Soạn bài Vịnh khoa thi Hương (Trần Tế Xương) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Hãy nêu chủ đề và bố cục bài thơ Vịnh khoa thi Hương của Trần Tế Xương.

Trả lời:

Chủ đề: Qua cảnh trường thi lộn xộn, nhếch nhác trong khoa thi Hương năm Đinh Dậu, bài thơ phơi bày sự suy tàn của nền thi cử phong kiến dưới ách thực dân, đồng thời bộc lộ nỗi đau xót, nhục nhã của nhà thơ trước cảnh nước mất và lời thức tỉnh tầng lớp nho sĩ.

Bố cục: 4 phần theo kết cấu thất ngôn bát cú:

• Hai câu đề: giới thiệu kì thi và sự bất thường trong cách tổ chức.
• Hai câu thực: cảnh sĩ tử và quan trường trong trường thi.
• Hai câu luận: cảnh đón rước quan sứ và mụ đầm.
• Hai câu kết: thái độ, tâm sự của nhà thơ trước cảnh nước nhà.

Xác định các đối tượng trào phúng mà bài thơ hướng tới. Thái độ của tác giả đối với các đối tượng đó được thể hiện như thế nào?

Trả lời:

• Sĩ tử: hiện lên lôi thôi, nhếch nhác, vai đeo lọ nước, mất hết vẻ nho nhã của kẻ sĩ. Tác giả nhìn họ bằng thái độ vừa giễu cợt vừa xót xa, bởi chính ông cũng là một sĩ tử.
• Quan trường: ậm ọe, thét loa, hách dịch mà thiếu uy nghiêm. Thái độ của tác giả là châm biếm, coi thường.
• Quan sứ và mụ đầm: được đón rước linh đình, lọng che rợp trời, váy dài quét đất. Tác giả khinh bỉ, mỉa mai sâu cay qua cách gọi “mụ đầm” và phép đối đặt hai hình ảnh cạnh nhau.
• Nhân tài đất Bắc: tầng lớp trí thức đương thời, kể cả nhà thơ. Thái độ chuyển sang day dứt, chua chát, như lời trách móc và thức tỉnh.

Nhìn chung, tác giả dùng tiếng cười để phê phán, nhưng đằng sau tiếng cười là nỗi đau của người trí thức yêu nước.

Hai câu thơ đề cho thấy kì thi có gì đặc biệt?

Trả lời:

• Câu thứ nhất mang giọng kể bình thường: kì thi vẫn được tổ chức đúng lệ ba năm một lần, cho thấy vẻ ngoài vẫn quy củ.
• Câu thứ hai bộc lộ điều bất thường: “Trường Nam thi lẫn với trường Hà”. Từ “lẫn” gợi sự lộn xộn, chen chúc, không còn phân biệt, cho thấy kì thi đã mất đi sự trang nghiêm vốn có.
• Hai câu đề như lời dự báo về tính chất ô hợp của kì thi, mở đường cho những cảnh tượng nhố nhăng ở các câu sau.

Phân tích ý nghĩa trào phúng của nghệ thuật sử dụng phép đối, nghệ thuật sử dụng ngôn từ ở hai câu thực và hai câu luận của bài thơ.

Trả lời:

Hai câu thực:

• Phép đối chỉnh: “Lôi thôi sĩ tử” đối với “Ậm ọe quan trường”, “vai đeo lọ” đối với “miệng thét loa”. Hai đối tượng chính của trường thi được đặt cạnh nhau, cùng hiện lên thảm hại.
• Phép đảo ngữ đưa các từ láy “lôi thôi”, “ậm ọe” lên đầu câu, nhấn mạnh dáng vẻ nhếch nhác của người đi thi và cái giọng khàn đục, cố tỏ ra oai vệ của người coi thi.
• Hình ảnh “vai đeo lọ” vừa tả thực, vừa gợi sự tầm thường; “miệng thét loa” cho thấy cảnh ồn ã, thiếu tôn nghiêm.

Hai câu luận:

• Phép đối “Lọng cắm rợp trời” – “Váy lê quét đất”, “quan sứ đến” – “mụ đầm ra” tạo nên hai bức biếm họa đặt cạnh nhau: cái phô trương rợp trời của kẻ cai trị và cái váy dài quét đất của bà vợ, giữa chốn trường thi vốn là nơi trang nghiêm của nhà nho.
• Cách đối “trời” với “đất” làm nổi bật sự lố bịch, nghịch cảnh; cách gọi “mụ đầm” thể hiện thái độ khinh miệt.
• Sự xuất hiện long trọng của quan Pháp trong lễ xướng danh cho thấy kì thi của triều đình đã bị kẻ thù chi phối, đó là nỗi nhục của cả dân tộc.

⇒ Phép đối và ngôn từ giản dị, giàu tính khẩu ngữ đã tạo nên tiếng cười trào phúng sắc sảo, vạch trần sự suy đồi của khoa cử và nỗi nhục mất nước.

Xác định sắc thái giọng điệu của tác giả trong hai câu kết. Qua hai câu kết cũng như cả bài thơ, có thể thấy được thái độ và nỗi lòng của Trần Tế Xương trước tình cảnh đất nước như thế nào?

Trả lời:

• Giọng điệu hai câu kết chuyển từ trào phúng sang trữ tình, vừa như câu hỏi, vừa như lời kêu gọi tha thiết, xen lẫn trách móc, chua chát.
• Câu “Nhân tài đất Bắc nào ai đó” hướng tới tầng lớp nho sĩ, những người lẽ ra phải gánh vác việc nước. Câu “Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà” thúc giục họ nhìn lại thực trạng đất nước để thức tỉnh.
• Qua đó, ta thấy Tú Xương đau xót trước cảnh nước mất, nhục nhã vì kẻ thù ngang nhiên chà đạp lên nền văn hóa dân tộc, đồng thời mang trong lòng tình yêu nước và mong muốn đánh thức lương tri của người trí thức, trong đó có chính ông.

Theo em, sự kết hợp giữa cảm xúc trào phúng và trữ tình đã giúp nhà thơ thể hiện được điều gì?

Trả lời:

• Cảm xúc trào phúng giúp nhà thơ phơi bày những cảnh khó coi nơi trường thi, phê phán sự suy đồi của khoa cử và sự lố bịch của bọn thực dân.
• Cảm xúc trữ tình giúp nhà thơ bộc lộ trực tiếp nỗi xót xa, hổ thẹn vì đất nước rơi vào tay giặc và lời nhắn gửi tha thiết tới tầng lớp trí thức.
• Sự kết hợp ấy khiến bài thơ vượt lên trên tiếng cười giễu cợt để trở thành tiếng nói của một tấm lòng yêu nước, khiến người đọc vừa cười vừa suy ngẫm, xót xa.