giới.
Thông tin tác phẩm Trưởng giả học làm sang
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học đoạn trích ở cả ba bộ sách.
Trưởng giả học làm sang ra đời trong hoàn cảnh nào?
Vở hài kịch – ba lê Trưởng giả học làm sang (Le Bourgeois gentilhomme) gồm 5 hồi, được viết theo yêu cầu của vua Lu-i XIV và công diễn lần đầu năm 1670 tại lâu đài Săm-bo (Chambord) trước triều đình. Nhà vua muốn có một vở diễn giễu cợt lối nghi lễ “kiểu Thổ Nhĩ Kì” sau chuyến thăm của một sứ thần Thổ; phần nhạc do Luy-li (Lully) soạn. Mô-li-e nhân đó dựng nên chân dung một tay trưởng giả giàu có mà ngu dốt, ra sức bắt chước quý tộc.
Đoạn trích nằm ở đâu trong vở kịch?
- Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục (Chân trời sáng tạo, Cánh diều): là lớp V, lớp kịch kết thúc hồi II; nhan đề do người biên soạn SGK đặt.
- Trưởng giả học làm sang (Kết nối tri thức): gồm lớp V hồi II và thêm lớp I, II hồi III (cảnh ông Giuốc-đanh với những tên hầu và Ni-côn). Nhan đề đoạn trích trùng với tên vở kịch.
Các sách còn dùng hai bản dịch khác nhau: Chân trời sáng tạo và Cánh diều dùng bản dịch quen thuộc của Tuấn Đô (gọi “thợ phụ”, “ông lớn – cụ lớn – đức ông”); Kết nối tri thức dùng bản dịch gọi “thợ bạn”, “ngài quý tộc – tướng công – đại nhân”. Khi trích dẫn, em cần theo đúng bản trong sách mình học.
Trưởng giả học làm sang thuộc thể loại gì?
Văn bản thuộc thể loại hài kịch (chính xác hơn là hài kịch – ba lê của chủ nghĩa cổ điển Pháp). Hài kịch hướng tiếng cười vào cái xấu, cái lố bịch; nhân vật chính mang một thói xấu tiêu biểu, xung đột thường nảy sinh từ sự không tương xứng giữa bên trong và bên ngoài.
Phương thức biểu đạt và ngôn ngữ kịch
Phương thức biểu đạt chính là tự sự thông qua lời thoại của nhân vật, kết hợp miêu tả trong các lời chỉ dẫn sân khấu (in nghiêng). Lời thoại gồm đối thoại (Giuốc-đanh – phó may, Giuốc-đanh – thợ, Giuốc-đanh – Ni-côn) và lời nói riêng (bàng thoại) của ông Giuốc-đanh.
Nhân vật trong đoạn trích gồm những ai?
Ông Giuốc-đanh (nhân vật trung tâm), bác phó may, bốn người thợ (thợ phụ/thợ bạn), gia nhân; bản Kết nối tri thức có thêm những tên hầu và chị hầu gái Ni-côn.
Trưởng giả học làm sang có mấy phần? (Bố cục)
Bản Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục (CTST, Cánh diều) chia 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “…theo cách thức mặc cho các nhà quý phái”): ông Giuốc-đanh và bác phó may.
- Phần 2 (còn lại): ông Giuốc-đanh và bốn chú thợ phụ.
Bản Trưởng giả học làm sang (KNTT) chia 2 phần:
- Phần 1 (Hồi thứ hai, lớp V): ông Giuốc-đanh với phó may và đám thợ bạn.
- Phần 2 (Hồi thứ ba, lớp I, II): ông Giuốc-đanh với những tên hầu và Ni-côn.
Giá trị nội dung
Đoạn trích khắc họa sinh động tính cách lố lăng của một tay trưởng giả dốt nát mà đòi học làm sang: tưởng cứ khoác bộ lễ phục là thành quý tộc, ưa nịnh, sẵn sàng vung tiền mua danh hão, bị kẻ dưới lừa gạt và cười nhạo mà không hay. Qua đó, Mô-li-e phê phán thói học đòi, háo danh, rởm đời, đồng thời vạch mặt những kẻ khôn lỏi, xu nịnh chuyên lợi dụng người khác.
Giá trị nghệ thuật
- Tạo tình huống kịch giàu kịch tính: bộ lễ phục may hỏng trở thành “mốt quý phái”.
- Lời thoại ngắn, tự nhiên, đậm khẩu ngữ, phù hợp tính cách từng nhân vật.
- Thủ pháp tăng cấp (danh xưng mỗi lúc một cao, tiền thưởng mỗi lúc một nhiều) và tương phản (bề ngoài sang trọng – bên trong ngu dốt; danh hão – tiền thật).
- Chỉ dẫn sân khấu gợi cảnh mặc áo theo nhịp nhạc, biến ông Giuốc-đanh thành “con rối” trên sân khấu; thoại bỏ lửng, tiếng cười lặp lại của Ni-côn khiến khán giả bật cười tự nhiên.
Ý nghĩa nhan đề
“Trưởng giả học làm sang” nêu thẳng đối tượng và thói xấu bị phê phán: kẻ trưởng giả (người xuất thân bình dân, giàu lên nhờ buôn bán) học đòi làm sang. Nhan đề “Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục” lại bám sát sự việc của lớp kịch, gọi tên nhân vật và hành động trung tâm – đây cũng là câu hỏi thảo luận ở sách Chân trời sáng tạo.
Sơ đồ tư duy Trưởng giả học làm sang
Sơ đồ dưới đây gom sáu ý chính cần nhớ về tác giả và đoạn trích.
Tóm tắt Trưởng giả học làm sang (Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục)
Hai bản tóm tắt ngắn dưới đây giúp em nhớ nhanh diễn biến của đoạn trích.
Mẫu 1 – Tóm tắt Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục ngắn nhất
Ông Giuốc-đanh, một trưởng giả giàu có mà dốt nát, đặt may bộ lễ phục để được như quý tộc. Bác phó may giao áo muộn, may ngược hoa, lại ăn bớt vải, nhưng chỉ cần nói “người quý phái đều mặc thế” là ông hài lòng ngay. Bốn chú thợ phụ mặc áo cho ông theo nhịp nhạc rồi tâng bốc ông từ “ông lớn” lên “cụ lớn”, “đức ông” để moi tiền thưởng, và ông vui vẻ móc túi hết lần này đến lần khác.
Mẫu 2 – Tóm tắt Trưởng giả học làm sang (bản Kết nối tri thức)
Muốn thành quý tộc, ông Giuốc-đanh may một bộ lễ phục “đẹp nhất triều”. Bộ áo không màu đen, hoa may ngược, bít tất chật, giày đau chân, vải còn bị phó may gạn bớt, vậy mà nghe nói giới quý phái đều mặc như thế, ông đắc ý khoác lên người. Đám thợ bạn gọi ông là “ngài quý tộc”, “tướng công”, “đại nhân” và lần nào cũng được thưởng. Mặc xong, ông sai tên hầu theo mình ra phố khoe áo, gọi Ni-côn lên sai việc thì chị hầu cười ngặt nghẽo trước bộ dạng của chủ, đến mức xin được cười cho thỏa dù có bị đánh.
Lời kết
Trưởng giả học làm sang – hay Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục – là minh chứng sinh động cho tài năng hài kịch của Mô-li-e: chỉ một chuyện mặc áo mà bóc trần cả một thói đời. Nắm chắc tác giả, xuất xứ, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và điểm khác nhau giữa bản KNTT với bản CTST, Cánh diều sẽ giúp em soạn bài, làm bài đọc hiểu và viết văn phân tích chính xác hơn.
Xem thêm: