Soạn bài Quang Trung đại phá quân Thanh (Ngô gia văn phái) – Ngữ văn 8 Cánh diều

Trả lời:

Phần (1) kể về tuyến nhân vật phía quân Thanh và triều đình Lê Chiêu Thống:

• Tôn Sĩ Nghị và tướng tá nhà Thanh: vào Thăng Long dễ dàng “như vào chỗ không người” nên sinh kiêu căng, để quân lính bỏ đội ngũ đi kiếm củi, buôn bán; tướng tá ngày ngày tiệc tùng, coi quân Tây Sơn như cá chậu chim lồng và định đến mồng 6 tháng Giêng mới xuất quân.
• Vua tôi Lê Chiêu Thống: dựa hẳn vào quân Thanh, bỏ bê việc nước; chỉ khi người cung nhân cũ cảnh tỉnh thái hậu thì nhà vua mới hoảng sợ, cùng Lê Quýnh đến xin Tôn Sĩ Nghị xuất quân và bị y căn vặn, trách móc.

Trả lời:

Lời dụ quân lính ở Nghệ An có bốn ý chính:

• Khẳng định chủ quyền: phương Nam, phương Bắc đã chia nhau mà cai trị; người phương Bắc không cùng nòi giống, “bụng dạ ắt khác”.
• Tố cáo tội ác của giặc phương Bắc từ đời Hán: cướp bóc, giết hại nhân dân, vơ vét của cải.
• Nêu truyền thống đánh giặc giữ nước: Trưng Nữ Vương, Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, Trần Hưng Đạo, Lê Thái Tổ; từ đó khẳng định việc đánh quân Thanh là chính nghĩa.
• Kêu gọi quân sĩ đồng tâm hiệp lực và nghiêm lệnh: ai ăn ở hai lòng sẽ bị trị tội ngay.

Lời dụ ngắn mà đủ lí lẽ, có sức khích lệ như một bài hịch, khiến quân lính đồng thanh “xin vâng lệnh, không dám hai lòng”.

Trả lời:

Đó là đoạn Quang Trung nói với các tướng ở Tam Điệp: nhà vua tin chỉ khoảng mười ngày là đuổi được quân Thanh, nhưng đã tính đến chuyện sau chiến thắng – nước lớn gấp mười nước mình bị thua ắt sẽ thẹn mà lo báo thù, binh đao sẽ kéo dài, khổ cho dân. Vì thế ông dự định để Ngô Thì Nhậm, người “khéo lời lẽ”, lo việc ngoại giao, và mong có mười năm yên ổn để nuôi dưỡng lực lượng cho “nước giàu quân mạnh”. Chưa đánh trận nào mà đã nghĩ tới việc giữ hòa bình lâu dài: đó là tầm nhìn của một bậc quân vương.

Trả lời:

• Thần tốc: từ Phú Xuân ra Nghệ An, Tam Điệp rồi tối 30 Tết lên đường; hẹn mồng 7 vào Thăng Long nhưng trưa mồng 5 đã vào thành.
• Bất ngờ, giữ bí mật: đánh đúng dịp Tết khi địch mải yến tiệc; đuổi bắt sống toàn bộ toán quân do thám ở Phú Xuyên nên không ai kịp chạy về báo tin.
• Mưu lược, đánh vào tâm lí: vây kín làng Hà Hồi, bắc loa gọi, quân lính dạ ran như có mấy vạn người khiến đồn giặc xin hàng mà không cần giao chiến.
• Sáng tạo chiến thuật: ở Ngọc Hồi, cho ghép ván phủ rơm ướt làm lá chắn, dàn trận chữ “nhất”, áp sát rồi đánh giáp lá cà bằng dao ngắn; đặt nghi binh ở đê Yên Duyên, dùng quân voi từ Đại Áng dồn giặc xuống đầm Mực.
• Trực tiếp chỉ huy: nhà vua cưỡi voi đốc thúc ngay giữa trận, khích lệ tinh thần quân sĩ.

Trả lời:

Có. Phần (3) có nhân vật riêng (Tôn Sĩ Nghị, vua Lê, thái hậu, Lê Quýnh, Trịnh Hiến, người thổ hào) và chuỗi sự việc riêng: đang yến tiệc thì nghe tin Ngọc Hồi thất thủ, Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy qua cầu phao, cầu đứt, vua Lê cướp thuyền đánh cá chạy sang bờ bắc, trốn lên cửa ải. Tuyến này diễn ra song song với cuộc tiến công của Quang Trung, nối tiếp phần (1) và được mở bằng lời chuyển “Lại nói” – dấu hiệu quen thuộc của việc chuyển tuyến trong truyện chương hồi.

Trả lời:

Vua Lê hiện lên hốt hoảng, cuống quýt: nghe tin biến liền vội đưa thái hậu chạy, thấy cầu đứt thì cướp thuyền đánh cá sang sông, rồi bám theo đoàn quân Thanh tháo chạy. Nhịn đói mấy ngày, được người thổ hào giết gà làm cơm, ăn chưa xong nghe tin quân Tây Sơn đuổi tới lại rối rít van xin một con đường sống. Đến cửa ải, vua tôi chỉ còn biết “nhìn nhau than thở”. Một ông vua mà thân phận chẳng khác kẻ lưu vong – cái giá của việc cõng rắn cắn gà nhà.

Trả lời:

• Sự kiện: (1) quân Thanh chiếm Thăng Long, kiêu căng chủ quan, vua tôi nhà Lê ỷ lại; (2) Quang Trung tiến quân ra Bắc, dụ quân sĩ, khao quân ở Tam Điệp, hạ đồn Hà Hồi, phá đồn Ngọc Hồi và tiến vào Thăng Long; (3) Tôn Sĩ Nghị tháo chạy, quân Thanh tan rã, vua Lê trốn theo lên cửa ải.
• Tuyến nhân vật: tuyến Quang Trung và nghĩa quân Tây Sơn (Ngô Văn Sở, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thiếp…); tuyến Tôn Sĩ Nghị và quân Thanh (Sầm Nghi Đống…); tuyến Lê Chiêu Thống và bầy tôi (thái hậu, Lê Quýnh, Trịnh Hiến).

Trả lời:

• Phần (1) – “Giặc kiêu, vua hèn” (từ đầu đến lời vua Lê dặn Lê Quýnh): quân Thanh chủ quan, lơi lỏng; vua tôi Lê Chiêu Thống ỷ lại rồi hoảng hốt xin Tôn Sĩ Nghị xuất quân.
• Phần (2) – “Quang Trung thần tốc ra Bắc” (từ “Nhắc lại, Ngô Văn Sở…” đến “…rồi kéo vào thành”): cuộc hành quân thần tốc và chiến thắng lẫy lừng của vua Quang Trung.
• Phần (3) – “Kẻ xâm lược tan tác, vua bán nước lưu vong” (còn lại): Tôn Sĩ Nghị tháo chạy, quân Thanh chết đuối nghẽn sông Nhị Hà; vua Lê chạy trốn thảm hại lên cửa ải.

Một số tài liệu chia bố cục theo bản SGK cũ (bắt đầu từ lúc Bắc Bình Vương nhận tin báo), không khớp với đoạn trích Cánh diều; em nên bám vào các số (1), (2), (3) đánh dấu trong sách.

Trả lời:

Hai nhân vật được đặt cạnh nhau như một phép đối lập: một bên là người anh hùng cứu nước, một bên là ông vua cầu viện giặc để rồi phải bỏ nước ra đi.

Trả lời:

• Nhiều tuyến nhân vật: ba tuyến Quang Trung – Tôn Sĩ Nghị – Lê Chiêu Thống, mỗi tuyến có nhân vật trung tâm và nhân vật phụ riêng.
• Nhiều chuỗi sự kiện diễn ra song song trong cùng khoảng thời gian cuối năm Mậu Thân – đầu năm Kỷ Dậu: trong khi quân Thanh yến tiệc ở Thăng Long thì Quang Trung đang thần tốc tiến quân.
• Các tuyến đan xen và có quan hệ nhân quả: sự chủ quan của quân Thanh (tuyến 1) tạo thời cơ cho đòn bất ngờ của Quang Trung (tuyến 2); chiến thắng ấy dẫn tới cảnh tháo chạy ở tuyến 3.
• Dấu hiệu chuyển tuyến: lời kể “Lại nói”, “Nhắc lại” đặt ở đầu mỗi phần.
• Tính lịch sử: nhân vật, thời gian, địa danh đều có thật, được kể theo trình tự thời gian rõ ràng.

Trả lời:

Qua đoạn trích, tác giả gửi gắm niềm tin rằng chính nghĩa và lòng yêu nước, cùng một người lãnh đạo tài đức, sẽ chiến thắng; còn kẻ xâm lược kiêu căng và kẻ bán nước cầu vinh tất yếu thất bại nhục nhã. Thông điệp ấy vẫn còn nguyên giá trị: nó bồi đắp lòng tự hào dân tộc, nhắc chúng ta trân trọng độc lập, chủ quyền mà cha ông đã đổi bằng xương máu. Ở phạm vi nhỏ hơn, cảnh quân Thanh thua vì chủ quan cũng là bài học cho mỗi người: dù trong học tập hay công việc, xem thường khó khăn là tự đặt mình vào thế thua.

Trả lời:

• Giới thiệu chung: Quang Trung – Nguyễn Huệ (1753–1792), lãnh tụ phong trào Tây Sơn, nhân vật được khắc họa nổi bật trong hồi thứ mười bốn Hoàng Lê nhất thống chí.
• Hoàn cảnh xuất hiện: quân Thanh chiếm Thăng Long, Ngô Văn Sở rút về Tam Điệp và cấp báo vào Phú Xuân.
• Phẩm chất, tài năng: hành động quyết đoán; trí tuệ sáng suốt, biết người biết ta; tầm nhìn xa; tài dụng binh thần tốc, bất ngờ; oai phong, dũng cảm nơi trận mạc.
• Chiến công tiêu biểu: hạ đồn Hà Hồi, phá đồn Ngọc Hồi, giải phóng Thăng Long chỉ trong mấy ngày Tết Kỷ Dậu.
• Nghệ thuật khắc họa: qua hành động, lời nói, đặt trong thế đối lập với Tôn Sĩ Nghị và Lê Chiêu Thống.
• Đánh giá: hình tượng người anh hùng áo vải, niềm tự hào của dân tộc.