Mở bài Tức nước vỡ bờ (Ngô Tất Tố) hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp

Tức nước vỡ bờ là đoạn trích chương XVIII tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố, kể lại buổi sáng cai lệ và người nhà lí trưởng xông vào nhà chị Dậu đòi tiền sưu khi anh Dậu vừa tỉnh lại. Bị dồn đến đường cùng, người đàn bà nông dân hiền lành đã đứng lên chống trả để bảo vệ chồng, làm sáng lên cả lòng thương yêu lẫn sức sống mạnh mẽ của mình.

Ngô Tất Tố (1893–1954) sinh ra ở làng Lộc Hà thuộc Từ Sơn, Bắc Ninh xưa (nay là một phần huyện Đông Anh, Hà Nội). Ông là nhà Nho am hiểu Hán học, đồng thời là nhà báo, nhà văn gắn bó mật thiết với nông thôn. Tắt đèn, cuốn tiểu thuyết in thành sách năm 1939, là tác phẩm xuất sắc nhất của ông. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ thuộc chương XVIII, nơi mâu thuẫn giữa gia đình chị Dậu và bọn tay sai trong làng lên đến đỉnh điểm. Qua trang văn, người đọc thấy rõ bộ mặt tàn nhẫn của chế độ sưu thuế và vẻ đẹp vừa dịu dàng vừa quả cảm của người đàn bà làng quê.

Suốt nhiều chương đầu tiểu thuyết Tắt đèn, Ngô Tất Tố để chị Dậu xoay xở đủ đường giữa vụ thuế: bán con, bán chó, chạy vạy khắp nơi mà vẫn không đủ tiền nộp sưu. Đến chương XVIII, nỗi khổ dồn nén ấy bùng nổ thành cảnh chị Dậu quật ngã cai lệ và người nhà lí trưởng. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ vì thế là cao trào của cả câu chuyện, nơi người đọc chứng kiến con người chỉ nhẫn nhịn được đến một mức nào đó và sự áp bức quá mức sẽ dẫn tới phản kháng.

Những năm 1930–1945, người nông dân chiếm vị trí trung tâm trong nhiều trang văn hiện thực: lão Hạc của Nam Cao nghèo mà giữ trọn nhân cách, anh Pha trong Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan bị dồn tới mất sạch ruộng vườn. Giữa những số phận ấy, chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố hiện lên với một nét riêng: khi bị dồn đến chân tường, chị dám vùng lên. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ ghi lại chính khoảnh khắc ấy, khoảnh khắc người đàn bà chân lấm tay bùn khiến bọn tay sai phải chùn bước.

Ông cha ta có câu tục ngữ tức nước vỡ bờ để nói một lẽ tự nhiên: nước dâng mãi thì bờ đê phải vỡ. Trong đời sống, câu nói ấy còn hàm nghĩa sâu hơn: con người bị chèn ép quá sức chịu đựng sẽ phản kháng. Những người biên soạn sách giáo khoa đã mượn câu tục ngữ ấy làm nhan đề cho đoạn trích chương XVIII tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Đó là một nhan đề trúng ý, vì cả đoạn văn chính là quá trình chị Dậu từ nhẫn nhịn van xin đến vùng dậy đánh trả kẻ ác.

Đọc Tắt đèn, nhà văn Nguyễn Tuân từng nhận xét rằng Ngô Tất Tố đã “xui người nông dân nổi loạn”. Lời nhận xét ấy không hề phóng đại, nhất là khi ta đọc đoạn trích Tức nước vỡ bờ ở chương XVIII. Trong buổi sáng nghẹt thở ấy, chị Dậu từ một người đàn bà chỉ biết van lạy đã trở thành người dám túm cổ tên cai lệ, quật ngã kẻ đi bắt sưu. Qua cảnh tượng đó, nhà văn bày tỏ niềm tin vào sức mạnh âm thầm trong những con người lam lũ nhất.

Dưới thời thực dân nửa phong kiến, mỗi người đàn ông đến tuổi đều phải nộp thuế thân, gọi là tiền sưu, kể cả khi đã chết mà chưa kịp nộp thì người nhà phải gánh thay. Cái lệ vô lí ấy là sợi dây thắt cổ biết bao gia đình nông dân, trong đó có gia đình chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ kể lại buổi sáng tiền sưu biến thành bạo lực, và chính trong cảnh ngộ cùng cực ấy, người phụ nữ hiền lành đã bùng lên sức phản kháng không ai ngờ tới.

Cùng là người nông dân bị cái nghèo dồn đến bước đường cùng, nhưng lão Hạc của Nam Cao chọn cái chết để giữ mảnh vườn cho con, còn chị Dậu của Ngô Tất Tố lại chọn đứng lên đối mặt với kẻ hà hiếp. Hai lựa chọn khác nhau cùng nói lên phẩm giá của người dân quê trước Cách mạng tháng Tám. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ, chương XVIII tiểu thuyết Tắt đèn, là nơi lựa chọn quyết liệt của chị Dậu hiện lên rõ nhất, để lại trong người đọc vừa niềm thương xót vừa sự hả hê.

Mở đầu đoạn trích Tức nước vỡ bờ là một cảnh thật bình dị: chị Dậu nấu được nồi cháo loãng, quạt cho nguội rồi bưng đến mời chồng: “Thầy em hãy cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột”. Bát cháo ấy chứa cả tấm lòng người vợ thương chồng, và cũng chính bát cháo chưa kịp húp ấy bị tiếng quát của cai lệ cắt ngang. Từ chi tiết nhỏ này, Ngô Tất Tố dẫn người đọc vào cuộc đối đầu căng thẳng nhất của tiểu thuyết Tắt đèn, nơi tình thương biến thành sức mạnh phản kháng.

Chị Dậu là nhân vật trung tâm của tiểu thuyết Tắt đèn và là một trong những hình tượng phụ nữ nông thôn đẹp nhất văn học Việt Nam trước năm 1945. Ở đoạn trích Tức nước vỡ bờ, Ngô Tất Tố đặt chị vào tình thế ngặt nghèo nhất: chồng ốm nặng, nhà không còn đồng nào, bọn tay sai sầm sập kéo đến đòi trói người. Chính lúc ấy, vẻ đẹp của chị hiện ra trọn vẹn: tận tụy, nhẫn nhịn vì chồng con nhưng cũng cứng cỏi, quyết liệt khi phải bảo vệ người thân.

Muốn hiểu vì sao chị Dậu phải vùng lên, cần nhìn kĩ những kẻ đã dồn chị đến đường cùng. Trong đoạn trích Tức nước vỡ bờ, Ngô Tất Tố khắc họa tên cai lệ hống hách, thô bạo, quen quát tháo đánh người, và người nhà lí trưởng vừa a dua vừa nhút nhát. Chỉ qua vài lời nói, vài hành động, hai nhân vật hiện lên như hiện thân của bộ máy cai trị ở nông thôn: vô nhân, tham tàn và coi mạng người như cỏ rác.

Đoạn trích Tức nước vỡ bờ cho thấy tài kể chuyện bậc thầy của Ngô Tất Tố. Cảnh đối đầu được dựng lên với nhịp độ dồn dập, lời thoại của mỗi nhân vật đều mang đúng tính cách người nói. Đỉnh điểm là khi chị Dậu thôi xưng hô nhún nhường để cất lên một câu sắc lẹm: “Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!”. Từ cách dựng cảnh, dùng ngôn ngữ đến miêu tả hành động, nhà văn đã biến một đoạn văn ngắn thành màn kịch đầy kịch tính.

Ông bà ta vẫn nói con giun xéo lắm cũng quằn, ý rằng kẻ yếu đến mấy cũng có lúc phản ứng khi bị chà đạp đến cùng. Lịch sử nhân loại đã nhiều lần chứng minh lẽ ấy, và văn học hiện thực Việt Nam trước 1945 ghi lại nó bằng những trang viết thấm đẫm nước mắt. Trong tiểu thuyết Tắt đèn, Ngô Tất Tố để chị Dậu nhẫn nhục qua bao chương sách, rồi đến chương XVIII mới cho chị đứng thẳng dậy. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ vì thế không chỉ kể một trận xô xát mà còn hé lộ một chân lí xã hội: áp bức càng nặng, sức bật của con người càng mạnh.