Hai mươi sáu tuổi, đang ở Huế chờ khoa thi, chàng tú tài Gia Định nhận tin mẹ mất, bỏ thi về Nam chịu tang rồi mù cả hai mắt trên đường về. Người đó là Nguyễn Đình Chiểu (1822 – 1888), nhà thơ, nhà giáo và thầy thuốc của Nam Kỳ nửa sau thế kỷ XIX, người dân quen gọi là cụ Đồ Chiểu, tác giả truyện thơ Lục Vân Tiên và bài Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Ông sống bốn mươi năm trong bóng tối mà vẫn dạy học, bốc thuốc và đọc cho học trò chép lại hàng nghìn câu thơ.
Đồ Chiểu, Mạnh Trạch, Hối Trai: những cái tên của một đời người
| Tên | Nguyễn Đình Chiểu; tự Mạnh Trạch; hiệu Trọng Phủ, sau khi mù lấy hiệu Hối Trai; dân gian gọi cụ Đồ Chiểu |
| Năm sinh – năm mất | 1/7/1822 (13 tháng 5 năm Nhâm Ngọ) – 3/7/1888 (24 tháng 5 năm Mậu Tý), thọ 66 tuổi |
| Nơi sinh | Làng Tân Thới, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định (nay thuộc TP Hồ Chí Minh), quê mẹ |
| Quê cha | Làng Bồ Điền, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên |
| Học vị | Tú tài, trường thi Gia Định năm 1843 |
| Nghề | Dạy học, làm thuốc, sáng tác (hầu hết bằng chữ Nôm) |
| Tác phẩm tiêu biểu | Lục Vân Tiên, Dương Từ – Hà Mậu, Ngư Tiều y thuật vấn đáp, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Chạy giặc, thơ điếu Trương Định, Phan Tòng |
| Trong SGK | Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga (Ngữ văn 9), Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Ngữ văn 11, 12), Chạy giặc (Ngữ văn 8) |
Chữ “Hối Trai” (người ở trong tối) là cái hiệu ông tự đặt sau khi mù, gần như một lời tự giới thiệu. Còn tiếng “Đồ Chiểu” do học trò và người làng gọi từ những năm ông mở trường dạy chữ; cách gọi ấy theo ông suốt đời và được giữ cả trong tên một bài học Tiếng Việt lớp 5 ngày nay, Cụ Đồ Chiểu.
Con người thư lại ở Gia Định, tuổi thơ ở kinh đô Huế
Cha ông, Nguyễn Đình Huy, người Thừa Thiên, vào Nam làm thư lại ở Văn hàn ty dưới quyền Tổng trấn Lê Văn Duyệt, lấy vợ thứ là bà Trương Thị Thiệt, người làng Tân Thới. Nguyễn Đình Chiểu là con trai đầu của bà, trong số bảy người con.
Năm 1833, Lê Văn Khôi nổi dậy chiếm thành Gia Định. Ông Huy trốn ra Huế, bị cách chức, rồi quay vào đưa cậu con mười một tuổi ra kinh gửi một người bạn để tiếp tục việc học. Từ khoảng 12 đến 19 tuổi, Nguyễn Đình Chiểu sống ở Huế; năm 1840 về lại Gia Định. Năm Quý Mão 1843, hai mươi mốt tuổi, ông đỗ tú tài ở trường thi Gia Định, và một nhà họ Võ khá giả hứa gả con gái cho.
Năm 1848: mẹ mất, mắt mù, hôn ước tan
Ông trở ra Huế học để chờ khoa thi năm Kỷ Dậu (1849). Các nguồn ghi năm đi khác nhau: báo Thanh Niên ghi 1846, sách Từ điển văn học Việt Nam được VnExpress dẫn lại ghi 1847. Rằm tháng Mười Một năm Mậu Thân (1848), bà Trương Thị Thiệt mất ở Gia Định. Ông bỏ thi, cùng người em theo đường bộ về Nam.
Đến Quảng Nam, vì đường xa, thời tiết thất thường lại thương khóc mẹ, ông ốm nặng. Một thầy thuốc dòng dõi ngự y chữa cho ông qua cơn nguy, nhưng đôi mắt thì không giữ được. Trong thời gian nằm bệnh, ông theo thầy học nghề thuốc. Về đến Gia Định, ông thành người mù, cửa nhà sa sút, nhà họ Võ cũng từ hôn.
Ông đóng cửa chịu tang mẹ đến năm 1851. Những biến cố này về sau được nhiều nhà nghiên cứu nhận ra trong truyện Lục Vân Tiên: chàng Vân Tiên cũng nghe tin mẹ mất trên đường đi thi, cũng khóc đến mù mắt, cũng bị nhà vợ chưa cưới bội ước. Nhà thơ Vũ Đình Liên, người viết chuyên luận về Nguyễn Đình Chiểu năm 1957, lưu ý rằng truyện có phần tự thuật nhưng không nên đọc như bản kể đời tư của tác giả.
Thầy đồ, thầy thuốc và người đọc thơ cho học trò chép
Trường học ở Bình Vi
Mãn tang, năm 1851, ông mở trường dạy học ở Bình Vi (Gia Định) và bốc thuốc cho người quanh vùng. Học trò đến đông. Năm 1854, một người học trò là Lê Tăng Quýnh thương thầy, xin cha mẹ gả em gái thứ năm là Lê Thị Điền (1835 – 1886), người làng Thanh Ba, Cần Giuộc, cho ông. Hai người có bảy con; người con gái Nguyễn Thị Khuê về sau là nữ sĩ Sương Nguyệt Anh, chủ bút tờ Nữ giới chung.
Một bộ sách thuốc viết bằng thơ lục bát
Nghề thuốc học được lúc nằm bệnh ở Quảng Nam theo ông đến cuối đời. Ngư Tiều y thuật vấn đáp (khoảng 3.642 câu theo bản trong Nguyễn Đình Chiểu toàn tập) vừa là truyện thơ vừa là sách dạy nghề y: ông Ngư, ông Tiều đi học thuốc, gặp thầy, hỏi đáp về mạch, về thuốc, về y đức. Nhân vật Kỳ Nhân Sư trong truyện tự làm mù mắt để khỏi phải ra giúp kẻ xâm lược mà vẫn chữa bệnh cứu người, một hình ảnh khó tách khỏi chính người viết.
Thơ sáng tác trong trí nhớ
Mù lòa, ông không tự cầm bút. Theo phần khảo cứu trong Nguyễn Đình Chiểu toàn tập (1997), Lục Vân Tiên hình thành trước hết trong trí nhớ của ông, sau đó ông đọc cho một học trò thân cận chép lại và tiếp tục sửa. Các nhà văn bản học đặt thời điểm hoàn thành khoảng 1851 – 1854. Cách làm việc ấy giải thích phần nào vì sao truyện có nhiều dị bản và số câu không thống nhất: khoảng hơn 2.000 câu lục bát, tùy bản tính là 2.075, 2.076 hay 2.082 câu.
Lục Vân Tiên, truyện thơ sống bằng lời kể
Truyện kể Lục Vân Tiên trên đường đi thi đánh tan bọn cướp Phong Lai, cứu Kiều Nguyệt Nga; sau đó chàng gặp hết hoạn nạn này đến hoạn nạn khác trước khi đoàn tụ với Nguyệt Nga. Thiện và ác chia thành hai tuyến rõ rệt; giữa câu chuyện là đạo nghĩa, chữ hiếu, lòng thủy chung và tinh thần trượng nghĩa:
Nhớ câu kiến nghĩa bất vi,
Làm người thế ấy cũng phi anh hùng.
Ở Nam Bộ, truyện không chỉ để đọc. Người ta thuộc lòng, “nói thơ Vân Tiên” theo làn điệu riêng; hình thức nói thơ ấy được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025. Người Pháp sớm chú ý đến tác phẩm: Gabriel Aubaret dịch sang tiếng Pháp năm 1864, bản phiên âm quốc ngữ của Janneau in ở Paris năm 1873, bản của Trương Vĩnh Ký in năm 1889.
Hai truyện thơ dài còn lại khó đọc hơn. Dương Từ – Hà Mậu (3.456 câu, xen hơn ba mươi bài thơ, câu đối, văn tế) kể hai người bạn, một theo Phật, một theo đạo Thiên Chúa, được dẫn đi xem thiên đường, địa ngục rồi quay về với đạo Nho. Trong truyện có hai câu nay được khắc trên liễn ở đền thờ ông tại Ba Tri:
Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm,
Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà.
Hai câu thơ ấy cũng là cách hiểu ngắn nhất về quan niệm văn chương của ông: văn để chở đạo, để giữ lẽ phải, để chống cái gian. Lời ông mộc mạc, dùng nhiều tiếng nói thường ngày của người Nam Bộ, nên dễ thuộc, dễ truyền miệng. Muốn đọc thêm các bài thơ, có thể xem tuyển tập thơ Nguyễn Đình Chiểu và những câu nói nổi tiếng của Nguyễn Đình Chiểu.
Ngòi bút chống Pháp từ Cần Giuộc đến Ba Tri
Năm 1859, quân Pháp chiếm thành Gia Định. Ông đưa gia đình về quê vợ ở Thanh Ba (Cần Giuộc), mang theo cả hài cốt mẹ. Bài Chạy giặc ra đời trong cảnh ấy: chợ tan, nhà cháy, dân chạy loạn, kèm câu hỏi trách những người có trách nhiệm giữ nước.
Ở Cần Giuộc, ông thường bày mưu cho Đốc binh Là; Trương Định cũng hay hỏi ý kiến ông về việc binh. Cuối năm 1861, nghĩa quân đánh đồn Pháp ở Cần Giuộc, nhiều người tử trận. Tuần phủ Gia Định Đỗ Quang giao Bùi Quang Diệu lo lễ tế; Bùi Quang Diệu nhờ Nguyễn Đình Chiểu soạn văn tế. Bài văn khoảng 29 – 30 câu, dựng lên lần đầu tiên trong văn học viết hình ảnh những người nông dân chân lấm tay bùn làm nhân vật chính của một trận đánh, với câu kết bi tráng:
Sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc, linh hồn theo giúp cơ binh, muôn kiếp nguyện được trả thù kia
Sau Hòa ước 1862, không chịu sống trong vùng Pháp chiếm, ông “tỵ địa” về Ba Tri (Bến Tre) và ở đó 26 năm cuối đời. Em trai út của ông, Nguyễn Đình Huân, theo Đốc binh Là và hy sinh ở Cần Giuộc. Năm 1864 Trương Định tuẫn tiết, ông làm văn tế và mười hai bài thơ liên hoàn để điếu. Năm 1868 Đốc binh Phan Tòng hy sinh ở Ba Tri, ông làm chùm thơ điếu (Vietnamplus ghi 10 bài, Thanh Niên ghi 12 bài). Bài Văn tế nghĩa sĩ trận vong Lục tỉnh được đọc ở chợ Ba Tri, năm tế được các nguồn ghi 1883 hoặc 1884.
Giới chức Pháp ở Bến Tre nhiều lần tìm cách lôi kéo ông. Theo lời con trai ông kể lại và tư liệu của chủ tỉnh Michel Ponchon, khoảng năm 1883, Ponchon đến thăm, nhờ ông xem lại bản Lục Vân Tiên; những đề nghị về đất đai và tiền dưỡng lão sau đó đều bị ông từ chối. Lời dẫn trong bản dịch Pháp của Eugène Bajot (1887) cũng ghi việc ông khước từ khoản trợ cấp này.
Lục Vân Tiên và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc trong chương trình Ngữ văn
Ở chương trình 2006, học sinh gặp ông ba lần: đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga, Lục Vân Tiên gặp nạn (Ngữ văn 9), Lẽ ghét thương và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Ngữ văn 11), cùng bài nghị luận của Phạm Văn Đồng về ông (Ngữ văn 12). Chương trình 2018 vẫn giữ hai tác phẩm chính:
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga (KNTT: Lục Vân Tiên đánh cướp, cứu Kiều Nguyệt Nga) | Ngữ văn 9: Kết nối tri thức (Bài 3), Chân trời sáng tạo (Bài 5), Cánh diều (Bài 2) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Phân tích |
| Lục Vân Tiên gặp nạn | Ngữ văn 9 Cánh diều (Tự đánh giá, Bài 2) | – |
| Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc | Ngữ văn 11 Kết nối tri thức (Bài 9); Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo (Bài 3), Cánh diều (Bài 4) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Phân tích |
| Chạy giặc | Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo (Bài 6, đọc mở rộng) | Soạn bài · Phân tích |
Hai trăm năm sau: UNESCO, “ngôi sao sáng” và khu mộ ở Ba Tri
Bà Lê Thị Điền mất năm 1886. Hai năm sau, ngày 3/7/1888, ông mất tại làng An Bình Đông, gần chợ Ba Tri. Người Ba Tri còn kể ngày đưa tang, cánh đồng An Bình Đông trắng khăn tang của học trò và dân trong vùng.
Năm 1963, nhân 75 năm ngày mất của ông, Phạm Văn Đồng viết bài Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc (tạp chí Văn học, tháng 7/1963) với câu mở đầu được nhiều thế hệ học sinh thuộc: “Trên trời có những vì sao có ánh sáng khác thường, nhưng con mắt của chúng ta phải chăm chú nhìn thì mới thấy, và càng nhìn thì càng thấy sáng.” Ý của bài viết là thơ văn Đồ Chiểu dễ bị coi nhẹ vì mộc mạc, nhưng càng đọc kỹ càng thấy tầm vóc.
Tháng 11 năm 2021, kỳ họp thứ 41 Đại hội đồng UNESCO thông qua việc cùng Việt Nam kỷ niệm 200 năm ngày sinh của ông (2022). Báo chí trong nước thường gọi sự kiện này là UNESCO vinh danh ông như một danh nhân văn hóa thế giới. Mộ ông nằm cạnh mộ bà Lê Thị Điền, gần đó là mộ Sương Nguyệt Anh, trong khu Mộ và Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu ở Ba Tri, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2016. Tên ông nay đặt cho nhiều con đường, ngôi trường khắp cả nước, và trong đền thờ, bức tượng đồng của ông ngồi giữa hai câu thơ về chiếc thuyền chở đạo.
Xem thêm: