Soạn bài Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh: Cuộc đời và sự nghiệp – Ngữ văn 12 Cánh diều

Trả lời:
Các chi tiết: học chữ Hán từ nhỏ (giải thích vì sao Người viết được thơ chữ Hán), học tiếng Pháp và sống lâu năm ở Pháp (giải thích các truyện, kí viết bằng tiếng Pháp), bị chính quyền Tưởng giam giữ năm 1942 – 1943 (hoàn cảnh ra đời Nhật kí trong tù), sống ở Việt Bắc những năm kháng chiến (các bài thơ về thiên nhiên Việt Bắc), đọc Tuyên ngôn Độc lập năm 1945.

Trả lời:
Gia đình nhà nho giàu lòng yêu nước và quê hương Nghệ An giàu truyền thống văn hóa, cách mạng đã sớm hun đúc trong Người lòng yêu nước, ý chí bất khuất, tinh thần nhân ái, khoan dung. Đây là những phẩm chất thấm vào toàn bộ con người và sáng tác của Hồ Chí Minh.

Trả lời:
Câu chuyển ý là: “Hồ Chí Minh không chỉ là nhà yêu nước, nhà cách mạng, Anh hùng dân tộc mà còn là nhà văn hoá kiệt xuất”. Câu văn vừa tóm lại ý của phần trước, vừa mở ra luận điểm mới về tầm vóc văn hóa của Người.

Trả lời:
Hồ Chí Minh xem văn chương như một thứ vũ khí, trước hết để phục vụ cách mạng; Người nói: “Văn hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận”. Trước khi cầm bút, Người luôn xác định viết cho ai, nhằm mục đích gì, rồi mới chọn viết gì và viết ra sao. Điểm đặc sắc là quan điểm ấy vừa nhất quán vừa linh hoạt, gắn chặt với thực tiễn.

Trả lời:
Sự phong phú thể hiện ở thể loại (văn nghị luận, truyện, kí, thơ, ca dao, vè), ở ngôn ngữ (tiếng Pháp, chữ Hán, tiếng Việt) và ở bút pháp, phong cách (hài hước kiểu Pháp, cổ điển phương Đông, mộc mạc dân gian).

Trả lời:
Các bài báo trên Người cùng khổ, Nhân đạo; Bản án chế độ thực dân Pháp; Tuyên ngôn Độc lập (1945); Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (1946); Không có gì quý hơn độc lập, tự do (1966); Di chúc (1969).

Trả lời:
Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến ra đời cuối năm 1946, khi thực dân Pháp trở lại xâm lược, nền độc lập non trẻ bị đe dọa. Lời kêu gọi Không có gì quý hơn độc lập, tự do ra đời năm 1966, khi đế quốc Mĩ leo thang ném bom miền Bắc. Cả hai đều ra đời ở những thời khắc hiểm nghèo, nhằm kêu gọi toàn dân đứng lên bảo vệ Tổ quốc.

Trả lời:
Sự kiện vua Khải Định sang Pháp dự đấu xảo (năm 1922) được viết thành Lời than vãn của bà Trưng Trắc và “Vi hành”; sự kiện nhà chí sĩ Phan Bội Châu bị mật thám Pháp bắt ở Thượng Hải, giải về nước (1925), đúng lúc Va-ren được cử sang làm Toàn quyền được viết thành Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu.

Trả lời:
Trong kí, nhất là Vừa đi đường vừa kể chuyện (kí tên T. Lan), cái tôi tác giả hiện lên tươi trẻ, tự nhiên, mộc mạc, khiêm tốn; luôn hòa mình vào quần chúng và dành cho mọi người một tấm lòng ấm áp, chân tình.

Trả lời:
Vì đây là tập thơ tiêu biểu nhất, giá trị nhất của Hồ Chí Minh, với 133 bài chữ Hán, thể hiện rõ cả tâm hồn, nhân cách lẫn tài năng thơ ca của Người. Nhắc đến tập thơ này đầu tiên là cách làm nổi bật thành tựu lớn nhất của mảng thơ.

Trả lời:
Thơ sau 1941 gồm hai loại: thơ dùng để cổ động, tuyên truyền cho cách mạng (giản dị, dễ nhớ, gần với ca dao, vè) và thơ trữ tình (thường là tứ tuyệt, viết bằng tiếng Việt hoặc chữ Hán, kết hợp màu sắc cổ điển với tinh thần hiện đại). Nội dung thể hiện tình yêu đất nước, niềm tin vào cuộc kháng chiến, phong thái ung dung trước thiên nhiên.

Trả lời:
Các tiểu mục đều là câu khẳng định khái quát: “Anh hùng dân tộc”, “Danh nhân văn hoá kiệt xuất”, “Một sự nghiệp văn học lớn lao và phong phú”, “Một phong cách nghệ thuật đa dạng mà thống nhất”. Đọc tiêu đề, người đọc nắm được ngay luận điểm và hệ thống của toàn văn bản.

Trả lời:
Luận điểm về phong cách đa dạng được triển khai bằng cách đi qua từng trường hợp cụ thể: truyện, kí viết bằng tiếng Pháp cho độc giả Pháp; Tuyên ngôn Độc lập viết cho nhân dân và thế giới; Nhật kí trong tù viết cho chính mình; thơ chữ Hán tặng các nhân sĩ; thơ ca tuyên truyền viết cho người dân lao động. Mỗi trường hợp đều có đối tượng, mục đích và cách viết riêng, làm nổi bật sự đa dạng.

Trả lời:
Tính thống nhất được lí giải từ mục đích lớn nhất của Người là độc lập dân tộc và hạnh phúc nhân dân; từ nội dung tập trung vào chống thực dân, phong kiến, tuyên truyền cho độc lập; và từ cách viết bao giờ cũng gọn, sáng, dễ hiểu, hợp với người đọc.

Trả lời:
Phần kết khẳng định lại vị trí của Hồ Chí Minh: người mở đường cho nền văn học cách mạng; vừa là lãnh tụ vừa là nhà văn hóa lớn; thơ văn đồng hành cùng cách mạng, chứa đựng lòng yêu nước và một tâm hồn giàu yêu thương; di sản văn chương của Người là gia tài tinh thần quý báu của dân tộc.

Trả lời:
Văn bản gồm 3 phần:

• Phần I – Hồ Chí Minh, Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa kiệt xuất: tiểu sử, công lao cách mạng và những đóng góp về văn hóa của Người.
• Phần II – Hồ Chí Minh, nhà văn, nhà thơ lớn: các thành tựu ở ba mảng nghị luận, truyện – kí, thơ ca và một phong cách vừa phong phú vừa nhất quán.
• Phần kết: đánh giá khái quát vị trí và giá trị của sự nghiệp văn học Hồ Chí Minh.

Trả lời:

• Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh (1890 – 1969)
  • Cuộc đời: quê Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An → 1911 ra đi tìm đường cứu nước → 1919 gửi Yêu sách đến Hội nghị Véc-xây → 1930 thành lập Đảng → 1941 về nước → 2/9/1945 đọc Tuyên ngôn Độc lập → lãnh đạo hai cuộc kháng chiến → mất 2/9/1969.
  • Tầm vóc: năm 1987, Đại hội đồng UNESCO thông qua nghị quyết kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Người (1990), tôn vinh Người là “Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hoá kiệt xuất của Việt Nam”.
  • Quan điểm sáng tác: văn nghệ phục vụ cách mạng; bốn câu hỏi trước khi cầm bút.
  • Sự nghiệp văn học: văn nghị luận (Bản án chế độ thực dân Pháp, Tuyên ngôn Độc lập…); truyện và kí (“Vi hành”, Nhật kí chìm tàu, Vừa đi đường vừa kể chuyện…); thơ (Nhật kí trong tù, thơ ở Việt Bắc).
  • Phong cách: phong phú ở ngôn ngữ, thể loại, bút pháp; nhất quán ở mục đích, đề tài và lối viết gọn, rõ.

Phân tích và làm sáng tỏ: a. Sự nghiệp văn học của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh luôn gắn chặt với sự nghiệp cách mạng của Người; b. Đó là một sự nghiệp văn học lớn lao.

Trả lời:
a. Mỗi giai đoạn cách mạng đều có những tác phẩm tương ứng. Thời hoạt động ở Pháp, Người viết báo, viết Bản án chế độ thực dân Pháp và các truyện ngắn tiếng Pháp để tố cáo chủ nghĩa thực dân, thức tỉnh nhân dân thuộc địa. Khi về nước chuẩn bị khởi nghĩa, Người làm những bài ca cổ động cho quần chúng. Ngày cách mạng thành công, Người viết Tuyên ngôn Độc lập. Khi kháng chiến bùng nổ, Người viết lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến; khi miền Bắc bị ném bom, Người viết lời kêu gọi năm 1966. Ngay cả Nhật kí trong tù cũng là tiếng nói của một người chiến sĩ trong cảnh lao tù. Văn chương với Người là một hình thức hoạt động cách mạng.

b. Sự nghiệp ấy lớn lao vì: số lượng hàng trăm tác phẩm; bao quát nhiều thể loại, nhiều ngôn ngữ; nhiều tác phẩm trở thành mẫu mực của thể loại (Tuyên ngôn Độc lập với văn nghị luận, Nhật kí trong tù với thơ); có sức tác động mạnh mẽ đến hàng triệu người, góp phần làm nên những bước ngoặt lịch sử; và mở đường cho nền văn học cách mạng của dân tộc.

Trả lời:
Đa dạng vì Người viết cho nhiều đối tượng khác nhau với nhiều mục đích khác nhau: truyện tiếng Pháp hóm hỉnh, châm biếm theo lối châu Âu; văn chính luận đanh thép, hùng hồn; thơ chữ Hán hàm súc, cổ điển; thơ ca tuyên truyền mộc mạc, dễ nhớ.

Thống nhất vì tất cả đều hướng về một mục đích: độc lập cho dân tộc, hạnh phúc cho nhân dân; đều xuất phát từ một tâm hồn yêu nước, nhân ái; và đều có lối viết cô đọng, rõ ràng, mộc mạc. Sự đa dạng là cách thức, sự thống nhất là cốt lõi.

Em hiểu như thế nào về nhận xét: Sự nghiệp văn học của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh là tài sản tinh thần vô giá đối với dân tộc Việt Nam?

Trả lời:
Nhận xét có nghĩa là thơ văn của Người là một di sản không thể đo bằng vật chất. Đó là một phần của lịch sử dân tộc (những văn kiện như Tuyên ngôn Độc lập), là nguồn cổ vũ tinh thần trong chiến tranh, là bài học đạo đức, lối sống cho nhiều thế hệ, đồng thời là những giá trị nghệ thuật lâu bền mà người đọc hôm nay vẫn học tập, thưởng thức. Di sản ấy góp phần hình thành bản sắc văn hóa và tâm hồn người Việt Nam hiện đại.

Trả lời:
1. Mở đầu: Chào hỏi; giới thiệu chủ đề: Hồ Chí Minh – lãnh tụ và nhà văn lớn.

2. Nội dung chính:

• Cuộc đời: những mốc chính từ năm 1890 đến năm 1969 (có thể chiếu ảnh làng Sen, bến Nhà Rồng, Pác Bó, Ba Đình).
• Quan điểm sáng tác: văn chương gắn với nhiệm vụ cách mạng; cách Người tự đặt câu hỏi trước khi viết.
• Thành tựu: chính luận, truyện – kí, thơ ca, mỗi mảng giới thiệu một tác phẩm tiêu biểu.
• Phong cách nghệ thuật: nhiều vẻ nhưng một cốt lõi, có ví dụ minh họa.

3. Kết thúc: Khẳng định giá trị của di sản văn học Hồ Chí Minh; có thể đọc một đoạn thơ hoặc câu nói nổi tiếng của Người; cảm ơn và mời các bạn đặt câu hỏi.