Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra là đoạn trích hồi IV hài kịch Quan thanh tra của N. Gô-gôn, văn bản đọc chính của Bài 5 Tiếng cười trên sân khấu, SGK Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo tập một. Bài viết giúp em nắm nhanh thông tin về tác giả, xuất xứ, bối cảnh ra đời của vở kịch, bố cục theo lớp kịch, giá trị nội dung, nghệ thuật và sơ đồ tư duy của đoạn trích.
Nội dung văn bản Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra
Đoạn trích gồm chín lớp kịch, tất cả diễn ra trong một căn phòng ở nhà thị trưởng.
- Lớp 1: các quan chức mặc lễ phục, “rón rén, gần như kiễng gót đi vào”. Họ bàn nhau đưa tiền cho “quan thanh tra”, thống nhất vào gặp từng người một, rồi đùn đẩy nhau ai vào trước. Nghe tiếng động trong phòng khách, cả bọn chen chúc chạy ra cửa.
- Lớp 2: Khle-xta-kốp ngủ dậy, khoan khoái vì được đón tiếp thân mật, còn để ý đến vợ và con gái thị trưởng.
- Lớp 3: chánh án Li-ap-kin-Ti-ap-kin vào trình diện, sợ đến mức đánh rơi xấp tiền; Khle-xta-kốp hỏi vay luôn số tiền ấy, chánh án mừng rỡ vì “thoát nạn”.
- Lớp 4: trưởng bưu cục Spe-kin vào, được hắn hỏi han vài câu rồi hỏi mượn ba trăm rúp.
- Lớp 5: kiểm học Khlô-pốp bị đẩy vào, lúng túng trước những câu hỏi trêu chọc, cũng phải đưa ba trăm rúp.
- Lớp 6: quản lí Viện tế bần Zem-li-a-ni-ka vừa kể công vừa thì thầm tố cáo các đồng liêu, rồi cho vay bốn trăm rúp.
- Lớp 7 (lược dẫn): hai viên địa chủ bị hỏi vay một nghìn, chỉ góp được sáu mươi lăm rúp, hắn vẫn vui vẻ nhận.
- Lớp 8: còn một mình, Khle-xta-kốp đếm được hơn một nghìn rúp, ngờ ra mình bị tưởng là một chính khách, định viết thư kể cho bạn ở Pê-téc-bua.
- Lớp 9 (lược dẫn): hắn nhập vai quan lớn, nhận đơn khiếu nại thị trưởng của các nhà buôn, tuyên bố không nhận hối lộ nhưng vẫn nhận lễ vật và vay thêm năm trăm rúp.
Bản dịch của Vũ Đức Phúc còn trong thời hạn bảo hộ, nên bài chỉ tóm lược và trích ngắn; em hãy đọc toàn văn đoạn trích trong SGK.
Thông tin tác giả Gô-gôn
N. Gô-gôn (Nikolai Vasilyevich Gogol, 1809 – 1852) là nhà văn, nhà soạn kịch, nhà phê bình người Nga gốc U-crai-na. Sinh ra ở vùng nông thôn Pôn-ta-va, ông mang vào văn chương vốn văn hóa dân gian U-crai-na giàu màu sắc, rồi khi lên Pê-téc-bua lại thấu hiểu đời sống của giới công chức thủ đô.
Sáng tác của Gô-gôn trải trên nhiều thể loại: truyện ngắn, truyện vừa (Những buổi tối ở thôn trang gần Đi-can-ca, Ta-rát Bun-ba, Chiếc áo khoác, Cái mũi), hài kịch (Quan thanh tra, Hôn nhân) và tiểu thuyết Những linh hồn chết. Trong đó, Quan thanh tra và Những linh hồn chết được coi là hai đỉnh cao của tiếng cười trào phúng Nga.
Nghệ thuật của Gô-gôn nổi bật ở khả năng phát hiện cái lố bịch trong những điều tưởng như bình thường, ở lối phóng đại, kì quặc hóa (có khi gần với huyền ảo) và ở những chi tiết đời thường sắc sảo. Nhà phê bình Bê-lin-xki sớm đánh giá ông là người đứng đầu trường phái tự nhiên – dòng văn học hiện thực Nga thế kỉ XIX.
Những năm cuối đời, Gô-gôn sống nhiều năm ở nước ngoài, chủ yếu tại Rô-ma, rồi rơi vào khủng hoảng tinh thần, đốt phần lớn bản thảo tập hai Những linh hồn chết và mất năm 1852 tại Mát-xcơ-va.
Thông tin tác phẩm Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra
Xuất xứ văn bản
Đoạn trích thuộc hồi IV vở hài kịch Quan thanh tra, in trong: N. Gô-gôn, Quan thanh tra, Vũ Đức Phúc dịch, NXB Lao động, 2009, tr. 79 – 98. Nhan đề đoạn trích do người biên soạn SGK đặt.
Hoàn cảnh ra đời của vở kịch
- Quan thanh tra được viết cuối năm 1835 và công diễn lần đầu năm 1836 tại Pê-téc-bua, dưới triều Sa hoàng Ni-cô-lai I. Đó là thời kì bộ máy hành chính Nga cồng kềnh, quan lại tỉnh lẻ tùy tiện, hối lộ và nhũng nhiễu dân chúng trở thành chuyện thường ngày.
- Vở kịch được phép công diễn nhờ sự ủng hộ của chính Sa hoàng, nhưng ngay sau đó bị nhiều người coi là một bản cáo trạng nhắm vào bộ máy nhà nước. Gô-gôn buồn phiền trước những phản ứng gay gắt ấy và ra nước ngoài sống từ năm 1836.
Thể loại, phương thức thể hiện
- Thể loại: hài kịch.
- Phương thức thể hiện: lời thoại nhân vật (đối thoại, độc thoại, lời nói riêng) và chỉ dẫn sân khấu; hai lớp được lược dẫn bằng lời tóm tắt của người biên soạn.
Nhân vật trong đoạn trích
- Khle-xta-kốp: viên chức nhỏ ở Pê-téc-bua, thua bạc, rỗng túi, bị nhầm là quan thanh tra.
- Các quan chức thị trấn: chánh án Li-ap-kin-Ti-ap-kin, trưởng bưu cục Spe-kin, kiểm học Khlô-pốp, quản lí Viện tế bần Zem-li-a-ni-ka.
- Hai viên địa chủ và các nhà buôn (xuất hiện ở phần lược dẫn).
Bố cục – Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra có mấy phần?
Có thể chia đoạn trích làm 3 phần:
- Phần 1 (lớp 1 – 2): sự chuẩn bị của các quan chức trước giờ trình diện và tâm trạng khoan khoái của Khle-xta-kốp.
- Phần 2 (lớp 3 – 7): màn “diễu hành” trình diện – lần lượt từng người vào, ra, để lại tiền dưới danh nghĩa cho vay.
- Phần 3 (lớp 8 – 9): Khle-xta-kốp nhận ra mình bị nhầm và chủ động nhập vai quan lớn để tiếp tục trục lợi.
Giá trị nội dung
- Vạch trần tệ hối lộ, đút lót có tính hệ thống trong bộ máy quan lại: không một quan chức nào đến gặp “quan thanh tra” mà không mang tiền.
- Phơi bày sự hèn nhát, xu nịnh, thói đố kị, tố cáo lẫn nhau của các quan chức, cùng sự tắc trách của họ trong công việc.
- Khắc họa Khle-xta-kốp – kẻ vô lại nhẹ dạ nhưng biết chớp thời cơ – như sản phẩm tất yếu của một xã hội sợ quyền lực.
- Gửi lời cảnh tỉnh còn nguyên tính thời sự về căn bệnh tham nhũng, đối phó và sự tha hóa của người có chức quyền.
Giá trị nghệ thuật
- Tình huống kịch nhầm lẫn độc đáo, được khai thác triệt để qua chuỗi lớp kịch có cấu trúc lặp lại.
- Thủ pháp lặp có biến hóa: cùng lời giới thiệu trịnh trọng, cùng cái cớ hết tiền, số tiền thay đổi theo từng người.
- Lời nói riêng (độc thoại) tự lật tẩy bản chất nhân vật.
- Ngôn ngữ cá tính hóa: chánh án khoa trương, trưởng bưu cục xu nịnh, kiểm học lắp bắp, quản lí Viện tế bần thì thầm xảo trá.
- Chỉ dẫn sân khấu giàu tính hành động, tạo tiếng cười trực quan.
Ý nghĩa nhan đề Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra
“Diễu hành” gợi hình ảnh một đoàn người nối nhau đi qua trước khán đài theo nghi thức. Các quan chức ở đây cũng đứng “Theo kiểu nhà binh”, tay đặt lên chuôi kiếm, lần lượt bước vào rồi bước ra, nhưng thứ họ dâng lên lại là những xấp tiền hối lộ trước một kẻ lừa đảo. Nhan đề vì thế mang giọng giễu nhại: nghi lễ càng trang trọng, bản chất càng hèn hạ. Chữ “trình diện” nhấn thêm tư thế khúm núm của kẻ dưới ra mắt người trên.
Sơ đồ tư duy Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra
Tóm tắt Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra
Mẫu 1 – Tóm tắt Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra ngắn nhất
Tưởng Khle-xta-kốp là quan thanh tra, các quan chức thị trấn lần lượt vào trình diện hắn. Ai cũng bị hắn hỏi vay tiền và vội vàng đưa, coi như món hối lộ để được yên thân. Đếm được hơn một nghìn rúp, hắn mới biết mình bị nhầm là chính khách và quyết định đóng luôn vai quan lớn.
Mẫu 2 – Tóm tắt Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra đầy đủ
Sáng hôm sau buổi tiệc, các quan chức thị trấn trong lễ phục tụ tập ở nhà thị trưởng, bàn cách đút tiền cho “quan thanh tra” sao cho kín đáo, rồi chia nhau vào gặp riêng. Khle-xta-kốp tỉnh giấc, thấy cuộc sống ở đây thật dễ chịu. Người vào đầu tiên là chánh án; ông ta run đến nỗi làm rơi tiền, và Khle-xta-kốp tự nhiên hỏi vay luôn. Trưởng bưu cục, kiểm học, quản lí Viện tế bần nối nhau bước vào, mỗi người để lại vài trăm rúp; quản lí Viện tế bần còn thì thầm nói xấu các đồng liêu. Đến lượt hai địa chủ, hắn đòi một nghìn nhưng chỉ nhận được sáu mươi lăm rúp. Ngồi một mình đếm tiền, hắn hiểu ra mình đang bị tưởng là nhân vật quyền thế, bèn định viết thư kể chuyện cho bạn. Khi các nhà buôn kéo đến kêu ca về thị trưởng, hắn thản nhiên nhận đơn, hứa soi xét, nhận quà biếu và vay thêm năm trăm rúp.
Lời kết
Nắm chắc tác giả, xuất xứ, bố cục theo lớp kịch cùng các thủ pháp trào phúng, em sẽ dễ dàng soạn bài và viết đoạn phân tích về Màn diễu hành – trình diện quan thanh tra. Đây là lớp kịch cho thấy rõ nhất tài năng của Gô-gôn trong việc biến một nghi lễ quan trường thành trò cười đầy chua chát.
Xem thêm: