Soạn bài Mời trầu (Hồ Xuân Hương) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Trả lời:

• Thể loại: thơ Nôm Đường luật, thể thất ngôn tứ tuyệt (4 câu, 7 chữ, gieo vần bằng ở cuối câu 1, 2, 4).
• Bố cục: có thể chia theo kết cấu khai – thừa – chuyển – hợp (mỗi câu một phần), hoặc gộp thành hai phần: hai câu đầu là lời mời trầu, giới thiệu miếng trầu và người mời; hai câu sau là lời nhắn gửi về duyên tình.
• Chủ đề: mượn tục mời trầu để bày tỏ khát vọng về một tình yêu chân thành, trọn vẹn, đồng thời lên tiếng trước sự bạc bẽo, hờ hững trong tình cảm.

Đề đầy đủ: Bài thơ gắn với phong tục gì của người Việt? Nội dung phong tục ấy được thể hiện như thế nào trong tác phẩm này?

Trả lời:

• Bài thơ gắn với tục ăn trầu, mời trầu – nét đẹp lâu đời của người Việt. Trầu cau có mặt khi tiếp khách, trong lễ hỏi, lễ cưới; “miếng trầu là đầu câu chuyện”, mời trầu và nhận trầu còn là cách bày tỏ, đón nhận tình cảm.
• Phong tục ấy hiện lên qua đủ các “nguyên liệu” và thao tác: quả cau, miếng trầu, việc quệt vôi để têm trầu, màu thắm khi trầu, cau, vôi hòa quyện; còn lá (màu xanh) và vôi (màu bạc) được dùng làm hình ảnh so sánh ở câu cuối.
• Toàn bài là một lời mời trầu, nhưng qua lời mời ấy, người phụ nữ nói chuyện duyên phận của mình.

Đề: a. Ở bài Mời trầu có những từ ngữ liên quan đến ca dao, tục ngữ, thành ngữ. Hãy phân tích tác dụng của các yếu tố đó trong việc thể hiện nội dung bài thơ. b. Chỉ ra những từ ngữ được sử dụng mang dấu ấn cá nhân của Hồ Xuân Hương. Những từ ngữ đó đã thể hiện thái độ và tình cảm gì của tác giả?

Trả lời:

a. Các yếu tố dân gian và tác dụng:

• “Quả cau nho nhỏ” gợi lại câu ca dao quen thuộc cũng mở đầu bằng hình ảnh quả cau nhỏ, vốn gắn với chuyện tình duyên; miếng trầu gợi câu tục ngữ “Miếng trầu là đầu câu chuyện”.
• Câu cuối vận dụng thành ngữ “xanh như lá, bạc như vôi”; chữ “thắm” gợi lối nói “đỏ thắm” chỉ tình cảm mặn nồng.
• Tác dụng: tác giả không chép nguyên câu ca dao, thành ngữ mà lấy một phần rồi ghép vào lời thơ của mình. Nhờ vậy lời thơ vừa gần gũi, dễ hiểu với mọi người, vừa nói được những điều tế nhị về tình cảm mà lời lẽ thông thường khó nói; thành ngữ ở câu cuối vừa tả đúng màu lá trầu, màu vôi, vừa ngầm chỉ thói bạc tình.

b. Từ ngữ mang dấu ấn riêng:

• “Này của Xuân Hương”: nhà thơ gọi thẳng tên mình, tự giới thiệu mình là người mời trầu – điều hiếm thấy ở người phụ nữ thời phong kiến. Từ “này” như một cử chỉ đưa tận tay, thân mật, tự tin.
• “Quệt”: động từ dân dã, mạnh, cho thấy sự chủ động, có phần tinh nghịch.
• “Nho nhỏ”, “hôi”: cách nói khiêm nhường về miếng trầu, cũng là về thân phận bé nhỏ của mình.
• “Có phải… thì…”, “Đừng…”: lời nói thẳng thắn, vừa hi vọng vừa răn nhắc.

⇒ Những từ ngữ ấy thể hiện thái độ tự tin, chủ động, dám bày tỏ tình cảm và mong muốn được yêu thương chân thành, đồng thời thấp thoáng nỗi lo âu trước sự phụ bạc.

Đề: Bài Mời trầu thể hiện tâm trạng của tác giả với nhiều cung bậc cảm xúc. Theo em, đó là những cảm xúc gì? Hãy làm sáng tỏ điều đó.

Trả lời:

• Khiêm nhường, chân thật: miếng trầu được giới thiệu là “nho nhỏ”, “hôi” – không phô trương, chỉ là tấm lòng mộc mạc.
• Tự tin, cá tính, có chút hóm hỉnh: câu “Này của Xuân Hương mới quệt rồi” khẳng định mình một cách rõ ràng, tự nhiên.
• Hi vọng, khát khao: “Có phải duyên nhau thì thắm lại” – mong muốn nếu có duyên thì tình cảm sẽ đậm đà, gắn bó.
• Lo âu, trách móc, cảnh tỉnh: “Đừng xanh như lá, bạc như vôi” – vừa khẩn khoản, vừa ngầm chua xót trước những mối tình hờ hững, bạc bẽo.

Chỉ trong bốn câu, cảm xúc chuyển từ nhẹ nhàng, tinh nghịch sang tha thiết rồi trầm lắng, cho thấy một tâm hồn giàu khát vọng nhưng cũng nhiều trải nghiệm.

Đề: Hồ Xuân Hương viết về việc mời trầu nhưng là để nói chuyện tình cảm. Nêu lên điều tác giả muốn nói qua bài thơ này bằng một đoạn văn (khoảng 6 – 8 dòng).

Trả lời (đoạn văn tham khảo):

Mượn một miếng trầu mời khách, Hồ Xuân Hương thực chất đang nói về chuyện duyên phận của chính mình. Miếng trầu “nho nhỏ” là tấm lòng khiêm nhường, còn lời xưng “Xuân Hương” là sự chủ động hiếm thấy của một người phụ nữ dám bày tỏ tình cảm. Nhà thơ mong rằng nếu thật sự có duyên thì tình cảm hãy đậm đà như miếng trầu đỏ thắm, và khẩn khoản nhắn nhủ người nhận đừng hờ hững, bạc bẽo như màu lá, màu vôi. Qua đó, bài thơ nói lên khát vọng về một tình yêu chân thành, trọn vẹn, đồng thời cho thấy nỗi e ngại của người phụ nữ trước thói phụ bạc trong xã hội xưa.

Đề: Chỉ ra sự giống nhau và khác nhau về thể thơ, đề tài, thái độ của tác giả được thể hiện trong bài thơ Mời trầu của Hồ Xuân Hương với bài ca dao:

Miếng trầu ăn kết làm đôi
Lá trầu là vợ, cau tươi là chồng
Trầu xanh, cau trắng cay nồng
Vôi pha với nghĩa, thuốc nồng với duyên

Trả lời:

Có thể thấy Hồ Xuân Hương đã học hỏi chất liệu dân gian nhưng biến đổi thành tiếng nói riêng, táo bạo và đầy cá tính.