Soạn bài Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu) – Ngữ văn 12 Cánh diều

Sự xuất hiện của hai nhân vật có bất ngờ không? Dự đoán về hành động của họ.

Trả lời:

Có. Phùng vừa bấm máy thu trọn cảnh chiếc thuyền trong sương, đang hạnh phúc và tính chuyện ra về, thì chính con thuyền ấy lại đâm thẳng vào chỗ anh đứng. Từ trong “bức tranh” bước ra không phải những con người thơ mộng mà là một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi và một gã đàn ông dữ tợn vừa quát nạt người trên thuyền. Sự xuất hiện ấy phá vỡ cảm giác bình yên vừa có.

Dự đoán: qua tiếng quát và đôi mắt hằn học của người đàn ông luôn dán vào lưng người đàn bà, có thể đoán sắp xảy ra một chuyện chẳng lành, rất có thể là một trận cãi vã hoặc đánh đập ngay trên bãi cát.

Cảnh tượng này đem lại cho em suy nghĩ gì?

Trả lời:

Cảnh lão đàn ông rút thắt lưng quất liên hồi vào người vợ, vừa đánh vừa nguyền rủa, khiến em bàng hoàng. Chỉ vài phút trước, nhìn từ xa, chiếc thuyền ấy là hiện thân của cái đẹp toàn bích; đến gần, nó lại chứa một sự thật tàn nhẫn. Em nghĩ đến nạn bạo lực gia đình, đến những người phụ nữ cam chịu không biết kêu ai, và nhận ra rằng vẻ ngoài yên ả nhiều khi che lấp nỗi đau. Cảnh tượng cũng đặt ra câu hỏi: người nghệ sĩ chỉ nên chụp lấy cái đẹp hay phải nhìn thấy cả số phận con người phía sau nó?

Chú ý những hành động của chú bé Phác với người mẹ.

Trả lời:

• Thấy bố đánh mẹ, Phác lao tới như một viên đạn, giằng lấy chiếc thắt lưng và quật trả vào ngực bố để bênh mẹ.
• Khi mẹ ôm lấy mình, chắp tay vái lạy rồi khóc, thằng bé vẫn lặng im, chỉ đưa mấy ngón tay khẽ chạm lên khuôn mặt rỗ của mẹ như muốn lau nước mắt cho mẹ.

Hai hành động trái ngược (dữ dội với bố, dịu dàng với mẹ) đều xuất phát từ tình thương mẹ của một đứa trẻ sớm phải chứng kiến bạo lực. Nhưng chính hành động “đánh bố” cũng là nỗi đau và nỗi nhục của người mẹ, khiến chị lần đầu thấy đau đớn thật sự.

Sự tương phản trong chân dung của nhân vật mẹ và con gái đem lại cho em suy nghĩ gì?

Trả lời:

Người mẹ ngoài bốn mươi, thân hình to lớn, đường nét thô kệch, mặt rỗ, lưng áo bạc phếch vì nước mặn; còn cô con gái thì dáng người mảnh mai, mặc áo cánh màu tím nhạt, đôi mắt đen, nhan sắc tươi trẻ như được biển trời ban cho. Phùng tự hỏi vì sao một vẻ đẹp như thế lại được sinh ra từ một người đàn bà xấu xí và đau khổ.

Sự tương phản gợi cho em hai suy nghĩ. Thứ nhất, những năm tháng nghèo đói, sinh nở, lam lũ trên biển đã vắt kiệt người mẹ; có thể chị từng có một tuổi trẻ như con gái mình. Thứ hai, cái đẹp vẫn nảy sinh từ chính cuộc đời khốn khó, và người mẹ đã đổi cả nhan sắc, sức lực của mình để nuôi lớn những đứa con ấy.

Chú ý những cử chỉ, hành động vái lạy quý toà của người đàn bà.

Trả lời:

Khi Đẩu khuyên chị bỏ người chồng vũ phu, người đàn bà quay sang Đẩu, chắp hai tay lạy liên hồi và van xin: “Quý toà bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó…” Cử chỉ khúm núm, cách xưng “con” với “quý toà” cho thấy chị sợ sệt chốn công đường và coi việc phải bỏ chồng còn đáng sợ hơn bị tù. Đây là điều ngược hẳn với mong đợi của Đẩu và Phùng, tạo nút thắt cho cuộc đối thoại ở toà án.

Chú ý những thay đổi trong thái độ của người đàn bà.

Trả lời:

• Lúc mới vào: rụt rè, lúng túng, tìm góc tường để ngồi, phải mời đến lần thứ hai mới dám ngồi ghé mép ghế.
• Khi bị khuyên li hôn: hoảng hốt, vái lạy, van xin như một người có tội.
• Khi thấy hai người đàn ông thật lòng muốn giúp: chị ngẩng lên nhìn thẳng từng người, xưng “chị”, gọi “các chú”, nói bằng giọng chân thành mà sắc sảo. Nhà văn ghi lại: “Điệu bộ khác, ngôn ngữ khác.”
• Khi kể chuyện đời mình: lại trở về vẻ lúng túng, nhưng điềm tĩnh và thông cảm hơn với hai người nghe.

Diễn biến ấy cho thấy đằng sau dáng vẻ quê mùa, cam chịu là một người đàn bà từng trải, hiểu lẽ đời và có chính kiến.

Thử suy đoán về điều “vừa vỡ ra trong đầu” vị chánh án.

Trả lời:

Có lẽ Đẩu vừa nhận ra sự thật mà sách vở, pháp luật chưa dạy anh: với người đàn bà hàng chài, bỏ chồng không phải là lối thoát. Trên chiếc thuyền chật, giữa biển động, chị cần người đàn ông chèo chống để nuôi đàn con; chị chấp nhận chịu đòn để các con được ăn no. Lời khuyên li hôn tưởng là tốt hoá ra xa rời đời sống. Đẩu hiểu rằng công lí và lòng tốt nếu chỉ dựa vào lí thuyết thì không giải quyết được cái khổ thật của con người; muốn giúp họ, trước hết phải giúp họ thoát khỏi đói nghèo và lạc hậu.

Tại sao hình ảnh con thuyền giữa sóng gió được lặp lại trong đoạn văn này?

Trả lời:

Ở đầu truyện, chiếc thuyền hiện lên trong sương sớm như một bức tranh tĩnh lặng; đến đoạn này, nó lại hiện ra giữa đêm giông, một mình đậu giữa phá khi mọi tàu thuyền đã vào bờ trú. Sự lặp lại có dụng ý:

• Nhấn mạnh sự thật Phùng đã hiểu: cuộc sống của gia đình hàng chài không thơ mộng mà luôn phải chống chọi với bão gió, đói nghèo.
• Con thuyền giữa sóng gió trở thành biểu tượng cho thân phận người lao động và cho gia đình người đàn bà: muốn đứng vững thì trên thuyền phải có người đàn ông.
• Đặt cạnh hình ảnh chiếc thuyền đẹp như tranh ở phần đầu, nó khẳng định cách nhìn mới của người nghệ sĩ: nhìn từ xa chỉ thấy cái đẹp, đến gần mới thấy con người và nỗi nhọc nhằn của họ.

Ai là nhân vật trung tâm trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa? Lập sơ đồ về mối quan hệ giữa nhân vật trung tâm này với các nhân vật khác trong truyện.

Trả lời:

Nhân vật trung tâm là người đàn bà hàng chài: mọi sự việc (cảnh bạo hành, cuộc gặp ở toà án, tấm ảnh treo về sau) đều xoay quanh chị, và chính câu chuyện của chị làm thay đổi nhận thức của Phùng, Đẩu. Phùng là người kể chuyện, giữ điểm nhìn, nhưng anh đứng ở vị trí người quan sát và người được “khai sáng”.

Sơ đồ quan hệ (người đàn bà hàng chài ở trung tâm):

Câu chuyện được kể từ điểm nhìn của ai? Ý nghĩa của việc lựa chọn điểm nhìn này.

Trả lời:

Người giữ điểm nhìn trần thuật là Phùng, nghệ sĩ nhiếp ảnh xưng “tôi” (người kể chuyện ngôi thứ nhất, đồng thời là nhân vật tham gia câu chuyện). Lựa chọn này có ý nghĩa:

• Mọi sự việc được thuật lại bằng những gì Phùng tận mắt thấy, tận tai nghe nên chân thực, đáng tin.
• Người đọc đi cùng Phùng qua từng lần ngỡ ngàng: từ say mê cái đẹp, đến bàng hoàng, phẫn nộ rồi thấu hiểu. Nhờ đó chủ đề về cách nhìn cuộc sống hiện ra tự nhiên, không phải nói thành lời giảng.
• Vì Phùng là nghệ sĩ, điểm nhìn này giúp truyện đặt ra trực tiếp vấn đề mối liên hệ giữa sáng tạo nghệ thuật với đời sống.
• Giọng kể của Phùng vừa kể vừa tự vấn, tạo nên chất suy tư, chiêm nghiệm đặc trưng của Nguyễn Minh Châu giai đoạn sau.

Hãy nêu và nhận xét sự biến đổi trong cảm nhận của nhân vật Phùng về gia đình người đàn bà hàng chài trong truyện.

Trả lời:

Các chặng biến đổi:

• Nhìn từ xa: chiếc thuyền của gia đình hàng chài trong sương sớm là “cảnh đắt trời cho”, Phùng ví như bức tranh mực tàu của danh hoạ thời cổ và thấy tâm hồn mình được thanh lọc: “bản thân cái đẹp chính là đạo đức”.
• Đến gần, trên bãi xe tăng hỏng: anh sững sờ khi người chồng đánh vợ tàn nhẫn, người vợ im lặng chịu đòn, đứa con trai đánh lại bố. Anh coi người chồng là kẻ vũ phu đáng trừng trị, thương hại người vợ nhẫn nhục và lo cho đứa trẻ.
• Ở toà án huyện: nghe người đàn bà xin đừng bắt bỏ chồng, anh thấy ngột ngạt, không hiểu nổi. Khi chị kể chuyện đời mình, anh hiểu ra: người chồng vốn hiền lành, chỉ vì đói nghèo, thuyền chật, con đông mà sinh tàn bạo; người vợ chấp nhận chịu đòn vì các con; thằng Phác đánh bố vì quá thương mẹ.
• Về sau: mỗi lần nhìn tấm ảnh đen trắng, anh vẫn thấy màu hồng của sương mai và thấy người đàn bà vùng biển thô kệch, mệt mỏi bước ra khỏi tấm ảnh, hoà vào đám đông.

Nhận xét: cảm nhận của Phùng đi từ cái nhìn thẩm mĩ, đơn giản, một chiều đến cái nhìn đa chiều, cảm thông và sâu sắc. Phùng không còn xếp con người vào ô “tốt”, “xấu” đơn giản; anh hiểu mỗi số phận có những nguyên nhân phức tạp. Qua đó, nhà văn cho thấy người nghệ sĩ phải gắn với đời sống, không được bằng lòng với vẻ đẹp bề ngoài.

Phân tích tính đa diện trong tính cách của người đàn bà hàng chài.

Trả lời:

Người đàn bà không được đặt tên, xuất hiện với nhiều mặt tưởng như mâu thuẫn:

• Cam chịu, nhẫn nhục: bị đánh mà không kêu, không chống trả, không bỏ chạy; còn xin chồng đưa lên bờ mà đánh để các con khỏi thấy.
• Thương con hết mực, giàu đức hi sinh: sống vì con là lẽ sống; niềm vui lớn nhất của chị chỉ là nhìn đàn con được ăn no. Chị thương Phác nhất, sợ con làm điều dại dột nên gửi con lên rừng.
• Bao dung, thấu hiểu chồng: chị nhớ người chồng từng hiền lành, nhận phần lỗi về mình (đẻ nhiều, thuyền chật), không oán trách.
• Từng trải, sâu sắc, sắc sảo: trước chánh án và nghệ sĩ, chị chỉ ra họ “đâu có phải là người làm ăn” nên không hiểu cái khổ của đàn bà trên chiếc thuyền thiếu đàn ông. Lí lẽ của chị khiến hai người có học phải nghĩ lại.
• Xấu hổ, có lòng tự trọng: chỉ khi đứa con đánh bố, chị mới thấy đau và nhục nhã thật sự.

Nhân vật vừa gợi xót thương cho thân phận người lao động nghèo, vừa mang những phẩm chất truyền thống đáng quý của phụ nữ Việt. Qua chị, Nguyễn Minh Châu thể hiện quan niệm con người là một thế giới phức tạp, không thể nhìn một lần mà thấu hết.

Chỉ ra tính đối thoại trong cái nhìn của người đàn bà hàng chài với cái nhìn của Phùng và Đẩu. Từ đó, nêu lên chủ đề của tác phẩm.

Trả lời:

Hai cái nhìn đối thoại với nhau:

Đối thoại ở đây không có bên thắng tuyệt đối: những lời giãi bày ấy buộc Phùng và Đẩu nhìn lại mình, còn sự cam chịu của chị vẫn là điều đáng xót xa, cần được thay đổi. Truyện để các cách nhìn soi chiếu vào nhau, mở ra nhiều suy ngẫm cho người đọc.

Chủ đề: qua câu chuyện một tấm ảnh nghệ thuật và những ngang trái đời thường khuất sau khung hình, truyện thể hiện suy ngẫm về sợi dây gắn bó giữa nghệ thuật với cuộc sống, khẳng định cần nhìn con người, cuộc đời một cách đa chiều, thấu đáo; đồng thời bày tỏ niềm cảm thông với số phận người lao động nghèo và trăn trở về những vấn đề còn tồn tại sau chiến tranh như đói nghèo, bạo lực gia đình.

Hãy trình bày quan điểm của em về sự lựa chọn cách sống của người đàn bà hàng chài.

Trả lời:

Em vừa thấu hiểu vừa không thể đồng tình trọn vẹn với lựa chọn của người đàn bà.

Em hiểu vì sao chị không bỏ chồng. Trong hoàn cảnh nghèo khó, chật chội, đông con, nghề biển đầy hiểm nguy, chị cần người đàn ông chèo chống để các con có cái ăn. Chị chấp nhận phần đau về mình để giữ cho đàn con một mái nhà trên thuyền. Đó là sự hi sinh của người mẹ, xuất phát từ tình thương chứ không phải sự yếu đuối hay mông muội.

Nhưng em cho rằng không ai đáng phải chịu bạo hành. Sự cam chịu của chị khiến bạo lực kéo dài và để lại vết thương trong tâm hồn các con, như thằng Phác đã phải cầm thắt lưng đánh bố. Vì vậy, điều cần thiết không phải là trách người đàn bà mà là giúp gia đình chị thoát nghèo, giúp người chồng thay đổi, để những người phụ nữ như chị không còn phải lựa chọn giữa đòn roi và miếng ăn của con. Ngày nay, người phụ nữ cần biết lên tiếng và tìm đến sự hỗ trợ của pháp luật, cộng đồng khi bị bạo lực.