Phân tích hình tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ: Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mùa xuân Kỷ Dậu (1789) là một mốc son chói lọi. Hồi thứ mười bốn trong Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái đã tái hiện chiến công ấy, qua đó dựng lên hình tượng vua Quang Trung – Nguyễn Huệ, người anh hùng áo vải với hành động quyết đoán, trí tuệ sáng suốt và tài cầm quân kiệt xuất.

Trước hết, Quang Trung là con người hành động mạnh mẽ. Nghe tin quân Thanh chiếm Thăng Long, ông không hề nao núng mà “giận lắm”, muốn cầm quân đi ngay. Khi tướng sĩ khuyên nên chính vị hiệu để giữ lòng người, ông nghe theo, lên ngôi hoàng đế rồi lập tức xuất quân. Chỉ trong khoảng hơn một tháng, ông làm được bao việc lớn: tuyển quân ở Nghệ An, duyệt binh, dụ tướng sĩ, khao quân ở Tam Điệp.

Quang Trung còn có trí tuệ sáng suốt. Lời dụ quân lính của ông vừa khẳng định chủ quyền, vừa khơi dậy truyền thống đánh giặc của cha ông, vừa nghiêm khắc răn đe kẻ hai lòng. Ông hiểu tướng dưới quyền, biết Sở và Lân dũng mà ít mưu nên không trách phạt nặng. Đặc biệt, khi chưa đánh trận nào, ông đã nghĩ tới việc dùng Ngô Thì Nhậm lo ngoại giao để đất nước có mười năm yên ổn.

Nổi bật hơn cả là tài dụng binh như thần. Quân Tây Sơn tiến như vũ bão, đêm mồng 3 vây hàng đồn Hà Hồi, sáng mồng 5 phá đồn Ngọc Hồi và trưa hôm ấy đã vào Thăng Long, sớm hơn lời hẹn hai ngày. Hình ảnh nhà vua cưỡi voi đốc chiến giữa khói lửa hiện lên thật oai phong, trái ngược hẳn với cảnh Tôn Sĩ Nghị “ngựa không kịp đóng yên” tháo chạy.

Bằng lối kể chân thực, giàu chi tiết và thủ pháp đối lập, các tác giả dù là bề tôi nhà Lê vẫn khắc họa Quang Trung với tất cả sự khâm phục. Hình tượng ấy khiến người đọc hôm nay thêm tự hào về một thời oanh liệt của dân tộc.

Nếu phải chọn một nhân vật lịch sử tiêu biểu cho khí phách Đại Việt thế kỉ XVIII, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến Quang Trung – Nguyễn Huệ. Điều thú vị là bức chân dung sống động nhất về ông lại được vẽ nên bởi chính những người thuộc phe đối lập: nhóm tác giả Ngô gia văn phái, vốn trung thành với nhà Lê. Trong hồi thứ mười bốn Hoàng Lê nhất thống chí, vua Quang Trung hiện lên như một vị anh hùng toàn vẹn cả tài lẫn đức.

Hình tượng ấy được đặt trong một hoàn cảnh ngặt nghèo. Cuối năm Mậu Thân (1788), Lê Chiêu Thống cầu viện, hàng chục vạn quân Thanh kéo vào Thăng Long; quân Tây Sơn ở Bắc Hà phải lui về Tam Điệp. Chính trong cơn nguy biến ấy, bản lĩnh của người anh hùng mới bộc lộ rõ.

Phẩm chất đầu tiên là tính quyết đoán. Nhận tin cấp báo, Bắc Bình Vương “giận lắm”, họp tướng sĩ, định thân chinh cầm quân đi ngay. Nhưng quyết đoán không có nghĩa là độc đoán: khi các tướng khuyên nên lên ngôi trước để chính danh, ông thấy phải và làm theo. Lễ lên ngôi vừa xong, ông hạ lệnh xuất quân ngay trong ngày. Từ đó, chuỗi việc lớn nối tiếp nhau dồn dập: ra Nghệ An, hỏi kế Nguyễn Thiếp, kén hơn một vạn quân tinh nhuệ, duyệt binh, dụ quân sĩ, tiến ra Tam Điệp. Nhịp kể nhanh, câu văn ngắn gọn khiến người đọc cảm nhận được khí thế của một người làm việc gì cũng dứt khoát, chu toàn.

Phẩm chất thứ hai là trí tuệ sáng suốt, nhạy bén. Điều này thể hiện trước hết ở lời dụ quân lính tại Nghệ An. Ông khẳng định “đất nào sao ấy” đã phân biệt rõ ràng, tố cáo giặc phương Bắc từ đời Hán đã bao lần cướp bóc, giết hại dân ta; rồi nhắc đến Trưng Nữ Vương, Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, Trần Hưng Đạo, Lê Thái Tổ như những tấm gương giữ nước. Lời dụ kết thúc bằng lệnh nghiêm: kẻ nào hai lòng sẽ bị trị tội. Chỉ mấy câu mà vừa có lí, vừa có tình, vừa có uy, đủ khiến quân sĩ đồng lòng. Trí tuệ ấy còn thể hiện ở cách dùng người. Trước Sở và Lân mang gươm xin chịu tội, ông phân rõ lẽ đúng sai, hiểu họ là hạng võ dũng, thiếu tài ứng biến, và nhận ra việc lui quân là mưu của Ngô Thì Nhậm. Khen chê đúng người, đúng việc, ông vừa giữ được kỉ cương vừa giữ được lòng tướng sĩ.

Phẩm chất thứ ba là tầm nhìn xa trông rộng. Ở Tam Điệp, khi cuộc chiến còn chưa bắt đầu, ông đã tin rằng khoảng mười ngày sẽ đuổi được quân Thanh. Không dừng ở đó, ông tính đến điều sau chiến thắng: nước lớn bị thua ắt thẹn mà báo thù, vì thế cần người khéo lời lẽ như Ngô Thì Nhậm lo việc bang giao, để đất nước có mười năm yên ổn mà trở nên “nước giàu quân mạnh”. Một vị tướng giỏi chỉ nghĩ cách thắng trận; một bậc quân vương còn nghĩ cách giữ hòa bình. Quang Trung là người như vậy.

Phẩm chất thứ tư, cũng là điều làm nên chiến công lừng lẫy, là tài dụng binh như thần. Cuộc hành quân từ Phú Xuân ra Bắc diễn ra thần tốc; đêm giao thừa, năm đạo quân lên đường, nhà vua hẹn mồng 7 vào Thăng Long ăn mừng và dặn tướng sĩ đừng cho ông “nói khoác”. Thực tế còn nhanh hơn lời hẹn: toán do thám bị bắt gọn ở Phú Xuyên, đồn Hà Hồi xin hàng chỉ vì tiếng loa và tiếng dạ ran của quân Tây Sơn, đồn Ngọc Hồi vỡ trước những tấm ván ghép phủ rơm ướt và đợt xông trận bằng dao ngắn. Trưa mồng 5, vua Quang Trung đã tiến vào Thăng Long.

Giữa trận Ngọc Hồi, hình ảnh nhà vua cưỡi voi đốc thúc quân sĩ hiện lên lẫm liệt. Đặt cạnh đó là Tôn Sĩ Nghị sợ mất mật chuồn qua cầu phao và vua Lê cướp thuyền đánh cá bỏ chạy. Thủ pháp đối lập khiến tầm vóc của Quang Trung càng thêm lớn lao.

Với lối kể chân thực, nhịp văn nhanh mạnh và những chi tiết giàu sức gợi, Ngô gia văn phái đã dựng lên hình tượng vua Quang Trung – người anh hùng áo vải quyết đoán, sáng suốt, nhìn xa trông rộng và tài dụng binh hiếm có. Vượt lên lập trường phò Lê, các tác giả đã tôn trọng sự thật lịch sử, và nhờ thế, hình tượng ấy sống mãi trong lòng người đọc như một niềm tự hào của dân tộc.

Một bức tranh muốn nổi bật cần có phần sáng và phần tối. Hồi thứ mười bốn Hoàng Lê nhất thống chí cũng được dựng theo cách ấy: ở một phía là vua Quang Trung và nghĩa quân Tây Sơn, ở phía kia là Tôn Sĩ Nghị với đạo quân xâm lược cùng vua tôi Lê Chiêu Thống. Chính nhờ sự đối lập giữa các tuyến nhân vật mà hình tượng người anh hùng Quang Trung – Nguyễn Huệ hiện lên rực rỡ và thuyết phục.

Đối lập đầu tiên nằm ở thái độ trước kẻ thù. Tôn Sĩ Nghị vào Thăng Long “như vào chỗ không người” liền sinh kiêu căng, coi Tây Sơn là cá chậu chim lồng, để quân lính bỏ đội ngũ đi chợ, đi kiếm củi, tướng tá ngày ngày yến tiệc. Còn Quang Trung, dù đang ở thế bất lợi, vẫn nhìn thẳng vào thực lực đôi bên. Ông tin chắc sẽ thắng nhưng không khinh địch: tuyển thêm quân, duyệt binh, chia quân thành năm đạo, tính từng đường tiến. Một bên chủ quan đến mức lơi lỏng, một bên tự tin trên cơ sở chuẩn bị kĩ lưỡng – kết cục của cuộc chiến gần như đã được báo trước.

Đối lập thứ hai nằm ở cách đối xử với người dưới quyền và với dân. Lê Chiêu Thống đến doanh trại Tôn Sĩ Nghị xin xuất quân thì bị y căn vặn, gọi là “tự vương trẻ tuổi”, trách móc như trách kẻ bề dưới; ông vua ấy chỉ lo người trong nước bàn tán và thiên triều quở trách. Quang Trung thì khác: ông hỏi ý kiến người hiền là Nguyễn Thiếp, cho quân sĩ ngồi nghe lệnh, nói với họ bằng lời lẽ giản dị mà đầy nghĩa lớn; xét tội Sở và Lân, ông vừa nghiêm vừa thấu đáo. Người lãnh đạo biết trọng người, biết khơi dậy chính nghĩa thì được lòng quân; kẻ đi cầu cạnh ngoại bang thì bị chính chỗ dựa của mình khinh rẻ.

Đối lập thứ ba là tầm nhìn. Ngay giữa những ngày chuẩn bị ra trận, Quang Trung đã tính đến chuyện hòa hiếu lâu dài, dùng Ngô Thì Nhậm lo ngoại giao để có mười năm dưỡng sức. Trong khi ấy, vua tôi nhà Lê chỉ nghĩ đến ngai vàng trước mắt, dựa vào tổng đốc họ Tôn làm “bức trường thành”, đến khi người cung nhân cũ nói ra sự thật mới giật mình lo sợ. Một người nghĩ cho vận nước, một kẻ chỉ lo cho thân mình.

Đối lập rõ nhất hiện ra ở chiến trường. Quang Trung cưỡi voi đốc thúc, quân Tây Sơn khiêng ván che, áp sát đồn giặc, đến khi giáp lá cà thì quăng ván, cầm dao ngắn xông lên. Trời bỗng trở gió nam khiến khói lửa của quân Thanh quay lại hại chúng – chi tiết như một lời khẳng định “thiên thời” cũng đứng về phía chính nghĩa. Phía bên kia, Tôn Sĩ Nghị “sợ mất mật”, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc giáp, bỏ mặc quân sĩ chen nhau qua cầu phao đến nỗi cầu đứt, xác giặc làm nghẽn sông Nhị Hà. Vua Lê hốt hoảng đưa thái hậu chạy, cướp thuyền đánh cá, nhịn đói mấy ngày rồi đuổi theo giặc lên cửa ải, cùng các quan “nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt”. Tốc độ thần tốc của đoàn quân chiến thắng tương phản gay gắt với tốc độ hoảng loạn của kẻ chiến bại.

Điều đáng nói là giọng kể cũng đổi theo từng tuyến. Khi viết về Quang Trung, câu văn dồn dập, hào hùng, đầy khâm phục; khi kể về quân Thanh, giọng văn khách quan mà ẩn chứa sự hả hê; khi nói về vua Lê, lời kể lại chùng xuống, vừa chê trách vừa ngậm ngùi của những bề tôi cũ. Sự khác biệt ấy cho thấy nhóm tác giả, dù phò Lê, vẫn không thể phủ nhận tầm vóc của người anh hùng dân tộc.

Nhờ thủ pháp đối lập, hình tượng vua Quang Trung không chỉ được ngợi ca mà còn được chứng minh bằng chính sự thất bại của kẻ thù. Người anh hùng áo vải hiện lên sừng sững giữa khung cảnh đổ nát của bè lũ xâm lược và bán nước, để lại bài học còn nguyên giá trị: sức mạnh thật sự thuộc về chính nghĩa và lòng dân.

Nhắc đến Quang Trung – Nguyễn Huệ, người ta thường nhớ trước hết đến một thiên tài quân sự “chưa từng thua trận”. Hồi thứ mười bốn Hoàng Lê nhất thống chí đã ghi lại những trang sinh động nhất về tài năng ấy qua chiến dịch đại phá quân Thanh mùa xuân Kỷ Dậu.

Tài dụng binh của Quang Trung trước hết là tài chuẩn bị lực lượng. Từ Phú Xuân, nhà vua đốc suất đại binh cả thủy lẫn bộ; đến Nghệ An lại cho kén lính, cứ ba suất đinh lấy một người, nhanh chóng có hơn một vạn quân tinh nhuệ. Ông tổ chức duyệt binh, sắp xếp quân Thuận Hóa, Quảng Nam thành bốn doanh tiền, hậu, tả, hữu, còn lính mới tuyển làm trung quân. Chưa ra trận, đội quân đã có kỉ cương, đã được thắp lửa bằng lời dụ về nghĩa lớn dân tộc.

Tiếp theo là tài nắm thời cơ và giữ bí mật. Quang Trung chọn đúng dịp Tết, khi quân Thanh đang say sưa yến tiệc, hẹn đến mồng 6 mới ra quân. Nhà vua cho quân ăn Tết trước ở Tam Điệp, rồi ngay đêm 30 lên đường. Trên đường tiến, toán do thám của giặc ở sông Thanh Quyết vừa thấy bóng quân Tây Sơn đã bỏ chạy, liền bị đuổi bắt sống hết tại Phú Xuyên, nên các đồn phía trước hoàn toàn không hay biết. Đòn đánh vì thế bất ngờ đến mức trong thành Thăng Long, người ta phải thốt lên rằng tướng như từ trên trời xuống, quân như dưới đất chui lên.

Rồi đến tài đánh vào tâm lí đối phương. Nửa đêm mồng 3, quân Tây Sơn lặng lẽ vây kín làng Hà Hồi, bắc loa truyền gọi, quân lính luân phiên dạ ran nghe như có mấy vạn người. Quân Thanh trong đồn rụng rời, xin hàng, bỏ lại cả lương thực khí giới. Một trận thắng không tốn mũi tên – đó là đỉnh cao của nghệ thuật dùng binh.

Đặc sắc nhất là tài sáng tạo chiến thuật ở trận Ngọc Hồi. Nhà vua cho ghép sáu mươi tấm ván thành hai mươi bức, phủ rơm dấp nước bên ngoài, mỗi bức mười người khiêng, lưng giắt dao ngắn, hai mươi người cầm binh khí theo sau, dàn thành trận chữ “nhất”. Lá chắn rơm ướt giúp quân ta áp sát đồn giặc mà hạn chế thương vong; đến khi giáp mặt thì bỏ ván, đánh giáp lá cà – lối đánh sở trường của quân Tây Sơn. Trước đó, nhà vua còn cho một cánh quân mở cờ gióng trống ở đê Yên Duyên làm nghi binh, và bố trí quân voi từ Đại Áng, để khi quân Thanh tháo chạy thì bị dồn xuống đầm Mực.

Cuối cùng là tốc độ thần tốc. Lời hẹn “mồng 7 vào Thăng Long” đã khiến các tướng ngạc nhiên, nhưng thực tế còn vượt cả lời hẹn: trưa mồng 5, nhà vua đã tiến vào thành. Trên lưng voi, giữa khói lửa, hình ảnh người chỉ huy trực tiếp đốc chiến là nguồn sức mạnh lớn lao với ba quân.

Qua những trang văn giàu chi tiết, người đọc thấy rõ: chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa không phải may mắn mà là kết quả của tài thao lược kiệt xuất. Vua Quang Trung xứng đáng là một trong những thiên tài quân sự lỗi lạc nhất của lịch sử Việt Nam.

Có những người anh hùng được nhớ đến bởi sức mạnh cơ bắp, có những người được nhớ bởi trí tuệ. Vua Quang Trung trong hồi thứ mười bốn Hoàng Lê nhất thống chí hội tụ cả hai, nhưng điều khiến người đọc khâm phục sâu sắc nhất có lẽ là trí tuệ sáng suốt và tầm nhìn vượt lên trên một trận chiến.

Trí tuệ ấy thể hiện trước hết ở khả năng nắm bắt tình hình. Khi đang ở tận Phú Xuân, nhận tin cấp báo từ Tam Điệp, Quang Trung đã hiểu rằng quân Thanh vào Thăng Long quá dễ nên tất sẽ chủ quan, còn triều Lê thì không được lòng người. Ông cũng hiểu điểm yếu của chính mình: ngôi vị chưa chính danh sẽ khiến lòng người dễ ngờ vực. Vì thế, việc lên ngôi hoàng đế trước khi xuất quân là một bước đi chính trị khôn ngoan, chứ không phải chuyện hư danh.

Trí tuệ ấy thể hiện rõ trong lời dụ quân lính. Ông mở đầu bằng chân lí “đất nào sao ấy”, Nam – Bắc chia nhau mà cai trị, khẳng định chủ quyền như một lẽ tự nhiên của trời đất. Tiếp đó, ông vạch tội ác của giặc phương Bắc, điểm lại những chiến công chống xâm lược từ thời Hai Bà Trưng đến Lê Lợi, để quân sĩ thấy mình đang tiếp nối một truyền thống vẻ vang. Cuối cùng là lời kêu gọi đồng tâm và lệnh nghiêm với kẻ hai lòng. Bài dụ ngắn mà chặt chẽ như một bài hịch, cho thấy người viết am hiểu lịch sử và thấu tâm lí người lính.

Trí tuệ còn là biết người, biết dùng người. Quang Trung vời Nguyễn Thiếp để hỏi kế, không coi thường ý kiến của một cống sĩ. Nghe Thiếp nói không quá mười ngày sẽ dẹp xong giặc, ông “mừng lắm” vì ý mình được củng cố. Ở Tam Điệp, ông hiểu Sở và Lân là võ tướng chỉ quen xông pha, còn việc lui quân giữ hiểm là mưu của Ngô Thì Nhậm. Thưởng phạt đúng người đúng việc, ông khiến kẻ có lỗi tâm phục, người có mưu được trọng dụng.

Nhưng đỉnh cao của trí tuệ là tầm nhìn xa. Khi chưa đánh trận nào, ông đã khẳng định “phương lược tiến đánh đã có tính sẵn”. Hơn thế, ông tính cả chuyện sau chiến tranh: nước lớn gấp mười lần nước mình, thua một trận ắt sẽ thẹn mà báo thù, binh đao sẽ không dứt, “không phải là phúc cho dân”. Vì vậy, ông để dành Ngô Thì Nhậm cho việc dùng lời lẽ dẹp binh đao, mong có mười năm yên ổn để nước giàu quân mạnh. Đặt quyền lợi lâu dài của dân lên trên vinh quang chiến thắng – đó là tư duy của một nhà chính trị lớn chứ không chỉ của một vị tướng giỏi.

Lịch sử sau này cho thấy tầm nhìn ấy là đúng: sau chiến thắng, Quang Trung chủ động giảng hòa với nhà Thanh và dành sức cho việc xây dựng đất nước. Đọc đoạn trích, ta hiểu vì sao người đời gọi ông là bậc anh hùng “trí dũng song toàn”. Trí tuệ và tầm nhìn ấy là bài học quý cho mỗi người hôm nay: muốn thắng lớn, trước hết phải nghĩ xa.

Đọc hồi thứ mười bốn Hoàng Lê nhất thống chí, tôi cứ tự hỏi: vì sao chỉ qua mấy trang văn cổ, hình ảnh vua Quang Trung lại hiện lên sống động đến thế? Câu trả lời nằm ở cách Ngô gia văn phái khắc họa nhân vật – một cách viết vừa chân thực như ghi chép lịch sử, vừa giàu sức gợi như tiểu thuyết.

Trước hết, nhân vật được khắc họa chủ yếu qua hành động. Tác giả không dừng lại để khen Quang Trung tài giỏi, mà để ông làm việc: họp tướng, lên ngôi, xuất quân, hỏi kế, tuyển quân, duyệt binh, khao quân, đốc chiến. Các động từ nối nhau liên tiếp, những mốc thời gian dồn dập – ngày 29 ở Nghệ An, ngày 30 ở Tam Điệp, nửa đêm mồng 3 ở Hà Hồi, mờ sáng mồng 5 ở Ngọc Hồi – tạo thành một nhịp văn gấp gáp như chính bước chân hành quân. Người đọc tự rút ra nhận xét: đây là một con người hành động quyết liệt và phi thường.

Bên cạnh hành động là lời nói. Mỗi lần Quang Trung cất lời đều bộc lộ một nét tính cách. Lời dụ quân lính cho thấy tấm lòng yêu nước và tài thuyết phục. Lời nói với Sở, Lân cho thấy sự công minh, thấu hiểu. Lời bàn về Ngô Thì Nhậm cho thấy tầm nhìn xa. Còn câu hẹn mồng 7 vào Thăng Long, kèm lời dặn đừng cho là ông nói khoác, lại cho thấy một sự tự tin đầy khí phách, thậm chí có chút hóm hỉnh của người nắm chắc phần thắng.

Nhân vật còn được làm nổi bật bằng những chi tiết đắt giá. Tôi nhớ mãi hình ảnh nhà vua cưỡi voi ra doanh, cho quân sĩ ngồi nghe lệnh – một cử chỉ vừa uy nghi vừa gần gũi. Tôi nhớ những tấm ván phủ rơm ướt lừng lững tiến về đồn Ngọc Hồi, và cơn gió bỗng đổi chiều thổi ngược khói lửa về phía giặc. Những chi tiết ấy vừa chân thực vừa có màu sắc kì vĩ, khiến chiến thắng mang dáng dấp một bản anh hùng ca.

Không thể không nhắc tới thủ pháp đối lập. Hình ảnh Quang Trung oai phong được đặt cạnh Tôn Sĩ Nghị hoảng hốt bỏ chạy và vua Lê cướp thuyền đánh cá trốn theo giặc. Càng đọc những trang kể về kẻ thua trận, ta càng thấy tầm vóc của người thắng trận lớn lao.

Điều khiến tôi xúc động nhất là thái độ của người viết. Ngô gia văn phái là những người phò Lê, vậy mà họ vẫn kể về đối thủ của nhà Lê bằng những dòng văn đầy khâm phục. Có lẽ trước một chiến công đánh đuổi giặc ngoại xâm, ý thức dân tộc và sự tôn trọng sự thật lịch sử đã vượt lên trên lập trường chính trị. Chính sự trung thực ấy làm cho hình tượng Quang Trung càng đáng tin.

Gấp trang sách lại, tôi vẫn hình dung thấy bóng người anh hùng áo vải trên lưng voi giữa khói lửa Ngọc Hồi. Hình tượng ấy nhắc tôi rằng lòng yêu nước không chỉ là cảm xúc, mà là hành động quyết liệt, trí tuệ sáng suốt và trách nhiệm với vận mệnh của cả dân tộc.

Kết luận

Khi phân tích hình tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ, em nên đi theo bốn ý lớn: hành động quyết đoán, trí tuệ sáng suốt và tầm nhìn xa, tài dụng binh như thần, hình ảnh lẫm liệt nơi trận mạc; sau đó nhận xét nghệ thuật khắc họa (hành động, lời nói, đối lập) và thái độ của nhóm tác giả. Mỗi ý cần có dẫn chứng cụ thể từ văn bản.

Xem thêm:

• Quang Trung đại phá quân Thanh: tác giả, bố cục, diễn biến, sơ đồ tư duy
• Soạn bài Quang Trung đại phá quân Thanh – Kết nối tri thức
• Soạn bài Hoàng Lê nhất thống chí – Chân trời sáng tạo
• Hoàng Lê nhất thống chí: nội dung, phân tích, tóm tắt