Tản Viên từ Phán sự lục (Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên) của Nguyễn Dữ là truyện truyền kì được học ở Bài 1 Sức hấp dẫn của truyện kể sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức. Tác phẩm cũng có mặt trong sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo và Cánh diều với nhan đề Chuyện chức phán sự đền Tản Viên. Bài viết tổng hợp kiến thức về tác giả Nguyễn Dữ, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa lời bình, sơ đồ tư duy và tóm tắt truyện.
Nội dung văn bản Tản Viên từ Phán sự lục
Văn bản trong sách giáo khoa dùng bản dịch của Trúc Khê Ngô Văn Triện. Phần dưới đây lược thuật theo trình tự sự việc, kèm những câu văn tiêu biểu; phần trả lời câu hỏi em xem ở bài soạn bài Tản Viên từ Phán sự lục.
Giới thiệu Ngô Tử Văn. Truyện mở đầu theo lối truyện truyền thống: “Ngô Tử Văn tên là Soạn, người huyện Yên Dũng, đất Lạng Giang. Chàng vốn khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được, vùng Bắc người ta vẫn khen là một người cương trực.”
Đốt đền trừ hại. Cuối đời nhà Hồ, quân Minh sang xâm lược, viên Bách hộ họ Thôi (bộ tướng của Mộc Thạnh) tử trận gần ngôi đền trong làng, hồn hắn chiếm đền làm yêu làm quái. Tử Văn tức giận, “tắm gội sạch sẽ, khấn trời, rồi châm lửa đốt đền”. Mọi người lo sợ thay, còn chàng vẫn thản nhiên.
Hồn tướng giặc đe dọa, Thổ công mách bảo. Tử Văn lên cơn sốt, thấy một người đội mũ trụ, tự xưng cư sĩ, đến đòi dựng lại đền và dọa kiện. “Tử Văn mặc kệ, vẫn cứ ngồi ngất ngưởng tự nhiên.” Chiều tối, một ông già áo vải đến, tự nhận là Thổ công thật của vùng: vốn là quan Ngự sử đại phu đời Lí Nam Đế, bị tên tướng giặc cướp đền, phải nương nhờ đền Tản Viên. Ông dặn Tử Văn khi ra trước Minh ti cứ khai thật và xin tư giấy đến đền Tản Viên để làm chứng.
Cuộc đối chất ở Minh ti. Đêm ấy, Tử Văn bị quỷ sứ bắt xuống âm phủ, qua cây cầu dài có quỷ Dạ Xoa canh giữ. Trước Diêm Vương, chàng kêu to: “Ngô Soạn này là một kẻ sĩ ngay thẳng ở trần gian”, rồi trình bày đầu đuôi, “lời rất cứng cỏi, không chịu nhún nhường chút nào”. Tên tướng giặc lúc đầu lấn lướt, nhưng khi Tử Văn xin tư giấy đến đền Tản Viên thì hắn sợ hãi, quay sang xin tha cho chàng. Diêm Vương cho người đi lấy chứng thực, thấy đúng như lời Tử Văn, liền trị tội hắn, bỏ vào ngục Cửu U.
Tử Văn nhận chức Phán sự. Tử Văn sống lại sau hai ngày; dân làng dựng lại đền cho Thổ công, còn mộ tên tướng giặc bị bật tung, “hài cốt tan tành ra như cám vậy”. Một tháng sau, Thổ công tiến cử chàng vào chức Phán sự đền Tản Viên. “Tử Văn vui vẻ nhận lời, bèn thu xếp việc nhà, rồi không bệnh mà mất.” Về sau, một người quen ở thành Đông Quan còn gặp chàng ngồi trên xe, nghe tiếng quát dẹp đường “xe quan phán sự”. Truyện khép lại bằng lời bình đề cao sự cứng cỏi của kẻ sĩ.
Thông tin tác giả Nguyễn Dữ
Nguyễn Dữ (có sách đọc là Nguyễn Dư) sống vào khoảng thế kỉ XVI, chưa rõ năm sinh, năm mất. Ông người xã Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, xứ Hải Dương, là con trai cả của Tiến sĩ Nguyễn Tường Phiêu. Tương truyền ông là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm, song điều này đến nay vẫn còn được giới nghiên cứu tranh luận.
Lúc nhỏ, Nguyễn Dữ chăm học, đọc rộng. Sau khi đỗ Hương tiến (cử nhân), ông ra làm quan, từng làm Tri huyện Thanh Tuyền; nhưng chỉ khoảng một năm, vì bất mãn với thời cuộc, ông lấy cớ về nuôi mẹ, lui về ẩn cư ở vùng núi rừng Thanh Hóa và mất ở đó. Thời ông sống, triều Lê suy yếu, các tập đoàn phong kiến tranh giành quyền lực, nội chiến kéo dài, đời sống nhân dân nhiều khổ cực.
Tác phẩm duy nhất của Nguyễn Dữ là Truyền kì mạn lục (Ghi chép tản mạn những truyện kì lạ được lưu truyền), viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện, ra đời vào nửa đầu thế kỉ XVI. Cuối hầu hết các truyện có lời bình của tác giả hoặc của người cùng quan điểm với tác giả. Tác phẩm được Vũ Khâm Lân khen là “thiên cổ kì bút” (áng văn hay nghìn năm có một).
Truyện của Nguyễn Dữ thường mượn yếu tố kì ảo để nói chuyện đời thực: phê phán chính quyền phong kiến suy thoái, cảm thông với số phận người phụ nữ, đề cao kẻ sĩ có khí tiết. Ngoài Tản Viên từ Phán sự lục, học sinh còn biết đến Chuyện người con gái Nam Xương – truyện về nỗi oan của Vũ Nương, học ở lớp 9.
Thông tin tác phẩm Tản Viên từ Phán sự lục
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu tác phẩm.
Tản Viên từ Phán sự lục nghĩa là gì?
Nhan đề chữ Hán có thể hiểu từng phần: Tản Viên là núi Tản Viên (núi Ba Vì), nơi thờ Sơn Tinh – Đức Thánh Tản; từ là đền; phán sự là chức quan coi việc xét xử; lục là ghi chép. Nhan đề dịch là Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên. Nhan đề hướng người đọc tới kết cục của truyện: người kẻ sĩ dám đốt đền tà được nhận chức xét xử công bằng nơi đền thiêng.
Xuất xứ
Truyện nằm trong tập Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ. Văn bản trong sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức in theo bản dịch của Trúc Khê Ngô Văn Triện (in trong Ngữ văn 10 Nâng cao, tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, 2020). Bản dịch Truyền kì mạn lục của Trúc Khê ra đời từ năm 1943 và được đánh giá là một trong những bản dịch hay nhất.
Hoàn cảnh sáng tác
Truyền kì mạn lục ra đời vào nửa đầu thế kỉ XVI, khi xã hội phong kiến Việt Nam rơi vào khủng hoảng, chính sự rối ren. Bối cảnh câu chuyện được đặt vào cuối đời nhà Hồ, khi quân Minh xâm lược nước ta; tên tướng giặc là bộ tướng của Mộc Thạnh. Chọn bối cảnh này, tác giả gửi vào truyện tinh thần dân tộc: kẻ xâm lược dù chết vẫn bị trừng trị, người Việt chính trực được tôn vinh.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: truyện truyền kì – văn xuôi tự sự thời trung đại viết bằng chữ Hán, phản ánh hiện thực qua yếu tố kì ảo, trong đó cõi người và cõi âm, thần linh, ma quỷ có sự tương giao.
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả và nghị luận (phần lời bình).
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể toàn tri.
Nhân vật chính
- Ngô Tử Văn: kẻ sĩ khảng khái, cương trực, dũng cảm, dám đốt đền tà để trừ hại cho dân.
- Hồn Bách hộ họ Thôi: tướng giặc bại trận, xảo trá, gian manh, chiếm đền, đút lót thần linh xung quanh.
- Thổ công: vị thần chính trực nhưng nhu nhược, bị chiếm đền mà không dám kiện.
- Diêm Vương: người phán xử ở cõi âm, ban đầu bị lừa nhưng cuối cùng trị tội đúng người.
Bố cục: Tản Viên từ Phán sự lục có mấy phần?
Truyện có thể chia làm 4 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “vung tay không cần gì cả”): giới thiệu Ngô Tử Văn và việc đốt đền.
- Phần 2 (tiếp theo đến “khó lòng thoát nạn”): hồn tướng giặc đe dọa; Thổ công kể sự thật và mách kế.
- Phần 3 (tiếp theo đến “sai lính đưa Tử Văn về”): Tử Văn bị bắt xuống Minh ti, đối chất và thắng kiện.
- Phần 4 (còn lại): Tử Văn sống lại, nhận chức Phán sự đền Tản Viên; lời bình của tác giả.
Giá trị nội dung
- Ca ngợi Ngô Tử Văn – người trí thức cương trực, dám đấu tranh chống cái ác đến cùng để bảo vệ lẽ phải và trừ hại cho dân.
- Tố cáo sự gian manh, tham lam của kẻ ác và phê phán thực trạng ăn đút lót, bao che lẫn nhau, qua đó phản ánh gián tiếp sự bất công của xã hội đương thời.
- Thể hiện tinh thần dân tộc: tên tướng giặc phương Bắc bị trừng trị, người Việt chính trực được tôn vinh.
- Gửi gắm niềm tin công lí, chính nghĩa nhất định chiến thắng.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện giàu kịch tính, xoay quanh cuộc đấu tranh giữa Tử Văn và hồn tướng giặc; cao trào là phiên đối chất ở Minh ti.
- Kết hợp hài hòa yếu tố kì ảo (cõi âm, quỷ sứ, hồn ma, thần linh) với yếu tố hiện thực (địa danh, thời đại, nhân vật lịch sử). Yếu tố kì ảo trở lại trong truyện ngắn hiện đại cùng Bài 1 Ngữ văn 12 Cánh diều, được phân tích ở tác giả, tác phẩm Muối của rừng.
- Nhân vật được khắc họa qua hành động và lời nói, tính cách nhất quán.
- Lời văn giản dị mà giàu hình ảnh; phần lời bình cuối truyện nêu rõ tư tưởng tác giả.
Ý nghĩa lời bình cuối truyện
Lời bình phản bác quan niệm “Cứng quá thì gãy”. Theo tác giả, “Kẻ sĩ chỉ lo không cứng cỏi được, còn gãy hay không là việc của trời.” Từ tấm gương Tử Văn, lời bình đi đến kết luận: “Vậy kẻ sĩ, không nên kiêng sợ sự cứng cỏi.” Đây là quan niệm về khí tiết của người trí thức: sống ngay thẳng, không vì sợ hãi mà đổi cứng ra mềm.
Sơ đồ tư duy Tản Viên từ Phán sự lục
Sơ đồ dưới đây gom sáu nhóm kiến thức chính của tác phẩm.
Tóm tắt Tản Viên từ Phán sự lục
Hai mẫu dưới đây giúp em nắm nhanh cốt truyện; các mẫu tóm tắt khác có trong bài Tản Viên từ Phán sự lục: bố cục, thể loại, tóm tắt.
Mẫu 1 – Tóm tắt Tản Viên từ Phán sự lục ngắn nhất
Ngô Tử Văn, kẻ sĩ cương trực, đốt ngôi đền bị hồn tên tướng giặc phương Bắc chiếm giữ để làm hại dân. Hồn giặc kiện chàng xuống âm phủ. Nhờ Thổ công mách bảo, Tử Văn giữ vững lời khai trước Diêm Vương, xin lấy chứng ở đền Tản Viên và thắng kiện. Tên tướng giặc bị trị tội, Thổ công được trả lại đền, còn Tử Văn được tiến cử làm Phán sự đền Tản Viên.
Mẫu 2 – Tóm tắt Tản Viên từ Phán sự lục đầy đủ
Ngô Tử Văn người huyện Yên Dũng, tính khảng khái, không chịu được điều gian tà. Cuối đời Hồ, hồn một viên Bách hộ tử trận trong đợt quân Minh xâm lược chiếm ngôi đền trong làng, tác yêu tác quái. Tử Văn tắm gội, khấn trời rồi đốt đền. Về nhà, chàng lên cơn sốt, gặp hồn tên tướng giặc đến đòi dựng lại đền và dọa kiện, nhưng chàng không sợ. Sau đó, Thổ công thật tìm đến, kể mình bị hắn cướp đền, phải nương nhờ đền Tản Viên, và dặn chàng cách đối phó. Tử Văn bị quỷ sứ bắt xuống Minh ti. Trước Diêm Vương, chàng cứng cỏi kể rõ tội ác của hắn và xin tư giấy đến đền Tản Viên làm chứng. Tên tướng giặc sợ hãi xin tha cho chàng; Diêm Vương cho lấy chứng thực, thấy Tử Văn nói đúng, liền trị tội hắn. Tử Văn sống lại, dân dựng lại đền cho Thổ công. Một tháng sau, Thổ công tiến cử chàng làm Phán sự đền Tản Viên; chàng nhận lời rồi mất. Về sau, người quen còn gặp chàng oai nghiêm trên xe quan Phán sự.
Lời kết
Tản Viên từ Phán sự lục là truyện tiêu biểu cho nghệ thuật truyền kì của Nguyễn Dữ: mượn thế giới cõi âm để nói chuyện công lí ở cõi người. Khi ôn tập, em cần nhớ tác giả và tập Truyền kì mạn lục, bối cảnh cuối đời Hồ, bố cục bốn phần, hình tượng Ngô Tử Văn và ý nghĩa lời bình về khí tiết kẻ sĩ.
Khi chuẩn bị bài kiểm tra cuối kì, em nên đọc hệ thống kiến thức học kì I lớp 12 sách Cánh diều sau khi soạn xong các văn bản.
Đặt câu trả lời của mình cạnh bài soạn Chuyện chức phán sự đền Tản Viên sách Cánh diều, em sẽ biết còn thiếu ý nào.
Xem thêm: