Thực thi công lí (Sếch-xpia): Tác giả, bố cục, sơ đồ tư duy

Thực thi công lí là đoạn trích từ vở hài kịch Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ của Uy-li-am Sếch-xpia, văn bản đọc thứ hai của Bài 2 (Hài kịch) trong sách Ngữ văn 12 Cánh diều, tập một. Bài viết dưới đây tổng hợp những gì em cần nắm: diễn biến phiên tòa trong đoạn trích, đôi nét về tác giả, xuất xứ, thể loại, nhân vật, cách chia đoạn, những giá trị về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.

Nội dung văn bản Thực thi công lí (đoạn trích SGK Cánh diều)

Đoạn trích thuộc cảnh I, Hồi bốn của vở kịch. SGK in theo bản dịch của Tuấn Đô, một bản dịch còn được bảo hộ bản quyền, nên dưới đây chỉ tóm lược diễn biến kèm vài lời thoại ngắn; toàn văn em đọc trong SGK.

Thực thi công lí (Sếch-xpia) – tác giả, tác phẩm

Mở màn phiên tòa. Poóc-xi-a, trong vai một tiến sĩ luật trẻ tuổi, xác nhận tên Sai-lốc, nhận xét vụ kiện tuy kì quặc nhưng đúng thể thức, rồi hỏi An-tô-ni-ô có nhận mình đã kí văn khế hay không. Chàng xác nhận.

Lời khuyên khoan hồng. Poóc-xi-a nói Sai-lốc nên khoan hồng. Hắn hỏi vặn vì lẽ gì phải làm thế. Nàng đáp bằng một đoạn lập luận dài: khoan hồng không do ép buộc mà đến tự nhiên như mưa lành, ban phúc cho cả người cho lẫn người nhận, là phẩm chất cao quý hơn cả vương miện. Sai-lốc vẫn đòi “công lí và sự thi hành các điều khoản của văn khế”.

Những lối thoát bị từ chối. Ba-xa-ni-ô xin nộp gấp đôi, gấp mười số tiền và khẩn cầu tòa bẻ luật một lần để cứu bạn. Poóc-xi-a bác đi vì không ai được sửa một đạo luật đã ban hành, kẻo thành tiền lệ. Sai-lốc mừng rỡ, tôn nàng là một vị Đa-ni-en. Nàng đề nghị hắn nhận gấp ba số tiền và xé văn khế; hắn viện lời thề với trời để khước từ.

Sai-lốc đắc thắng. Poóc-xi-a tuyên rằng pháp luật cho phép thi hành điều khoản phạt, yêu cầu con nợ để trần ngực. Sai-lốc liên tục ca tụng quan tòa, mang sẵn cân, gạt đi cả đề nghị mời thầy thuốc vì văn khế không ghi. Khi tòa xử cho hắn được cắt thịt, hắn giục con nợ chuẩn bị.

Thế cờ đảo ngược. Poóc-xi-a bỗng nói “Khoan đã: chưa hết.” Văn khế chỉ cho lấy thịt chứ không cho lấy máu; làm rỏ một giọt máu hay cắt lệch một li, hắn sẽ bị tử hình và mất hết tài sản. Gra-ti-a-nô nhại lại lời khen quan tòa để chế giễu. Sai-lốc vội xin nhận tiền gấp ba, rồi chỉ xin tiền gốc, rồi bỏ cả nợ, nhưng đều bị từ chối.

Lời luận tội. Cuối cùng, Poóc-xi-a dẫn luật Vơ-ni-dơ: người ngoại quốc mưu hại tính mạng công dân sẽ mất một nửa tài sản cho người bị hại, nửa kia sung công, còn sống chết do ngài Đại thống lĩnh định đoạt. Nàng buộc Sai-lốc quỳ xuống xin khoan hồng.

Thông tin tác giả Sếch-xpia

Uy-li-am Sếch-xpia (William Shakespeare, 1564 – 1616) sinh ở thị trấn Xtrát-phớt bên dòng sông Ê-vơn, miền trung nước Anh. Gia đình sa sút nên ông sớm phải thôi học. Khoảng hơn hai mươi tuổi, ông lên Luân Đôn, gia nhập giới sân khấu, vừa làm diễn viên vừa viết kịch, về sau trở thành người có cổ phần trong đoàn kịch và nhà hát. Những năm cuối đời, ông trở về quê và mất tại đó.

Sự nghiệp của Sếch-xpia gồm gần bốn mươi vở kịch, hơn một trăm năm mươi bài sonnet và một số trường ca. Kịch của ông thường được chia thành bi kịch (Rô-mê-ô và Giu-li-ét, Hamlet, Ô-then-lô, Vua Lia, Mác-bét), hài kịch (Giấc mộng đêm hè, Đêm thứ mười hai, Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ…) và kịch lịch sử.

Là đỉnh cao của văn học Phục hưng, Sếch-xpia đặt con người trần thế vào trung tâm tác phẩm: ca ngợi tình yêu, tình bạn, trí tuệ, lòng nhân ái; đồng thời phơi bày lòng tham, thói ích kỉ, sự tàn bạo. Kịch của ông kết hợp bi và hài, nhân vật có chiều sâu tâm lí, lời thoại phần lớn bằng thơ, giàu hình ảnh. Chân dung đầy đủ của ông có ở bài Tác giả Shakespeare; danh mục tác phẩm xem ở bài Tác phẩm Shakespeare.

Thông tin tác phẩm Thực thi công lí

Xuất xứ đoạn trích

Đoạn trích thuộc cảnh I, Hồi bốn vở Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ, theo bản dịch của Tuấn Đô in trong William Shakespeare – Những vở kịch nổi tiếng (NXB Kim Đồng, Hà Nội, 2017). Nhan đề Thực thi công lí do người biên soạn sách đặt.

Hoàn cảnh sáng tác vở Người lái buôn thành Vơ-ni-dơ

Vở kịch ra đời vào cuối thế kỉ XVI, thời kì sáng tác đầu của Sếch-xpia, khi ông viết nhiều hài kịch tươi sáng, tin vào sức mạnh của tình yêu và lẽ phải. Câu chuyện đặt ở Vơ-ni-dơ (Venice), thành phố buôn bán sầm uất của nước Ý, nơi đồng tiền và khế ước chi phối nhiều mối quan hệ. Vở kịch có hai tuyến chuyện đan cài: Ba-xa-ni-ô cầu hôn nàng Poóc-xi-a giàu có, thông minh (người cầu hôn phải chọn đúng một trong ba chiếc hộp vàng, bạc, chì theo di nguyện của cha nàng); và món nợ giữa thương gia An-tô-ni-ô với kẻ cho vay Sai-lốc.

Thể loại và đặc điểm hài kịch trong đoạn trích

Thể loại: hài kịch – loại kịch dùng tiếng cười để phê phán cái xấu, thường có kết thúc có hậu.
Biểu hiện trong đoạn trích: tình huống trớ trêu (kẻ dùng luật để giết người bị chính luật trừng trị); nhân vật hài kịch mang thói xấu bị phóng đại (Sai-lốc tham lam, tàn nhẫn, xu nịnh); lời thoại lặp – nhại gây cười (Gra-ti-a-nô); kết thúc người tốt được cứu.
Phương thức thể hiện: chủ yếu bằng lời thoại (đối thoại) và hành động kịch, kèm một vài chỉ dẫn sân khấu ngắn.

Nhân vật trong đoạn trích

Poóc-xi-a (Portia): vợ mới cưới của Ba-xa-ni-ô, cải trang thành tiến sĩ luật để cứu An-tô-ni-ô.
Sai-lốc (Shylock): người Do Thái cho vay lãi, nguyên đơn vụ kiện.
An-tô-ni-ô (Antonio): nhà buôn giàu có ở Vơ-ni-dơ, người vay tiền giúp bạn.
Ba-xa-ni-ô (Bassanio): bạn thân của An-tô-ni-ô, sẵn sàng trả nợ thay.
Gra-ti-a-nô (Gratiano): bạn của hai người, chuyên chen lời giễu cợt Sai-lốc.

Bố cục – Thực thi công lí có mấy phần?

Dựa theo cấu trúc đối thoại mà SGK gợi ý (câu 2 sau khi đọc), đoạn trích chia làm 3 phần:

Phần 1 (từ đầu đến “Tôi khăng khăng một mực yêu cầu theo đúng văn khế.”): Poóc-xi-a thuyết phục, Sai-lốc phản đối.
Phần 2 (tiếp đến “Nào, anh, chuẩn bị đi.”): Poóc-xi-a tỏ ra chấp thuận, Sai-lốc tán thưởng.
Phần 3 (từ “Khoan đã: chưa hết.” đến hết): Poóc-xi-a tấn công, luận tội; Sai-lốc xuống nước, đầu hàng.

Một số tài liệu chia khác: phần 1 dừng ở lời Sai-lốc đòi thi hành văn khế, phần 2 kéo đến chỗ Poóc-xi-a tuyên chỉ cho hưởng khoản phạt đền, phần 3 là đoạn còn lại.

Giá trị nội dung

Đoạn trích dựng lại phiên tòa trong đó lòng tham, sự tàn nhẫn của Sai-lốc bị lật tẩy và trừng trị bằng chính luật pháp mà hắn viện dẫn. Qua đó, Sếch-xpia phê phán thói hám lợi, thù hận núp bóng khế ước; ca ngợi trí tuệ, lòng nhân hậu và bản lĩnh của Poóc-xi-a, người phụ nữ lí tưởng thời Phục hưng. Đoạn trích gửi gắm quan niệm: công lí chân chính không tách rời lòng nhân ái, và cái thiện sẽ chiến thắng nhờ trí tuệ.

Giá trị nghệ thuật

Tình huống kịch độc đáo, trớ trêu; xung đột căng dần đến đỉnh điểm rồi đảo ngược bất ngờ.
Tổ chức đối thoại theo từng cặp (thuyết phục – phản đối, chấp thuận – tán thưởng, tấn công – đầu hàng) tạo nhịp kịch dồn dập.
Thủ pháp lặp và nhại lời (Gra-ti-a-nô nhại lời khen của Sai-lốc) tạo tiếng cười châm biếm.
Tính cách nhân vật bộc lộ qua lời nói và việc làm: Sai-lốc lì lợm, xu nịnh rồi hoảng hốt; Poóc-xi-a điềm tĩnh, sắc sảo, nhân hậu.
Lời thoại giàu triết lí (về khoan hồng, về pháp luật), kết hợp cái hài với chiều sâu suy tưởng.

Ý nghĩa nhan đề Thực thi công lí

Nhan đề mang hàm ý mỉa mai và sâu sắc. Sai-lốc luôn miệng đòi “công lí”, nhưng thứ hắn muốn chỉ là quyền giết người theo chữ của văn khế. Rốt cuộc công lí được thi hành thật, nhưng theo cách hắn không ngờ: kẻ đi đòi công lí lại là người bị công lí trừng phạt. Nhan đề vì thế vừa tóm lại sự việc chính, vừa nêu chủ đề: công lí đúng nghĩa là bảo vệ người lương thiện và trừng trị kẻ ác.

Sơ đồ tư duy Thực thi công lí

Sơ đồ dưới đây tóm lược sáu ý chính về tác giả và đoạn trích.

Sơ đồ tư duy đoạn trích Thực thi công lí

Tóm tắt Thực thi công lí

Hai đoạn tóm tắt ngắn giúp em nhớ nhanh diễn biến phiên tòa.

Mẫu 1 – Tóm tắt Thực thi công lí ngắn nhất

Tại tòa án Vơ-ni-dơ, theo văn khế, Sai-lốc đòi xẻo một cân thịt trên thân thể con nợ An-tô-ni-ô. Trong vai một tiến sĩ luật, Poóc-xi-a khuyên hắn khoan hồng và nhận gấp ba số tiền nhưng hắn khước từ. Nàng liền chỉ ra văn khế không cho lấy một giọt máu nào; Sai-lốc thua kiện, còn bị buộc tội mưu hại công dân Vơ-ni-dơ.

Mẫu 2 – Tóm tắt Thực thi công lí đầy đủ

Phiên tòa mở ra khi An-tô-ni-ô không trả được món nợ đúng hạn và Sai-lốc đòi thi hành điều khoản cắt một cân thịt. Poóc-xi-a, vợ của Ba-xa-ni-ô, đóng vai tiến sĩ luật đến xét xử. Nàng hết lời khuyên Sai-lốc mở lòng khoan hồng, bác lời xin bẻ luật của Ba-xa-ni-ô, đề nghị Sai-lốc nhận gấp ba số tiền, nhưng hắn một mực đòi văn khế và không ngớt tâng bốc quan tòa. Khi tòa vừa cho phép cắt thịt, Poóc-xi-a tuyên rằng hắn không được làm chảy máu, cũng không được cắt sai một li. Sai-lốc hoảng hốt xin nhận tiền rồi xin rút lui nhưng không được. Cuối cùng, nàng dẫn luật buộc tội hắn mưu hại tính mạng công dân, tài sản bị tịch thu, mạng sống tùy Đại thống lĩnh định đoạt.

Lời kết

Thực thi công lí là cảnh kịch tiêu biểu để học sinh lớp 12 nhận ra đặc trưng của hài kịch: tình huống trớ trêu, xung đột đảo ngược, nhân vật mang thói xấu bị lật tẩy và tiếng cười phê phán. Nắm chắc xuất xứ (cảnh I, Hồi bốn), ba phần của đoạn trích, tính cách Sai-lốc và Poóc-xi-a sẽ giúp em soạn bài và làm bài đọc hiểu tốt hơn.

Xem thêm:

Tài liệu cùng tác phẩm trên Văn VN: