Ông tự nhận số mình là “ngọn lửa đầu non”, thân phận là “dịch chuyển”. Người nói câu ấy, Trần Quốc Vượng (1934 – 2005), là giáo sư sử học, nhà khảo cổ học và nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam, một trong bốn người được giới sử học gọi chung là “tứ trụ” Lâm – Lê – Tấn – Vượng. Ông dạy ở khoa Lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội gần nửa thế kỷ và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. Học sinh hôm nay gặp ông qua ba văn bản thông tin trong sách Ngữ văn 7, 9 và 10.
Cậu út nhà công chức ở Kinh Môn và khóa thủ khoa Sử – Địa năm 1956
| Tên | Trần Quốc Vượng |
| Năm sinh – năm mất | 12/12/1934 – 8/8/2005 (mất tại Hà Nội) |
| Nơi sinh | Kinh Môn, tỉnh Hải Dương (cũ) |
| Quê gốc | Làng Lê Xá, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (cũ) |
| Lĩnh vực | Cổ sử Việt Nam, khảo cổ học, văn hóa học, văn hóa dân gian, nghiên cứu Thăng Long – Hà Nội |
| Học hàm, danh hiệu | Giáo sư (1980), Nhà giáo Ưu tú (1990) |
| Tác phẩm, công trình tiêu biểu | Việt sử lược (dịch, chú giải); Hà Nội nghìn xưa (1975, cùng Vũ Tuân Sán); Mùa xuân và phong tục Việt Nam (1976, cùng Lê Văn Hảo, Dương Tất Từ); Việt Nam – cái nhìn địa văn hóa (1998); Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm (2000) |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ (đợt IV, năm 2010, truy tặng); Huân chương Lao động hạng Nhất |
| Trong SGK | Hội lồng tồng (Ngữ văn 7); Văn hóa hoa – cây cảnh (Ngữ văn 9); Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội: một hằng số văn hóa Việt Nam (Ngữ văn 10) |
Trong một lời tự bạch được báo chí dẫn lại nhiều lần, ông kể mình sinh lúc chín giờ kém mười tối ngày 12/12/1934 tại Hải Dương, là con út trong một gia đình hơn chục anh chị em. Cha tốt nghiệp cao đẳng canh nông, làm công chức; mẹ ở nhà nội trợ. Vì cha mẹ có lúc trục trặc, cậu bé theo mẹ về quê ngoại rồi đi khắp nơi, mới một tuổi đã có mặt ở Sài Gòn và Nam Vang. Chính ông về sau tự hỏi phải chăng vì thế mà cả đời không ngồi yên một chỗ.
Quê nội ông ở làng Lê Xá, huyện Duy Tiên, Hà Nam, nhưng gia đình đã sống ở Hà Nội từ đời ông nội. Bạn học Phan Huy Lê nhớ lại rằng ông thường đùa: dân Hà Nội phần đông là “dân tứ chiếng”, riêng ông là dân gốc vì đã ba đời cắm rễ ở đất này.
Năm 1956, ông tốt nghiệp thủ khoa ngành Sử – Địa, khóa học 1952 – 1956, cùng lớp với Phan Huy Lê và Đinh Xuân Lâm. Thầy dạy khóa ấy là những tên tuổi như Đào Duy Anh, Trần Văn Giàu, Trần Đức Thảo, Đặng Thai Mai, Cao Xuân Huy. Ra trường, ông được giữ lại làm trợ giảng cho Đào Duy Anh ở bộ môn Cổ sử, khoa Lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, và ở lại đó đến cuối đời.
“Lâm – Lê – Tấn – Vượng”: bốn trụ cột của một khoa Sử
Bốn chữ ấy chỉ bốn giáo sư Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn và Trần Quốc Vượng. Đó không phải danh hiệu chính thức mà là cách các thế hệ học trò và giới sử học tôn vinh họ, truyền miệng từ khóa này sang khóa khác, giống câu “Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn” của giới hội họa.
Trong một cuộc phỏng vấn năm 2004 (báo Pháp luật TP.HCM, VietNamNet đăng lại), chính ông nói không biết câu ấy có từ bao giờ. Ông đoán nó hình thành cuối thập niên 1960, khi cả bốn đều nổi tiếng học giỏi. Ba người Lâm, Lê, Vượng học cùng khóa và ra trường năm 1956; Hà Văn Tấn học sau một năm và cũng đỗ thủ khoa năm 1957.
Bốn người, bốn tính cách. Phan Huy Lê viết rằng họ khác nhau đến mức có mặt tưởng như đối lập, nhưng hiểu rõ sở trường, sở đoản của nhau. Riêng Trần Quốc Vượng, theo lời người bạn ấy, có cá tính lộ ra ở mọi thứ: cách ăn mặc, nói năng, giảng bài, viết văn. Có người cho là ngang tàng, ngạo mạn; người gần ông thì kể về một ông thầy rất trọng học trò, lấy của ai một câu, một chữ cũng ghi rõ xuất xứ.
Người lên lớp khảo cổ học đầu tiên sau năm 1954
Khi người Pháp rút khỏi miền Bắc năm 1954, theo lời ông, họ không để lại một nhà khảo cổ học Việt Nam nào. Khoa Sử giao cho hai thầy trẻ là Trần Quốc Vượng và Hà Văn Tấn gây dựng ngành học này từ con số không.
Niên khóa 1959 – 1960, ông đứng lớp bài giảng khảo cổ học Việt Nam đầu tiên, có Hà Văn Tấn giúp tư liệu. Từ đó, ông được coi là nhà khảo cổ học thuộc lớp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ông làm chủ nhiệm Bộ môn Khảo cổ học từ năm 1980 đến 1993; một bài viết của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng hầu hết người làm khảo cổ ở Việt Nam hiện nay là học trò của ông, nhiều người vẫn gọi ông là “thầy Vượng”, “cụ Vượng”.
Song song với khảo cổ, ông làm việc với văn bản cổ. Mới ngoài hai mươi tuổi, được Trần Văn Giàu và Đào Duy Anh khuyến khích, ông dịch và chú giải Việt sử lược, bộ sử thuộc loại xưa nhất của người Việt còn lưu lại. Bản dịch ra đầu thập niên 1960 và đến nay vẫn là sách tham khảo của người học sử. Những năm 1960, ông cùng Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn viết các giáo trình về thời nguyên thủy và chế độ phong kiến Việt Nam cho sinh viên.
Địa văn hóa và chữ “hằng số”: cách ông nhìn văn hóa Việt
Từ khảo cổ, ông đi dần sang văn hóa học, rồi sang một hướng mà nhiều đồng nghiệp coi là tiếng nói riêng nhất của ông: địa văn hóa. Theo Phan Huy Lê, lối nghĩ ấy có gốc từ chính chương trình Sử – Địa họ học thời sinh viên, vì học sử mà thiếu địa lý thì rất khiếm khuyết. Theo ông, muốn hiểu một nền văn hóa phải bắt đầu từ đất: sông, núi, đồng bằng, gió mùa, biển, rồi mới đến con người sống trên đó. Cuốn Việt Nam – cái nhìn địa văn hóa (1998) gom những suy nghĩ ấy lại.
Đọc các công trình của ông, có thể rút ra mấy khái niệm “chìa khóa” mà ông hay dùng:
- Hằng số văn hóa: cái bền lâu, qua bao triều đại vẫn còn, được hun đúc từ điều kiện tự nhiên và lịch sử lâu dài của một vùng đất. Trong văn bản học ở lớp 10, ông gọi văn hóa Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội là một “hằng số tuyệt vời” của văn hóa Việt Nam. (Cách giải thích này là của người biên tập, tóm từ văn bản.)
- Cái bác học và cái dân gian: ở Việt Nam, hai tầng văn hóa này rất gần nhau và dễ chuyển hóa sang nhau. Vì vậy ông vừa đọc bia ký, sử biên niên, vừa ghi chép ca dao, tục ngữ, lễ hội làng.
- Tiếp cận liên ngành: ghép cổ sử, khảo cổ với dân tộc học, nhân học, sinh thái môi trường. Ông là một trong những người mở đường cho cách làm này ở Đại học Tổng hợp.
Từ năm 1989 đến cuối đời, ông làm Giám đốc Trung tâm Liên văn hóa – Lịch sử của khoa Sử. Năm 1990 – 1991, ông sang Đại học Cornell (Mỹ) theo học bổng Rockefeller dành cho nhà nghiên cứu nhân văn, tập trung vào sự tiến triển và cấu trúc của văn hóa dân gian Việt Nam. Những năm 1993 – 1996, ông phụ trách môn Văn hóa học ở Đại học Quốc gia Hà Nội. Ông cũng đứng tên chủ biên giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam (NXB Giáo dục), một cuốn sách quen thuộc với sinh viên ngành xã hội.
Hà Nội học và biệt danh “mõ làng” tự đặt
Được hỏi ông đích thực là “nhà gì”, ông trả lời mình là tay “mõ làng” của Hà Nội. Câu đùa ấy thành nhan đề bài phỏng vấn năm 2004 và nói khá đúng vai trò của ông: người đi khắp phố phường, đình chùa, hồ ao rồi kể lại cho mọi người nghe.
Sách của ông về thủ đô rải suốt mấy chục năm: Hà Nội nghìn xưa (1975, viết cùng Vũ Tuân Sán), các tập về làng nghề, phố nghề Thăng Long, Hà Nội như tôi hiểu (2005). Nhóm học trò lập thư mục riêng về Hà Nội của ông và cứ phải bổ sung mãi, vì ông viết khắp các báo ở cả ba miền.
Giáo sư Phan Huy Lê đánh giá cao nhất ở người bạn mình những đề xuất mới. Theo ông Lê, Trần Quốc Vượng là người đầu tiên khái quát “cảnh quan sông – hồ” của Hà Nội, đưa ra mô hình “tứ giác nước”, phát hiện các “ngã ba nước” ở cửa ô La thành và nêu đặc điểm “hội tụ – giao lưu – kết tinh – lan tỏa” của văn hóa Thăng Long. Giáo sư Đinh Xuân Lâm thì cho rằng nếu có danh hiệu “nhà Hà Nội học”, người đầu tiên xứng đáng nhận là Trần Quốc Vượng.
Bài viết in trong sách lớp 10 cho thấy rõ ý “hội tụ – kết tinh” ấy: ca dao, chèo, múa rối, lễ hội của bốn vùng Đông, Nam, Đoài, Bắc dồn về kinh thành, được chọn lọc và nâng lên thành văn hóa Hà Nội. Đọc nó bên cạnh bài Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn, học sinh sẽ hiểu hơn vì sao vùng đất này được chọn làm kinh đô.
Một năm ở nhà chừng trăm ngày: điền dã và lối viết pha ca dao
Ông đi rất nhiều. Từ Lũng Cú đến Cà Mau, từ Trường Sơn ra các đảo, có nơi ông trở lại nhiều lần. Theo báo Pháp luật Việt Nam, mùa hè năm 1994 ông gãy chân; vừa khỏi đã lại leo núi, trèo hang ở Quảng Trị, Quảng Nam, có người dìu đỡ. Ông nói điền dã là nguồn vui và nguồn trí tuệ của mình.
Một bài viết trên trang Trường Đại học Sư phạm Hà Nội kể ông chọn nơi khảo sát không chỉ bằng kinh nghiệm mà bằng một thứ trực giác khiến người đi cùng kinh ngạc, đến mức họ bảo nhau thầy đã chọn ngày, chọn nơi thì cứ đi. Phan Huy Lê có kể một giai thoại vui: ông về quê họ Phan ở Thạch Hà, Hà Tĩnh, tự giới thiệu là “học trò thầy Lê” để xin thắp hương, và các cụ trong họ suýt tin thật.
Lối viết của ông cũng mang dấu chân điền dã. Một trang Trần Quốc Vượng thường trộn sử liệu cổ, văn bia, truyền thuyết với số liệu khảo sát, rồi điểm thêm thơ xưa, ca dao, thành ngữ. Ông dùng nhiều thuật ngữ nước ngoài, có khi tự “bịa chữ” cho sát ý mình. Văn bản Văn hóa hoa – cây cảnh trong sách lớp 9 là ví dụ dễ thấy: chỉ vài trang mà đi từ hoa viên đời Hán, bon-sai Nhật Bản đến làng hoa Ngọc Hà, làng đào Nhật Tân và ngôi nhà ống ở phố cổ. Ai thích lối kể sử bằng thơ có thể đọc thêm bài Thăng Long thành hoài cổ của Bà Huyện Thanh Quan, một bài thơ cùng đề tài đất kinh kỳ.
Nhận xét của người biên tập, không trích của ai: văn ông dày chữ, nhảy ý nhanh, không dễ đọc lướt. Nhưng chính vì thế, mỗi đoạn trích trong sách giáo khoa là một bài tập tốt về cách đọc văn bản thông tin nhiều tầng dữ kiện.
Ba văn bản của Trần Quốc Vượng trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Văn bản | Sách – bài học | Xuất xứ | Trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Hội lồng tồng | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 5 (Màu sắc trăm miền) | Mùa xuân và phong tục Việt Nam (viết cùng Lê Văn Hảo, Dương Tất Từ), NXB Văn hóa, 1976 | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm |
| Văn hóa hoa – cây cảnh | Ngữ văn 9 Kết nối tri thức, tập 2 – Bài 9 (Đi và suy ngẫm) | Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm (2000) | Soạn bài |
| Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội: một hằng số văn hóa Việt Nam | Ngữ văn 10 Cánh diều, tập 1 – Bài 4 (Văn bản thông tin) | Văn hóa Hà Nội: tìm tòi và suy ngẫm, NXB Quân đội nhân dân, 2010 | Soạn bài |
Cả ba đều là văn bản thông tin, nhưng mỗi bài một kiểu. Hội lồng tồng thuật lại lễ hội mùa xuân của người Tày, Nùng ở Việt Bắc: “lồng tồng” nghĩa là “xuống đồng”, hội mở từ sau Tết Nguyên đán đến Tết Thanh minh, có cúng thần nông, múa sư tử, hát lượn. Đây là bài viết chung của ba tác giả, nên khi trả lời câu hỏi về tác giả cần ghi đủ cả ba tên.
Văn hóa hoa – cây cảnh khó hơn, vì người viết đặt thú chơi hoa của người Việt bên cạnh Trung Hoa, Nhật Bản rồi mới quay về làng quê và phố thị. Còn bài ở lớp 10 lý giải vì sao Hà Nội là “thủ đô tự nhiên” của lưu vực sông Hồng và vì sao người Hà Nội có nếp sống thanh lịch. Bài này in trong một tuyển tập ra đời năm 2010, sau khi ông mất.
Lưu ý nhỏ: trong sách giáo khoa, các đoạn trích đều có lược bớt (đánh dấu […]); khi làm bài, nên trích theo đúng bản trong sách.
Giải thưởng Hồ Chí Minh và những con phố mang tên ông
Ngoài chức chủ nhiệm bộ môn và giám đốc trung tâm trong trường, ông không nhận chức vụ quản lý cấp viện nào. Trong cuộc phỏng vấn năm 2004, ông kể đã bốn lần từ chối lời mời làm viện trưởng, giám đốc, vì biết tính mình không hợp việc quản lý. Ngoài trường, ông là Tổng thư ký Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội từ năm 1976, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội, chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn hóa ẩm thực Việt Nam và tư vấn cho nhiều chương trình tu bổ di tích.
Ông mất rạng sáng ngày 8/8/2005 tại Hà Nội. Năm 2010, cụm công trình Văn hóa Việt Nam – truyền thống và hiện đại của ông, gồm ba cuốn Văn hóa Việt Nam – tìm tòi và suy ngẫm, Việt Nam – cái nhìn địa văn hóa và Trên mảnh đất nghìn năm văn vật, được xét tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt IV. Quyết định truy tặng ký ngày 20/1/2012.
Hà Nội đã đặt tên ông cho một con phố ở quận Cầu Giấy, dài khoảng 750 m, nối đường Xuân Thủy với đường Phạm Hùng. Một số tỉnh, thành khác cũng có đường mang tên Trần Quốc Vượng. Với một người cả đời đi bộ khắp các nẻo đường đất nước, đó là cách tưởng nhớ khá hợp.