Soạn bài Tức nước vỡ bờ (Ngô Tất Tố) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Đoạn chữ in nhỏ ở phía trên văn bản Tức nước vỡ bờ có nhiệm vụ gì?

• A. Tóm tắt toàn bộ tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố
• B. Tóm tắt bối cảnh xảy ra trước đoạn trích Tức nước vỡ bờ
• C. Tóm tắt câu chuyện bọn người nhà lí trưởng đánh trói anh Dậu
• D. Tóm tắt cảnh chị Dậu phải xoay xở vì suất sưu của chồng

Trả lời: Chọn B.

Đoạn in nhỏ thuật lại những sự việc diễn ra ngay trước cảnh chính: không khí làng quê mùa sưu thuế, cảnh nhà chị Dậu cùng quẫn, việc bán cái Tí, khoản sưu đóng thay người em chồng, đêm anh Dậu bị trả về và bát gạo của bà lão hàng xóm. Nó không kể hết tiểu thuyết (phần sau chương này hoàn toàn không được nhắc), nên A sai. Hai phương án C và D chỉ là từng ý nhỏ nằm trong đoạn in nhỏ, không bao quát được nhiệm vụ của cả đoạn.

Câu nào là câu phủ định trong những câu dưới đây?

• A. Anh Dậu uốn vai ngáp dài một tiếng.
• B. Mày định nói cho cha mày nghe đấy à?
• C. Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!
• D. U nó không được thế!

Trả lời: Chọn D.

Câu phủ định là câu có từ ngữ mang ý phủ định (không, chưa, chẳng, đâu có…) để bác bỏ hoặc ngăn cản một điều. Câu D có từ “không”, là lời anh Dậu can vợ, ngăn chị đừng đánh lại bọn tay sai. Câu A là câu kể bình thường; câu B mang hình thức hỏi, dùng để quát nạt; câu C là lời thách thức, đe dọa. Cả ba đều không chứa từ phủ định.

Câu nào là câu khẳng định trong những câu sau?

• A. Hai ông làm phúc nói với ông lí cho cháu khất…
• B. Thầy em hãy cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột.
• C. Vâng, cháu cũng đã nghĩ như cụ.
• D. Cháu van ông, nhà cháu vừa mới tỉnh được một lúc, ông tha cho!

Trả lời: Chọn C.

Câu C xác nhận một ý nghĩ có thật (chị Dậu đồng tình với bà lão là nên cho chồng trốn), không có từ phủ định, nên là câu khẳng định. Các câu còn lại đều dùng để đề nghị, nhờ vả: A là lời nhờ nói giúp xin khất, B có từ “hãy” khuyên chồng ăn cháo, D là lời van xin tha cho chồng. Đó là những câu cầu khiến chứ không nhằm khẳng định một sự việc.

Nhận xét nào sau đây đúng với diễn biến thái độ của chị Dậu trong đoạn trích Tức nước vỡ bờ?

• A. Từ khẩn cầu run run đến thiết tha van xin
• B. Từ thiết tha van xin đến liều mạng cãi lại bằng lí lẽ
• C. Từ nhẫn nhịn đến phản kháng hết sức quyết liệt bằng lí lẽ
• D. Từ nhẫn nhục đến phản kháng bằng lời và chống trả quyết liệt

Trả lời: Chọn D.

Thái độ của chị Dậu đi qua ba nấc: ban đầu chị “run run” xưng cháu, gọi ông, nhẫn nhục xin khất; khi chồng sắp bị trói, chị cãi lại bằng lí lẽ “Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!”; cuối cùng chị túm cổ cai lệ, vật ngã người nhà lí trưởng. Phương án D gom đủ cả lời nói lẫn hành động. A và B mới dừng ở nửa đầu câu chuyện; C chỉ nói phản kháng “bằng lí lẽ”, bỏ mất phần chống trả bằng sức.

Đoạn trích Tức nước vỡ bờ không nhằm mục đích nào sau đây?

• A. Vạch trần bộ mặt tàn ác của xã hội thực dân phong kiến đương thời
• B. Phản ánh tình trạng người dân vùng quê nghèo cãi nhau vì chuyện nợ nần
• C. Thể hiện lòng nhân hậu và sức sống mạnh mẽ của người phụ nữ nông dân
• D. Chỉ ra nỗi cực khổ của người nông dân bị áp bức và chế độ sưu thuế bất công

Trả lời: Chọn B.

Xung đột trong đoạn trích không phải chuyện xích mích nợ nần giữa những người dân với nhau. Đó là cuộc đụng độ giữa một gia đình nông dân thiếu sưu với bọn tay sai thay mặt bộ máy cai trị đi thu thuế. Ba phương án A, C, D đều đúng là điều tác giả muốn gửi gắm: tố cáo xã hội tàn ác, cảm thông với nỗi khổ vì sưu thuế và ngợi ca vẻ đẹp của chị Dậu.

Qua đoạn chữ in nhỏ phía trên văn bản, em hiểu gì về gia cảnh của chị Dậu?

Trả lời:

• Nhà chị Dậu thuộc loại “nhất nhì trong hạng cùng đinh”, tức là nghèo vào bậc nhất trong đám dân thường không có chức phận gì ở làng.
• Vì thiếu tiền sưu, anh Dậu dù đang ốm cũng bị bắt trói ra đình. Chị Dậu phải đứt ruột bán cái Tí – con gái lớn mới lên bảy – cho nhà Nghị Quế ở thôn Đoài.
• Bán con rồi vẫn chưa xong: chị còn bị bắt đóng nốt suất sưu thay cho chú em chồng mất từ năm ngoái, một thứ thuế vô lí đánh lên cả người đã khuất.
• Đêm đó, anh Dậu bị cõng về như một cái xác, gọi mãi không tỉnh; cả nhà nhịn đói từ hôm trước, có được nồi cháo là nhờ bát gạo của bà lão bên cạnh.

⇒ Gia đình chị Dậu đã bị dồn tới đường cùng: mất con, chồng thập tử nhất sinh, nhà không còn hạt gạo. Hoàn cảnh ấy là nền để người đọc hiểu vì sao chị không thể lùi thêm khi bọn tay sai tiếp tục đến hành hạ.

Em có nhận xét gì về tính cách của tên cai lệ?

Trả lời:

• Hống hách, coi người dân như tội phạm: hắn đến thúc sưu mà mang theo cả “roi song, tay thước và dây thừng”, vừa vào đã gõ roi xuống đất quát tháo.
• Thô lỗ, mất hết tình người: hắn xưng “ông”, gọi anh Dậu là “thằng”, mở miệng là chửi: “Thằng kia! Ông tưởng mày chết đêm qua, còn sống đấy à?”. Thấy người ốm, hắn không mảy may động lòng; nghe lời van xin, hắn dọa dỡ cả nhà.
• Tàn bạo: hắn giật thừng tự đi trói anh Dậu khi người nhà lí trưởng còn chần chừ, bịch vào ngực rồi tát vào mặt một người đàn bà đang bế con mọn.
• Yếu ớt, đáng khinh: giọng hắn khàn khàn vì hút xái, sức thì “lẻo khoẻo”; bị chị Dậu đẩy một cái là ngã chỏng quèo, nhưng nằm dưới đất vẫn còn thét trói.

⇒ Tuy chỉ là kẻ tay chân hạng bét, cai lệ lại là hiện thân của bộ máy thống trị tàn ác thời ấy: nhân danh “thuế của nhà nước” để chà đạp người nghèo. Qua nhân vật, Ngô Tất Tố vừa tố cáo vừa mỉa mai cái uy quyền rỗng tuếch của chúng.

Theo em, tình huống nào đã khiến chị Dậu vùng dậy chống trả quyết liệt với bọn tay sai?

Trả lời:

• Chị Dậu đã nhịn đến mức không thể nhịn hơn: van xin hết lời vẫn bị chửi, bị dọa dỡ nhà. Cai lệ còn giật thừng xông đến trói anh Dậu – người chồng ốm nặng vừa mới hồi tỉnh, bát cháo còn chưa kịp húp.
• Khi chị chạy đến đỡ tay xin tha, hắn bịch liền mấy cái vào ngực chị; chị cự lại bằng lời thì bị tát, và hắn vẫn tiếp tục nhảy vào chỗ anh Dậu.
• Như vậy, chính hành động muốn bắt trói người chồng đau yếu, cùng những cú đánh vào bản thân chị, đã làm sự nhẫn nhịn trong chị vỡ ra. Sức mạnh chống trả bắt nguồn từ tình thương chồng và lòng căm giận bị dồn nén lâu ngày – đúng như nhan đề: nước bị chặn mãi thì sẽ phá bờ.

Diễn biến tâm lí và hành động bảo vệ chồng của chị Dậu được tác giả miêu tả như thế nào thông qua các từ xưng hô trong văn bản?

Trả lời: Chị Dậu đổi cách xưng hô ba lần, mỗi chặng ứng với một nấc tâm lí và hành động:

Sự thay đổi xưng hô cho thấy tâm lí nhân vật phát triển hợp lí, tự nhiên: càng bị dồn ép, chị càng mạnh mẽ. Giọng kể pha chút hài hước khi tả cai lệ “ngã chỏng quèo” và người nhà lí trưởng thua “chị chàng con mọn” làm nổi bật sức vóc của chị Dậu và sự thảm hại của bọn tay sai.

Hãy viết một đoạn văn (khoảng 8 – 10 dòng) trình bày ngắn gọn suy nghĩ của em về nhân vật chị Dậu.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo:

Đọc Tức nước vỡ bờ, em vừa thương vừa cảm phục chị Dậu. Giữa lúc nhà cửa xác xơ, con gái vừa phải bán đi, chị vẫn dành những gì dịu dàng nhất cho chồng: rón rén bưng bát cháo, ngồi chờ xem anh ăn có ngon không. Khi bọn tay sai ập vào, chị nhẫn nhịn xưng cháu, gọi ông, chỉ mong chúng tha cho người ốm. Nhưng sự hiền lành ấy có giới hạn. Thấy chồng sắp bị trói, bản thân bị đánh, chị đổi giọng, rồi ra tay quật ngã cả cai lệ lẫn người nhà lí trưởng. Câu nói “Thà ngồi tù. Để cho chúng nó làm tình làm tội mãi thế, tôi không chịu được…” cho thấy chị không còn sợ cường quyền nữa. Ở chị hội tụ những nét đẹp của người đàn bà quê: giàu tình thương, đảm đang và mang trong mình một sức sống mạnh mẽ không gì dập tắt được.