Soạn bài Khúc tráng ca nhà giàn (Xuân Ba) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Văn bản viết về vấn đề gì? Những thông tin xác thực được điều tra, ghi chép nhằm mục đích gì? Chi tiết nào gây ấn tượng? Sự kết hợp miêu tả với trần thuật có tác dụng gì? Vấn đề tác giả nêu có ý nghĩa thế nào với xã hội và bản thân em?

Trả lời:

• Vấn đề: cuộc sống, nhiệm vụ, những mất mát của người lính nhà giàn và quá trình xây dựng các công trình giữ chủ quyền trên thềm lục địa phía Nam.
• Mục đích của thông tin xác thực: giúp người đọc tin vào những điều được kể, hiểu đúng điều kiện khắc nghiệt nơi tuyến đầu và trân trọng những người đang canh giữ biển.
• Chi tiết ấn tượng: bức điện cuối cùng gửi về đất liền trong cơn bão (em tự chọn và giải thích).
• Miêu tả kết hợp trần thuật: làm cho sự việc hiện lên rõ như trước mắt, câu chuyện có không khí, có cảm xúc.
• Ý nghĩa: nhắc mỗi người về giá trị của chủ quyền biển đảo và lòng biết ơn với những người lính.

Trả lời:

Xuân Ba (tên thật Trịnh Huyên, sinh năm 1954), người xứ Thanh, là cây bút phóng sự quen thuộc của báo chí Việt Nam, đồng thời viết văn. Ông đi nhiều, viết nhiều về đời sống ở các vùng đất khác nhau, trong đó có biển đảo. Khi đọc trước văn bản, em nên đánh dấu những đoạn tác giả trực tiếp chứng kiến và những đoạn ông thuật lại lời người khác, để thấy cách làm việc của một phóng viên.

Trả lời:

• Thời gian: 4 giờ sáng, trời còn tối.
• Không gian: trên con tàu đang tiến vào khu vực Ba Kè giữa biển khơi: “Con tàu xé sóng lách màn đêm vào khu vực Ba Kè.”
• Người cùng đi: đại tá Chấn, chủ nhiệm chính trị, người giải thích cho tác giả ý nghĩa của từng sắc nước biển; sau này còn có thiếu tướng Nguyễn Nam của Bộ Tư lệnh Công binh.

Bối cảnh được ghi chính xác đến từng giờ, đúng tinh thần ghi chép tại chỗ của phóng sự.

Trả lời:

• Đảo chìm chỉ là phần nhô lên của những bãi san hô rộng hàng chục, có nơi tới hàng trăm ki-lô-mét vuông. Với kĩ thuật hiện đại, nền san hô ấy có thể làm móng cho thành phố nổi, sân bay trên biển, như sân bay Kan-sai của Nhật Bản. Vì thế tác giả viết rằng các nước phát triển “vớ được những dạng đảo chìm như thế quá bằng vớ được kim cương”.
• Quanh các đảo chìm, vùng san hô Trường Sa còn ẩn chứa nhiều dấu hiệu dầu khí, tức là nguồn tài nguyên lớn.
• Đảo chìm còn có giá trị quốc phòng: giữ được đảo là giữ được vùng biển và thềm lục địa của Tổ quốc.

Trả lời:

Ba Kè không có mỏm san hô nào nhô lên để thành đảo chìm, nhưng độ sâu ở đây lại vừa phải, đủ để cắm những chòi canh cao trên mặt biển, tức là các nhà giàn. Các nhà giàn được bố trí tựa lưng vào nhau, liên kết thành thế trận bảo vệ chủ quyền ở một vùng san hô quý, nơi có các mỏ dầu, túi khí và nằm gần những giàn khoan như Bạch Hổ, Đại Hùng.

Trả lời:

Phần 2 kể chuyến đưa quà và chỉ thị vào nhà giàn trong một buổi sáng sóng dữ: các nhà báo không được vào, chỉ một tốp chiến sĩ và đại tá Chấn liều nhảy xuống xuồng, vất vả mãi mới cập được chân nhà giàn. Từ đó, tác giả nhắc lại những năm nhà giàn còn thô sơ, các trận bão lớn đã quật đổ chòi canh, cướp đi sinh mạng nhiều cán bộ, chiến sĩ; phần này khép lại bằng lễ tưởng niệm giữa biển.

Trả lời:

Biển hiện lên như một sức mạnh khó chế ngự. Chiếc xuồng thả xuống bị sóng tung lên rồi dập xuống, có lúc khuất hẳn giữa núi sóng; người lính phải chờ thời cơ mới nhảy được vào lòng xuồng, chỉ sơ sẩy là rơi xuống biển. Khi tiếp tế, có lúc tàu và chòi chỉ nhìn nhau mà không thể cập vào: “Bên tàu ngó sang bên chòi mà rưng rưng nước mắt.” Qua đó em hình dung được những ngày người lính phải đối mặt với sóng gió ở nơi xa đất liền hàng trăm cây số.

Trả lời:

Câu chuyện về sự hi sinh thuộc giai đoạn khoảng mười năm cuối thế kỉ XX, khi nhà giàn còn chưa kiên cố. Tác giả kể rõ các trận bão các năm 1990, 1996, 1999, rồi năm 2000 đã liên tiếp đánh vào nhà giàn, có lúc sức gió lên tới cấp 11, cấp 12.

Trả lời:

• Những bức điện từ nhà giàn gửi về Sở Chỉ huy Quân chủng khi chòi không trụ nổi nữa, cuối cùng chỉ còn lời: “Vĩnh biệt các thủ trưởng. Vĩnh biệt đất liền…”
• Đã có mười bốn người lính nhà giàn nằm lại giữa biển sau những trận bão ấy.
• Khi nhà giàn Phúc Tần bị đổ, Thượng úy Nguyễn Hữu Quảng (người phụ trách công tác chính trị) đã lênh đênh nhiều ngày trên biển mà vẫn nhường lương khô và phao cho đồng đội.
• Ở nhà giàn Phúc Nguyên, Đại úy Vũ Quang Chương vẫn điềm tĩnh điều hành anh em khi chòi sắp đổ trong cơn bão số 8 năm 1998.
• Vòng hoa thả xuống biển trong lễ tưởng niệm không trôi đi mà quanh quẩn theo tàu rất lâu, như những người đã nằm lại vẫn quyến luyến đồng đội.

Các chi tiết cho thấy tinh thần trách nhiệm và tình đồng đội cao đẹp của người lính nhà giàn trước ranh giới sống chết.

Trả lời:

Phần 3 thuật lại cuộc trò chuyện của tác giả với vị chính ủy Bộ Tư lệnh Công binh là thiếu tướng Nguyễn Nam về nghề công binh mà nhiều người cho là vừa bí hiểm vừa lãng mạn; nhắc mốc ngày 25-3-1946 Bác Hồ kí sắc lệnh thành lập Cục Công binh; rồi kể lại lịch sử các thế hệ nhà cho người lính giữ đảo chìm thuộc quần đảo Trường Sa, từ lều bạt tạm bợ đến những công trình bê tông kiên cố.

Trả lời:

Sự thay đổi cho thấy điều kiện sống và khả năng bảo vệ biển đảo của người lính ngày càng được nâng lên nhờ công sức của ngành công binh.

Trả lời:

• Ngạc nhiên, khâm phục: khi biết nhà giàn ở vùng biển Mũi Cà Mau, dựng trên nền đất yếu, cũng là công trình do lính của tướng Nam thiết kế và dựng nên; ông thú nhận “Tôi ngó xuống làn nước thăm thẳm kia để rùng mình” và đùa rằng không biết lính công binh đã thương lượng thế nào với Hà Bá.
• Tự hào: khẳng định những người lính công binh đã góp phần làm nên “cái neo vững chãi bền chặt của chủ quyền biển đảo ở Trường Sa”.
• Tin tưởng vào tương lai: ông tin những người lính ấy sẽ mở đường cho lớp hậu duệ mai sau xây nền móng cho các đô thị, sân bay giữa biển của nước nhà.

Phóng sự Khúc tráng ca nhà giàn viết về vấn đề gì? Tóm tắt nội dung chính của mỗi phần được đánh số trong văn bản.

Trả lời:

Vấn đề: cuộc sống gian khổ, sự hi sinh thầm lặng của những người lính canh giữ chủ quyền trên các nhà giàn, đảo chìm phía Nam và sự đổi thay của các công trình ấy qua nhiều thế hệ.

Nội dung từng phần:

• Phần 1: tàu vào vùng biển Ba Kè lúc rạng sáng; tác giả giới thiệu sắc nước, bãi san hô, đảo chìm, giá trị kinh tế và quốc phòng của chúng, đặc điểm của khu vực Ba Kè với các nhà giàn.
• Phần 2: chuyến chuyển quà vào nhà giàn trong sóng lớn; nhắc lại các trận bão từ năm 1990 đến 2000, những bức điện vĩnh biệt, mười bốn người lính không trở về và lễ tưởng niệm trên biển.
• Phần 3: trò chuyện với thiếu tướng Nguyễn Nam về ngành công binh; các đời nhà trên đảo chìm thuộc Trường Sa.
• Phần 4: cấu tạo hiện đại của nhà giàn ngày nay, công trình trên nền đất yếu ở vùng biển Cà Mau; niềm khâm phục, hãnh diện và tin tưởng của tác giả.

Tính phi hư cấu của bài phóng sự được thể hiện ở những yếu tố nào? Điều đó có tác dụng gì đối với việc thể hiện nội dung, ý nghĩa của tác phẩm?

Trả lời:

Biểu hiện:

• Người viết có mặt tại chỗ: tác giả đi cùng đoàn công tác, kể bằng ngôi thứ nhất những gì tận mắt thấy (sắc nước, cảnh xuồng chồng chềnh, lễ tưởng niệm).
• Thời gian cụ thể: 4 giờ sáng; các năm bão 1990, 1996, 1999, 2000; ngày 25-3-1946.
• Địa danh có thật: Ba Kè, Trường Sa, mỏ Bạch Hổ, Đại Hùng, Mũi Cà Mau, sân bay Kan-sai.
• Con người có thật: chủ nhiệm chính trị là đại tá Chấn, chính ủy công binh Nguyễn Nam, tướng Giáp Văn Cương, liệt sĩ Nguyễn Hữu Quảng, nhà thơ Trần Đăng Khoa.
• Số liệu: mười bốn người hi sinh, sàn chòi hơn 50 mét vuông, bão cấp 11, 12.

Tác dụng: làm cho bài viết có sức thuyết phục, người đọc tin rằng mọi gian nan, mất mát được kể là có thật; nhờ đó lời ngợi ca người lính không trở thành lời khen chung chung mà gắn với những con người, sự kiện cụ thể; văn bản cũng trở thành tư liệu quý về một giai đoạn giữ biển đầy thử thách.

Khúc tráng ca nhà giàn đã sử dụng những biện pháp đặc trưng gì của thể loại phóng sự? Hãy chỉ ra một số dẫn chứng cụ thể.

Trả lời:

• Ghi chép trực tiếp, kể ở ngôi thứ nhất: tác giả kể việc mình đứng trên tàu, không có tên trong danh sách vào chòi, theo dõi chiếc xuồng giữa sóng.
• Phỏng vấn, dẫn lời nhân chứng: lời giải thích của đại tá Chấn về màu nước, câu chuyện ông kể về Sở Chỉ huy lặng đi khi nhận điện từ nhà giàn; cuộc trò chuyện với tướng Nam.
• Đưa số liệu, mốc thời gian: các năm bão, cấp gió, số người hi sinh, ngày thành lập Cục Công binh.
• Kết hợp trần thuật với miêu tả: đoạn kể chuyến tiếp tế vừa kể diễn biến (hội ý, chọn phương án, từng người nhảy xuống xuồng) vừa tả con xuồng chao đảo, sóng dồi lắc; đoạn về thế hệ nhà thứ ba vừa kể quá trình xây dựng vừa tả biệt thự trắng giữa biển.
• Bình luận, bộc lộ cảm xúc: lời than “Trời ơi, thiên nhiên đang cuồng nộ mà sức người thì có hạn.”; lời tự hào ở cuối bài.
• Dẫn thơ: các câu thơ của Trần Đăng Khoa làm tăng sức gợi, nối tư liệu với cảm xúc.

Trả lời:

Em có thể chọn chi tiết khác, đây là một gợi ý:

Chi tiết làm em xúc động nhất là bức điện cuối cùng các chiến sĩ gửi về đất liền: “Vĩnh biệt các thủ trưởng. Vĩnh biệt đất liền…” Chỉ mấy chữ ngắn ngủi nhưng chứa cả sự bình thản lẫn nỗi đau của những người biết mình không thể trở về. Họ không kêu cứu, không trách móc, chỉ gửi lời chào sau cùng tới cấp trên và quê hương. Chi tiết này cho em hiểu rằng sự bình yên của đất liền được đánh đổi bằng tính mạng của những người lính rất trẻ giữa biển khơi. Cạnh đó, hình ảnh vòng hoa cứ dập dềnh theo tàu như níu kéo người ở lại cũng khiến em không quên được.

Việc kết hợp thủ pháp trần thuật với miêu tả để kể về lịch sử ba thế hệ nhà giàn của văn bản nhằm mục đích gì? Người viết thể hiện thái độ và sự đánh giá như thế nào về vấn đề đó?

Trả lời:

• Mục đích: trần thuật giúp người đọc nắm trình tự phát triển qua từng đời nhà; miêu tả giúp hình dung rõ từng kiểu nhà: lều bạt chênh vênh, lô cốt bê tông bít bùng, biệt thự trắng nhiều tầng. Hai thủ pháp kết hợp khiến sự đổi thay hiện lên rõ ràng, sinh động, làm nổi bật bước tiến lớn của các công trình giữ đảo.
• Thái độ, đánh giá: người viết trân trọng, hãnh diện trước những bước tiến của nhà giàn và ghi nhận công lao lính công binh; đồng thời ngầm nhắc tới những gian khổ, mất mát của thế hệ lính đi trước khi nhà cửa còn tạm bợ. Ông đánh giá các công trình ấy là chỗ dựa vững chắc cho chủ quyền biển đảo.

Trả lời:

• Giúp người đọc, nhất là thế hệ trẻ, hiểu rõ giá trị kinh tế, quốc phòng của biển đảo và thềm lục địa, từ đó ý thức hơn về trách nhiệm bảo vệ chủ quyền.
• Khơi dậy lòng biết ơn đối với những người lính đã và đang sống, chiến đấu ở nơi đầu sóng, cùng gia đình của họ.
• Cho thấy để giữ biển cần cả lòng dũng cảm lẫn tri thức khoa học kĩ thuật, như công sức lính công binh đã bỏ ra để dựng nhà giàn.
• Nhắc mỗi người sống có trách nhiệm, góp phần nhỏ của mình (học tập, tuyên truyền, ủng hộ các chương trình vì biển đảo) cho sự bình yên của đất nước.