Ôn tập học kì II Ngữ văn 12 Cánh diều (trang 130–133): Nội dung ôn tập và tự đánh giá

Lập bảng so sánh những thể loại và kiểu văn bản đọc hiểu giữa hai sách Ngữ văn 12, tập một và tập hai.

Trả lời:

Điểm khác nổi bật: tập hai có một bài tác gia (Bài 6), đưa tiểu thuyết hiện đại và văn bản thông tin tổng hợp vào, trong khi kịch và kí chỉ học ở tập một.

Cấu trúc và các nội dung chính của Bài 6 khác gì với các bài khác trong sách Ngữ văn 12, tập hai?

Trả lời:

• Bài học theo tác gia, không theo thể loại. Bài 7, 8, 9 lấy thể loại làm trục (tiểu thuyết, thơ hiện đại, văn bản thông tin); Bài 6 lấy một con người làm trục: Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.
• Có văn bản giới thiệu cuộc đời và sự nghiệp đứng đầu, làm nền cho việc đọc tác phẩm, giống cách học tác gia Nguyễn Trãi ở lớp 10, Nguyễn Du ở lớp 11.
• Nhiều thể loại trong một bài: văn chính luận (Tuyên ngôn Độc lập), thơ chữ Hán (Nhật kí trong tù), truyện kí viết bằng tiếng Pháp (Vi hành), thơ tự đánh giá (Cảnh rừng Việt Bắc). Các bài khác chỉ xoay quanh một thể loại.
• Số văn bản đọc hiểu nhiều hơn: ba văn bản (trong đó văn bản thứ ba gồm hai bài thơ), các bài khác chỉ có hai.
• Kiến thức ngữ văn thiên về bối cảnh lịch sử và phong cách tác giả hơn là đặc trưng thể loại.

Chỉ ra và làm sáng tỏ một số đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại, phong cách hiện thực và phong cách hiện đại qua các đoạn trích tiểu thuyết trong Bài 7.

Trả lời:

Đặc điểm chung của tiểu thuyết hiện đại: dung lượng lớn, phản ánh đời sống rộng và nhiều chiều; nhân vật có đời sống nội tâm phức tạp, vận động; cốt truyện có thể phá vỡ trật tự thời gian; người kể và điểm nhìn đa dạng; ngôn ngữ gần đời sống, có nhiều giọng.

Các văn bản thơ trong Bài 8 có đặc điểm nào chung về hình thức? Nêu một số lưu ý về cách đọc các văn bản ấy.

Trả lời:

Điểm chung về hình thức. Cả bốn bài là thơ hiện đại, phần lớn viết theo thể tự do, không bị ràng buộc số chữ, số dòng, vần; câu thơ có thể rất ngắn hoặc kéo dài, cách ngắt dòng và dấu câu được dùng như phương tiện nghệ thuật (Đàn ghi ta của Lor-ca có những dòng không viết hoa, gần như không dấu câu). Hình ảnh mang tính tượng trưng, có khi siêu thực; cấu tứ dựa trên liên tưởng hơn là trình tự; nhiều phép lặp cấu trúc tạo nhịp điệu (Bài thơ của một người yêu nước mình lặp lại lời bày tỏ tình yêu đất nước ở đầu nhiều đoạn).

Lưu ý khi đọc: đừng tìm một nghĩa duy nhất cho mỗi hình ảnh; hãy xác định cấu tứ (ý tưởng xuyên suốt), giải mã hình ảnh tượng trưng dựa vào bối cảnh (Lor-ca, nhà thơ Tây Ban Nha bị sát hại; Huế những năm chiến tranh); chú ý nhịp, cách xuống dòng, khoảng lặng; đọc thành tiếng để cảm nhạc tính; nhận ra giọng điệu riêng của từng tác giả.

Tác dụng của phần Tổng kết lịch sử văn học được nêu trong Bài 10. Phân tích yêu cầu của việc học nội dung này.

Trả lời:

Tác dụng: sau ba năm học theo thể loại, học sinh thường nắm tác phẩm rời rạc. Phần tổng kết xếp lại chúng vào một dòng chảy: văn học dân gian và văn học viết; văn học trung đại với các giai đoạn và tác giả lớn; văn học hiện đại từ đầu thế kỉ XX, qua kháng chiến, đến sau Đổi mới. Nhờ vậy, mỗi tác phẩm có “địa chỉ” lịch sử, dễ hiểu vì sao nó được viết như thế.

Yêu cầu khi học: nắm các thành phần, giai đoạn và đặc điểm cơ bản của từng giai đoạn; kể được tác giả, tác phẩm tiêu biểu đã học gắn với mỗi giai đoạn; nhận ra mối liên hệ giữa văn học và lịch sử xã hội; biết dùng kiến thức này khi đọc một văn bản mới (đặt nó vào thời đại để hiểu).

Viết

Yêu cầu về hình thức viết của các bài 6, 7, 8 và 9 trong sách Ngữ văn 12, tập hai có gì giống và khác nhau?

Trả lời:

Giống nhau: đều phải xác định mục đích và người đọc, người nghe; có bố cục mạch lạc; lập luận rõ; quy trình viết bốn bước. Khác nhau: hai bài 6, 8 là bài văn nghị luận truyền thống; bài 7 và 9 là văn bản nhật dụng có thể thức riêng (thư, bài phát biểu), gắn với một tình huống giao tiếp cụ thể.

Nói và nghe

Các nội dung chính được rèn luyện trong phần Nói và nghe ở sách Ngữ văn 12, tập hai là gì? Xác định kĩ năng trọng tâm trong phần nói và nghe của mỗi bài học.

Trả lời:

Tiếng Việt

Phân tích tác dụng của một trong các yếu tố: ngữ âm, từ vựng, các biện pháp tu từ, các kiểu câu,… trong một văn bản văn học tự chọn.

Trả lời: Em chọn biện pháp đối và nhân hóa trong hai câu cuối bài Ngắm trăng (Hồ Chí Minh):

Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt,
Nguyệt tòng song khích khán thi gia.

(Dịch thơ, Nam Trân: Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ, / Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ.)

Hai câu đối nhau gần như từng chữ: nhân đối nguyệt, song tiền đối song khích, minh nguyệt đối thi gia, và động từ khán (ngắm) xuất hiện ở cả hai. Chữ song (cửa sổ nhà tù) đứng giữa như một song sắt, nhưng phép đối lại đặt người và trăng ở hai đầu, cùng hướng về nhau, khiến song sắt mất đi sức ngăn cách. Trăng được nhân hóa, cũng biết “ngắm” như người, thành một người bạn tri âm. Nhờ phép đối kết hợp nhân hóa, bài thơ biến cảnh ngồi tù thành một cuộc gặp gỡ ngang hàng giữa thi nhân và thiên nhiên, cho thấy một tâm hồn tự do vượt lên hoàn cảnh. Bản dịch thơ dùng chữ “nhòm” làm trăng tinh nghịch hơn, nhưng chưa giữ được thế đối chặt của nguyên tác.

Nội dung tổng kết tiếng Việt và tổng kết phương pháp đọc, viết, nói, nghe ở Bài 10 có tác dụng gì?

Trả lời:

• Tổng kết tiếng Việt giúp gom các đơn vị kiến thức rải suốt từ lớp 10 đến lớp 12 (biện pháp tu từ như nói mỉa, nghịch ngữ; giữ gìn và phát triển tiếng Việt; phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ; các lỗi diễn đạt…) thành một hệ thống, thấy được mối liên hệ giữa chúng và vận dụng vào đọc, viết thay vì nhớ máy móc từng bài.
• Tổng kết phương pháp đọc, viết, nói, nghe cho học sinh một “bộ công cụ” có thể mang theo khi rời trường: cách đọc từng loại văn bản (văn học, nghị luận, thông tin), quy trình viết, cách trình bày và tranh luận. Đây cũng chính là các năng lực mà đề thi tốt nghiệp kiểm tra trên ngữ liệu mới.

Yếu tố nào thể hiện rõ nhất tính chất nghị luận của đoạn trích?

Trả lời: Đó là việc người viết nêu một nhận định riêng và chứng minh nó: luận điểm “Tây Tiến là một khúc độc hành” được dẫn tới bằng lí lẽ (thơ bảy chữ xưa nay vốn gắn với nỗi buồn; kí ức mãnh liệt hiện tại hóa quá khứ) và bằng chứng (nhan đề bản in đầu, các câu thơ được trích, các tác phẩm được so sánh). Những câu hỏi đặt vấn đề (“Phải chăng…”) và từ ngữ đánh giá (“có lẽ nên gọi”, “hiếm có”) cũng cho thấy đây là lời bàn luận, không phải lời kể hay tả.

Người viết chú ý phân tích làm sáng tỏ những yếu tố nào của bài thơ trong đoạn trích trên?

Trả lời:

• Nhan đề và việc xóa bớt chữ Nhớ.
• Thể thơ thất ngôn và âm hưởng buồn mà nó mang theo.
• Mạch cảm xúc hồi tưởng: kí ức khiến quá khứ hiện ra như đang diễn ra.
• Hình tượng con đường hành quân, cụ thể hóa bằng địa danh.
• Âm thanh, nhạc điệu của các địa danh và câu thơ (độ dốc, độ cao, độ sâu được mô phỏng bằng nhạc điệu).
• Hình ảnh Hà Nội trong giấc mơ như một “đỉnh điểm”.

Em hiểu “độc hành” là gì? Vì sao tác giả cho rằng “Bởi thế, có lẽ nên gọi Tây Tiến là một khúc độc hành.”?

Trả lời: “Độc hành” là đi một mình. Tác giả gọi Tây Tiến là khúc độc hành vì: bài thơ mang âm hưởng hành khúc nhưng được viết bằng thể thất ngôn, thể thơ quen thuộc của nỗi buồn chia li; khi viết, đoàn quân đã đi xa, chỉ còn nhà thơ một mình trở lại con đường bằng kí ức, nên đó không phải bước chân tập thể của bài hát hành quân mà là bước chân lẻ loi của nỗi nhớ. Chữ “khúc” giữ lại nhạc tính của hành khúc, còn chữ “độc” nói lên tâm thế cô đơn của người hồi tưởng.

Việc so sánh bài Tây Tiến với Tiến quân ca và một số tác phẩm khác trong đoạn trích trên có tác dụng gì?

Trả lời: So sánh với Tiến quân ca, Xếp bút nghiên đặt Tây Tiến vào không khí âm nhạc thời kháng chiến, cho thấy điểm chung (âm hưởng quân hành, hình tượng con đường) để rồi làm nổi bật điểm riêng: con đường của Quang Dũng không khái quát, biểu tượng mà cụ thể bằng địa danh. So sánh với Thăng Long thành hoài cổ, Nguyệt cầm, Tống biệt hành giúp giải thích chất buồn của thể thất ngôn. Nhờ đối chiếu hai phía, người đọc thấy Tây Tiến đứng giữa hành khúc và bi ca, và lập luận “khúc độc hành” trở nên thuyết phục.

Nhận xét về cách phân tích thơ của tác giả từ đoạn trích trên.

Trả lời: Đặng Anh Đào phân tích thơ bằng cách đi từ chi tiết nhỏ dễ bị bỏ qua (một chữ bị xóa trong nhan đề, thể thơ, âm thanh của tên đất) tới một nhận định khái quát mới mẻ. Bà đặt bài thơ trong mạng lưới liên văn bản (âm nhạc, thơ cổ, thơ mới, thơ cùng thời), nhờ đó cái riêng của bài thơ hiện rõ. Cách viết giàu cảm nhận về nhạc điệu, nhiều câu hỏi gợi mở thay vì khẳng định cứng, trích thơ chọn lọc và ngắn. Đây là lối phê bình vừa có lí vừa có cảm xúc, gợi cho người đọc tự đọc lại bài thơ.

II. Viết

Viết một đoạn văn (khoảng 200 chữ) nêu lên suy nghĩ em về vấn đề: Tuổi trẻ và những khó khăn, thách thức.

Trả lời (đoạn tham khảo): Người ta hay nói tuổi trẻ là quãng đẹp nhất, nhưng ít ai nói nó cũng là quãng nhiều thử thách nhất. Người trẻ hôm nay không phải đi qua bom đạn như thế hệ Tây Tiến, song họ đối diện những sức ép khác: kì thi quyết định hướng đi, áp lực so sánh trên mạng xã hội, thị trường việc làm đổi thay nhanh vì công nghệ, và cả câu hỏi khó nhất là mình thực sự muốn gì. Khó khăn ấy không đáng sợ bằng thái độ né tránh nó. Một bạn trượt nguyện vọng đầu nhưng dùng năm ấy học nghề, tích lũy kĩ năng, có khi lại đi xa hơn người đỗ dễ dàng. Thử thách vì thế là nơi người trẻ biết mình mạnh đến đâu, và mỗi lần vượt qua là một lần lớn lên. Điều cần thiết là chuẩn bị nền tảng vững (kiến thức, sức khỏe, khả năng tự học), dám nhờ giúp đỡ khi cần và chấp nhận thất bại như một phần của con đường. Tuổi trẻ không có nghĩa là không vấp ngã, mà là còn đủ thời gian và sức lực để đứng dậy.

“Sự sáng tạo ngôn từ, hình ảnh, cấu tứ, biện pháp nghệ thuật được xem là những biểu hiện rõ rệt nhất về tính hiện đại của thơ.”. Em có suy nghĩ gì về ý kiến trên?

Trả lời (dàn ý chi tiết):

• Mở bài: thơ Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến nay liên tục đổi mới; nêu ý kiến và khẳng định: ý kiến đúng nhưng cần hiểu đầy đủ.
• Giải thích: tính hiện đại của thơ là sự đổi mới so với thơ truyền thống về cách cảm, cách nghĩ và cách biểu hiện. Ý kiến nhấn mạnh phương diện hình thức nghệ thuật: ngôn từ (chữ mới, kết hợp lạ), hình ảnh (tượng trưng, siêu thực), cấu tứ (tổ chức bài thơ theo liên tưởng), biện pháp nghệ thuật.
• Chứng minh qua Bài 8: Đàn ghi ta của Lor-ca phá vỡ thói quen câu chữ (không viết hoa, ít dấu câu), dùng hình ảnh tượng trưng, siêu thực để nói về cái chết và sự bất tử của người nghệ sĩ; cấu tứ là hành trình của tiếng đàn. Bài thơ của một người yêu nước mình mới ở cấu tứ: bày tỏ tình yêu đất nước qua những điều nhỏ bé, đời thường, lặp cấu trúc như một lời tự bạch, khác với giọng hào hùng quen thuộc.
• Bàn luận mở rộng: hình thức mới chỉ có giá trị khi chuyên chở cách cảm nhận mới về con người và thế giới (cái tôi cá nhân, ý thức về số phận, cái nhìn đa chiều). Cách tân hình thức đơn thuần, xa rời cảm xúc thật, dễ thành trò chơi chữ. Vì thế tính hiện đại là sự thống nhất giữa tư duy mới và hình thức mới.
• Kết bài: khẳng định ý kiến có cơ sở; với người đọc, cần đọc thơ hiện đại bằng sự kiên nhẫn, chấp nhận nhiều cách hiểu.