Con cáo chê chùm nho còn xanh, chú bé chăn cừu kêu “sói đến” để trêu cả làng, con rùa chậm chạp thắng con thỏ kiêu căng: những câu chuyện ấy ai cũng thuộc, còn người được coi là tác giả thì gần như không ai biết rõ. Ê-dốp (Aesop, tiếng Hy Lạp cổ Αἴσωπος) là người kể chuyện ngụ ngôn Hy Lạp cổ đại, theo truyền thống sống khoảng năm 620 – 564 trước Công nguyên, được coi là ông tổ của thể loại ngụ ngôn. Ông không để lại một dòng chữ nào, và chính sự tồn tại của ông vẫn là câu hỏi mở. Học sinh gặp ông ở sách Ngữ văn 7.
Điều gì chắc, điều gì chỉ là truyền thuyết?
Gần như mọi thông tin về Ê-dốp đều phải kèm chữ “tương truyền”. Bảng dưới tách riêng phần thông tin theo truyền thống và mức độ tin cậy của nó:
| Mục | Theo truyền thống | Ghi chú về nguồn |
|---|---|---|
| Tên gọi | Αἴσωπος (Aisopos); tiếng Anh Aesop, tiếng Pháp Ésope; SGK phiên âm Ê-dốp (có sách viết Ê-zốp) | Theo nhà nghiên cứu Pháp Émile Chambry, cái tên không giống tên Hy Lạp, nên người xưa đoán ông là người nước ngoài |
| Năm sinh – năm mất | Khoảng 620 – 564 TCN | Chỉ là ước đoán; nếu theo Hê-rô-đốt thì ông sống trong khoảng 570 – 526 TCN, theo nhà thơ La Mã Phê-đơ-rơ thì khoảng 612 – 527 TCN |
| Quê quán | Xứ Phri-gi-a (Tiểu Á) theo phần lớn tác giả cổ; có thuyết nói ở Mê-xem-bri-a (xứ Thrace, bờ Biển Đen), Xác-đơ hoặc Ly-đi | Các nguồn cổ đại nhất (A-ri-xtốt) nghiêng về Mê-xem-bri-a; truyền thống Phri-gi-a phổ biến từ thời La Mã |
| Thân phận | Nô lệ ở đảo Xa-mốt, về sau được giải phóng | Có trong Hê-rô-đốt và A-ri-xtốt, nguồn sớm nhất còn lại |
| Tác phẩm gắn với tên ông | Hàng trăm truyện ngụ ngôn: Con cáo và chùm nho, Rùa và Thỏ, Gió bấc và Mặt Trời, Hai người bạn đồng hành và con gấu… | Ông có lẽ không tự viết; kho truyện mang tên ông được người đời sau gom góp, thêm thắt suốt nhiều thế kỷ |
| Trong SGK hiện hành | Hai người bạn đồng hành và con gấu (Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo); Bụng và Răng, Miệng, Tay, Chân (Ngữ văn 7 Cánh diều) | — |
Wikipedia tiếng Anh dẫn ý một học giả cổ điển: tên Ê-dốp nổi tiếng chẳng kém bất kỳ cái tên nào của thời Hy Lạp – La Mã, nhưng không chắc đã từng có một Ê-dốp bằng xương bằng thịt. Đến nửa sau thế kỷ V TCN, người Hy Lạp đã có một truyền thuyết khá liền mạch về ông, và đảo Xa-mốt có vẻ là nơi truyền thuyết ấy hình thành.
Lời chứng sớm nhất: một đoạn văn của Hê-rô-đốt
Tài liệu cổ nhất nhắc đến Ê-dốp lại nằm trong một câu chuyện về… kim tự tháp. Ở quyển II bộ Lịch sử, nhà sử học Hê-rô-đốt (thế kỷ V TCN) bác bỏ lời đồn rằng một kim tự tháp Ai Cập do nàng kỹ nữ Rô-đô-pít xây. Để chứng minh Rô-đô-pít sống muộn hơn nhiều, ông kể nàng là người xứ Thrace, nô lệ của Iát-môn, người đảo Xa-mốt, và là bạn cùng cảnh nô lệ với Ê-dốp, người làm truyện.
Bằng chứng Hê-rô-đốt đưa ra cũng lạ. Người Đen-phơ, theo lời một lời sấm, nhiều lần rao gọi ai muốn nhận tiền bồi thường cho cái chết của Ê-dốp thì đến nhận; không ai đến, ngoài cháu nội của Iát-môn, cũng tên là Iát-môn. Vậy Ê-dốp từng thuộc về nhà Iát-môn. Chỉ vài câu, nhưng đó là gần như toàn bộ những gì một sử gia sống cách ông chừng một thế kỷ biết được: một người nô lệ, một chủ nhân ở Xa-mốt, và một cái chết oan ở Đen-phơ.
A-ri-xtốt bổ sung thêm: ông chủ đầu tiên của Ê-dốp tên là Xan-tút; Ê-dốp về sau được tự do và từng đứng ra bào chữa trước tòa cho một người giàu có ở Xa-mốt.
Người nô lệ xấu xí trong Cuộc đời Ê-dốp
Hình ảnh Ê-dốp mà nhiều người quen thuộc phần lớn đến từ một cuốn truyện vô danh, ngày nay gọi là Cuộc đời Ê-dốp (hay Tiểu thuyết về Ê-dốp), được viết ra khoảng thế kỷ I – II sau Công nguyên, dù một số yếu tố có thể có từ thế kỷ IV TCN. Đó là một thứ sách dân gian, ai chép lại cũng có thể sửa theo ý mình, nên tồn tại nhiều dị bản mâu thuẫn nhau.
Trong truyện, Ê-dốp là nô lệ gốc Phri-gi-a ở Xa-mốt, xấu xí đến mức gây cười, và ban đầu bị câm. Vì đối xử tử tế với một nữ tu của nữ thần I-xít, ông được nữ thần ban cho tiếng nói và tài kể chuyện. Ông dùng tài ấy lúc giúp, lúc làm bẽ mặt ông chủ là triết gia Xan-tút trước đám học trò. Nhờ giải đúng một điềm lạ cho dân Xa-mốt, ông được trả tự do, làm sứ giả đến triều vua Crê-du-xơ. Đoạn ông đến triều đình Ba-bi-lon và Ai Cập là phần mượn gần nguyên từ truyện về nhà thông thái Ahiqar của vùng Cận Đông, với những ông vua hoàn toàn không có thật.
Chính bản Cuộc đời Ê-dốp do học giả Bi-dăng-tin Ma-xim Pla-nu-đơ biên soạn ở thế kỷ XIII đã đi vào châu Âu, và La Phông-ten dịch, phỏng lại, đặt ở đầu tập Ngụ ngôn của mình dưới nhan đề Cuộc đời Ê-dốp người Phri-gi-a. Mãi đến cuối thế kỷ XX, giới nghiên cứu mới bắt đầu nghiêm túc tìm hiểu cuốn truyện này; trước đó nó bị coi là hoàn toàn hư cấu.
Cái chết bên vách núi Đen-phơ
Các nguồn đều gặp nhau ở một điểm: Ê-dốp chết ở Đen-phơ, thánh địa của thần A-pô-lông. Theo Plu-tác, ông đến Đen-phơ theo lệnh vua Crê-du-xơ xứ Ly-đi, xúc phạm người dân ở đây, bị vu tội ăn cắp đồ thờ trong đền, bị kết án tử và bị ném xuống vực; sau đó Đen-phơ gặp dịch bệnh và đói kém. Đó cũng là lý do người Đen-phơ phải rao tìm người nhận bồi thường mà Hê-rô-đốt nhắc tới.
Plu-tác còn cho Ê-dốp ngồi ăn tiệc cùng Bảy nhà thông thái Hy Lạp, cạnh nhà lập pháp Xô-lông. Năm 1965, nhà nghiên cứu Ben Edwin Perry, người lập ra bảng đánh số truyện ngụ ngôn Ê-dốp (bảng Perry) vẫn dùng đến nay, kết luận mọi chuyện về Ê-dốp với Crê-du-xơ hay Bảy nhà thông thái đều là hư cấu văn chương, và coi cả chuyện chết ở Đen-phơ là truyền thuyết. Những nghiên cứu sau đó thì cho rằng một chuyến đi sứ cho Crê-du-xơ không mâu thuẫn với năm mất theo truyền thống. Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ.
Ai đã chép truyện của Ê-dốp?
Có thể Ê-dốp chỉ kể miệng. Hê-rô-đốt gọi ông là người làm truyện, kịch tác gia A-ri-xtô-phan nói đến chuyện đọc Ê-dốp, nhưng như thế có thể chỉ là đọc một tập truyện người ta gán cho ông. Theo nhà ngữ pháp Đi-ô-gien La-éc-xơ, khi ngồi tù chờ chết, triết gia Xô-crát đã chuyển vài truyện ngụ ngôn của Ê-dốp sang thơ.
Con đường từ lời kể đến trang sách kéo dài cả nghìn năm:
- Khoảng cuối thế kỷ IV TCN: Đê-mê-tri-út xứ Pha-lê-rông soạn tập truyện Ê-dốp bằng văn xuôi, mười quyển, làm tư liệu cho các nhà hùng biện. Tập này đã mất.
- Thế kỷ I sau CN: Phê-đơ-rơ, một nô lệ được giải phóng dưới thời hoàng đế Âu-gu-xtút, chuyển truyện sang thơ La-tinh; cùng thời, Ba-bri-út viết lại bằng thơ Hy Lạp.
- Khoảng thế kỷ IV: A-vi-a-nút dịch 42 truyện sang thơ La-tinh.
- Thế kỷ XVII: La Phông-ten ở Pháp viết lại nhiều truyện bằng thơ, trong đó có Chó sói và chiên con, mà cốt truyện cũng có trong kho truyện Ê-dốp.
Qua mỗi chặng, người chép lại thêm truyện từ các nền văn hóa khác. Vì thế, như Wikipedia tiếng Anh nhận xét, kho ngụ ngôn mang tên Ê-dốp ngày nay có rất ít liên hệ với những truyện chính ông từng kể. Cái tên Ê-dốp dần trở thành một nhãn hiệu cho cả một thể loại.
Ê-dốp da đen? Một ngộ nhận kéo dài nhiều thế kỷ
Tác giả có tên tuổi sớm nhất mô tả ngoại hình Ê-dốp là nhà hùng biện Hi-mê-ri-út ở thế kỷ IV sau CN, sống cách ông khoảng tám trăm năm, và có lẽ cũng lấy hình ảnh từ cuốn truyện hư cấu kia. Ở thế kỷ XIII, Ma-xim Pla-nu-đơ đoán rằng tên Aisopos bắt nguồn từ Aithiops, người Ê-ti-ô-pi-a, nên Ê-dốp là người da đen. Các nhà ngôn ngữ học hiện đại cho biết cách giải thích từ nguyên này sai; nhà sử học Frank Snowden đánh giá lời Pla-nu-đơ không có giá trị làm bằng chứng.
Dù vậy, hình ảnh ấy vẫn lan rộng: họa sĩ I-ta-li-a Roberto Fontana vẽ Ê-dốp là người da đen năm 1876, và nhiều người thế kỷ XX so sánh ông với những người nô lệ châu Phi ở Mỹ kể chuyện chú Thỏ tinh ranh. Bức chân dung Ê-dốp nổi tiếng nhất có lẽ là tranh của Đi-ê-gô Vê-la-xkết (khoảng 1638, nay ở bảo tàng Prado, Tây Ban Nha), vẽ một người đàn ông nghèo, già, mặt đầy suy tư, cũng là tưởng tượng của họa sĩ. Mỗi thời đại tự vẽ lấy một Ê-dốp của mình.
Ngụ ngôn Ê-dốp trong sách giáo khoa và trên Văn VN
| Truyện | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Hai người bạn đồng hành và con gấu (trong văn bản Những tình huống hiểm nghèo) | Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, tập 1 – Bài 2 (Bài học cuộc sống) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt |
| Bụng và Răng, Miệng, Tay, Chân | Ngữ văn 7 Cánh diều, tập 2 – Bài 6 (Truyện ngụ ngôn và tục ngữ), thực hành đọc hiểu | — |
Trong sách Chân trời sáng tạo, truyện của Ê-dốp đứng cạnh Chó sói và chiên con của La Phông-ten, để học sinh thấy cùng một thể loại mà một bên kể bằng văn xuôi ngắn gọn, một bên kể bằng thơ. Bản dịch Ê-dốp trong sách là của Phạm Khải Hoàn; bản dịch còn được bảo hộ nên em đọc toàn văn trong SGK. Có thể luyện kể chuyện qua bài đóng vai kể lại truyện Hai người bạn đồng hành và con gấu.
Trên Văn VN còn có nhiều truyện thường được xếp vào kho ngụ ngôn Ê-dốp: Chú bé chăn cừu, Sư tử và chuột, Con cáo và chùm nho, Rùa và Thỏ. Truyện nào cũng ngắn, nhân vật thường là con vật, và kết thúc bằng một bài học rõ ràng. Hai nghìn rưỡi năm đã qua, người ta vẫn chưa biết chắc Ê-dốp là ai; điều đó không ngăn truyện của ông sống tiếp, giống như hai thiên sử thi gắn với tên Hô-me-rơ, một tác giả cũng bị hỏi đi hỏi lại có thật hay không.