Thỏ gõ cửa thì phải cho xem tai, nai gõ cửa thì phải cho xem gạc, còn gió gõ cửa thì được mời vào ngay để cùng đi thả diều. Võ Quảng (1920 – 2007) là nhà văn, nhà thơ viết cho thiếu nhi, tác giả của trò chơi gõ cửa ấy, của Anh Đom Đóm, Mầm non, Ngàn sao làm việc và hai cuốn tiểu thuyết Quê nội, Tảng sáng. Ông cũng là người góp tay gây dựng Nhà xuất bản Kim Đồng và được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007.
Võ Quảng, người Đại Lộc bên sông Thu Bồn
| Tên | Võ Quảng |
| Năm sinh – năm mất | 1/3/1920 – 15/6/2007 (mất tại Hà Nội) |
| Quê quán | Xã Đại Hòa, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam |
| Nghề nghiệp | Hoạt động cách mạng, cán bộ văn hóa (Nhà xuất bản Kim Đồng, Xưởng phim hoạt hình Việt Nam), nhà văn thiếu nhi, dịch giả |
| Thể loại | Thơ thiếu nhi, truyện đồng thoại, tiểu thuyết, kịch bản phim hoạt hình, phỏng dịch |
| Tác phẩm tiêu biểu | Quê nội, Tảng sáng, Anh Đom Đóm, Gà mái hoa, Những chiếc áo ấm; kịch bản phim Sơn Tinh Thủy Tinh |
| Giải thưởng | Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (đợt 2, năm 2007) |
| Trong SGK | Ngàn sao làm việc (Ngữ văn 7 Kết nối tri thức); Vượt thác (Ngữ văn 6 chương trình 2006); thơ, văn trong sách Tiếng Việt 2, 4, 5 |
Quê nội của ông, làng Hòa Phước bên sông Thu Bồn, chính là nơi diễn ra cuốn tiểu thuyết Quê nội. Ông từng tự nhận mình hay viết về chuyện thôn quê, nơi ông thương mến từ nhỏ đến lớn; đọc các trang ông tả bến sông, cánh đồng và đám trẻ trong làng thì thấy rõ điều đó.
Mười mấy năm hoạt động trước khi viết cho trẻ con
Võ Quảng đến với văn chương muộn. Năm 1935, khi còn là học sinh ở Huế, ông tham gia tổ chức Thanh niên Dân chủ; năm 1939 làm tổ trưởng Thanh niên Phản đế. Ông bị chính quyền thực dân bắt, giam ở nhà lao Thừa Phủ (Huế) rồi bị quản thúc; Bảo tàng Văn học ghi nơi quản thúc là Hội An, Wikipedia ghi là quê nhà.
Sau Cách mạng tháng Tám, ông làm Phó Chủ tịch Ủy ban hành chính kháng chiến thành phố Đà Nẵng, rồi trong kháng chiến chống Pháp làm Phó Chánh án Tòa án quân sự miền Nam Việt Nam. Năm 1954 ông tập kết ra Bắc, về Ban Nhi đồng Trung ương, phụ trách mảng văn học thiếu nhi. Theo báo Việt Nam News, cuốn sách thiếu nhi đầu tiên của ông ra đời khi ông đã 38 tuổi.
Cái nền của một người từng tù đày, từng làm chính quyền ấy khiến nhiều người bất ngờ khi đọc những câu thơ ba, bốn chữ nhẹ tênh của ông. Nhưng chính kinh nghiệm sống ở làng quê và trong kháng chiến lại thành chất liệu cho hai cuốn tiểu thuyết lớn nhất của ông.
Kim Đồng, Xưởng phim hoạt hình và Sơn Tinh Thủy Tinh
Khi Nhà xuất bản Kim Đồng thành lập năm 1957, Võ Quảng là một trong những người lãnh đạo đầu tiên (Việt Nam News ghi ông là tổng biên tập đầu tiên; Bảo tàng Văn học ghi ông từng làm Giám đốc). Cùng thời gây dựng Kim Đồng còn có nhà thơ Phạm Hổ. Năm 1964, ông làm Giám đốc Xưởng phim hoạt hình Việt Nam, và viết kịch bản cho hai bộ phim hoạt hình quen thuộc là Sơn Tinh Thủy Tinh và Những chiếc áo ấm. Họa sĩ Trương Qua, Giám đốc xưởng phim những năm 1967–1977, coi hai phim ấy thuộc hàng đáng nhớ nhất của ngành hoạt hình Việt Nam.
Ông còn là người đầu tiên phỏng dịch, giới thiệu cho thiếu nhi Việt Nam Truyện Đông Ky-sốt (Đôn Ki-hô-tê của Cervantes) và Người anh hùng rừng Séc Vút (Robin Hood); Wikipedia cho biết ông ký bút danh Hoàng Huy khi in các bản này năm 1959. Năm 1965 ông vào Hội Nhà văn Việt Nam; từ năm 1971 về làm Chủ tịch Hội đồng Văn học thiếu nhi của Hội cho đến khi nghỉ hưu.
Gà mái hoa, Anh Đom Đóm: thơ cho tuổi mẫu giáo
Thơ Võ Quảng viết cho các em nhỏ nhất, phần lớn câu ba, bốn chữ, nhiều bài làm theo lối đối đáp như một trò chơi. Nhân vật là gà mái, đom đóm, chẫu chàng, chim sâu, mầm cây, lũy tre; nhà thơ Ngô Quân Miện từng ví thơ ông có cả một vườn bách thú và bách thảo. Các tập chính:
| Tập thơ | Năm |
|---|---|
| Gà mái hoa | 1957 |
| Thấy cái hoa nở | 1962 |
| Nắng sớm | 1965 |
| Anh Đom Đóm | 1970 |
| Quả đỏ | 1980 |
| Ánh nắng sớm | 1993 |
Bài Anh Đom Đóm kể chú đom đóm xách đèn đi gác suốt đêm cho mọi loài ngủ yên, gà gáy sáng mới tắt đèn về nghỉ. Những bài khác như Ai dậy sớm hay bài thơ gõ cửa của thỏ, nai, gió (trên Văn VN in dưới tên Mở cửa, sách Tiếng Việt 1 Cánh diều in với tên Mời vào) thường được chọn cho trẻ mầm non và học sinh tiểu học. Có thể đọc thêm trong tuyển tập thơ Võ Quảng cho thiếu nhi.
Làng Hòa Phước trong Quê nội và Tảng sáng
Quê nội (Kim Đồng, 1973 hoặc 1974 tùy nguồn) kể chuyện làng Hòa Phước bên sông Thu Bồn những ngày đầu sau Cách mạng tháng Tám, qua mắt bọn trẻ như cậu Cục, thằng Cù Lao. Phần tiếp theo là Tảng sáng (1976). Chương XI của Quê nội, đoạn dượng Hương Thư chống thuyền vượt thác trên sông Thu Bồn, được trích vào sách Ngữ văn 6 cũ với nhan đề Vượt thác.
Sách Ngữ văn 7 Kết nối tri thức có hẳn một văn bản nghị luận của Trần Thanh Địch bàn về cuốn sách này, Vẻ đẹp giản dị và chân thật của Quê nội, một ghi nhận khá hiếm cho một tiểu thuyết thiếu nhi. Theo Việt Nam News, một dịch giả người Pháp từng ví Quê nội như một phiên bản Tom Sawyer của Việt Nam. Về già, ông còn viết tiểu thuyết Kinh tuyến, vĩ tuyến (1995).
Cái Thăng, Những chiếc áo ấm: truyện đồng thoại
Bên cạnh thơ, Võ Quảng viết nhiều truyện ngắn và truyện đồng thoại, loại truyện mượn loài vật để nói chuyện người cho trẻ con dễ hiểu:
- Cái Thăng (1961), Chỗ cây đa làng (1964), Cái Mai (1967): truyện về trẻ em nông thôn.
- Những chiếc áo ấm (1970), Bài học tốt (1975): truyện đồng thoại; Những chiếc áo ấm trùng tên với bộ phim hoạt hình do ông viết kịch bản.
- Vượn hú (1993).
Nhiều đoạn văn xuôi tả cảnh của ông được sách Tiếng Việt dùng làm ngữ liệu, như bài đọc Đò ngang (theo Võ Quảng) ở Tiếng Việt 4 Kết nối tri thức, câu chuyện về đò ngang và thuyền mành, mỗi người một việc đều đáng quý.
Ngàn sao làm việc, Mầm non, Vượt thác: Võ Quảng trong sách giáo khoa
| Văn bản | Sách – bài học | Bài trên Văn VN |
|---|---|---|
| Ngàn sao làm việc (thơ) | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1, Bài 1 (Bầu trời tuổi thơ) | Soạn bài; Tác giả, tác phẩm; Phân tích |
| Vẻ đẹp giản dị và chân thật của Quê nội (Trần Thanh Địch, bàn về tiểu thuyết của Võ Quảng) | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 2, Bài 10 | Tác giả, tác phẩm |
| Vượt thác (trích chương XI Quê nội) | Ngữ văn 6, tập 2 (chương trình 2006) | — |
| Mầm non (thơ) | Tiếng Việt 5 Kết nối tri thức, tập 1, Bài 13; Tiếng Việt 5 Cánh diều (bài tự đánh giá) | Bài 13: Mầm non |
| Đò ngang (theo Võ Quảng) | Tiếng Việt 4 Kết nối tri thức, tập 1, Bài 8 | Đã dẫn ở trên |
| Anh Đom Đóm (trích) | Tiếng Việt 4 Cánh diều, tập 1 | Anh đom đóm lớp 4 |
| Bờ tre đón khách (trích) | Tiếng Việt 2 Kết nối tri thức, tập 2, Bài 12; Tiếng Việt 2 Cánh diều, tập 2 | Bờ tre đón khách (Kết nối); bản Cánh diều |
Ngàn sao làm việc là bài thơ năm chữ tả bầu trời đêm như một công trường: ngàn ngôi sao cùng thức, cùng làm việc với người dưới mặt đất. Ở bậc tiểu học, học sinh gặp ông sớm nhất qua Bờ tre đón khách ở lớp 2, khi đàn cò, bác bồ nông, chú bói cá lần lượt ghé bờ tre.
Giải thưởng Nhà nước 2007 và bộ sách trăm năm
Năm 2007, Võ Quảng được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Đó không phải Giải thưởng Hồ Chí Minh như vài trang ghi nhầm. Cũng năm ấy, ông mất ngày 15/6/2007 tại Hà Nội (báo Sài Gòn Giải Phóng ghi ông mất ở Bệnh viện Hữu Nghị), thọ 87 tuổi.
Năm 2020, nhân 100 năm ngày sinh của ông, Nhà xuất bản Kim Đồng in bộ sách Võ Quảng – Một đời thơ văn do con trai ông, Châu Tấn, biên soạn, cùng các cuốn tái bản như Quê nội, Ai dậy sớm. Cùng thế hệ những người viết cho thiếu nhi với ông còn có Tô Hoài, Phạm Hổ, và lứa sau là Trần Đăng Khoa.
Xem thêm: