Phân tích Đánh nhau với cối xay gió (Xéc-van-tét) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Trong kho tàng văn học thế giới, hiếm có nhân vật nào vừa khiến người đọc cười nhiều lại vừa khiến họ suy nghĩ lâu như chàng hiệp sĩ xứ Man-cha. Đoạn trích Đánh nhau với cối xay gió, rút từ chương VIII tiểu thuyết cùng tên của Xéc-van-tét, là một trong những trang tiêu biểu nhất cho tài năng ấy.

Câu chuyện bắt đầu bằng một sự nhầm lẫn. Đứng trước mấy chục chiếc cối xay giữa đồng, lão hiệp sĩ tin chắc mình đang đối mặt với bầy khổng lồ, đánh chúng là việc chính nghĩa, là “quét sạch cái giống xấu xa này khỏi mặt đất là phụng sự Chúa”. Xan-chô thì ngạc nhiên: “Những tên khổng lồ nào cơ?”. Cùng một cảnh vật, chủ thấy kẻ thù, tớ thấy cái cối xay bột. Sự lệch nhau ấy là mầm mống của tiếng cười.

Trận đánh diễn ra chóng vánh. Mặc giám mã kêu gào, lão hiệp sĩ thúc ngựa xông lên, che khiên, đâm giáo vào cánh quạt. Gió quay cánh quạt, ngọn giáo gãy, người ngựa văng ra xa. Thất bại rõ như ban ngày nhưng lão vẫn không tỉnh: lão đổ cho phép thuật của một pháp sư thù địch. Hình ảnh ông già gầy gò hăm hở lao vào cỗ máy vô tri vừa hài hước vừa có chút gì đáng thương.

Sau trận đánh, sự đối lập giữa hai thầy trò càng rõ. Chủ bị đau mà không rên vì theo luật hiệp sĩ, tớ thì thú nhận đau một chút là kêu ngay. Chủ nhịn ăn, thức trắng nhớ người yêu; tớ vừa đi vừa chén, đêm ngủ say như chết. Đặt hai người bên nhau, nhà văn để người đọc tự thấy cái phi lí của lối sống ảo tưởng và cái tầm thường của lối sống chỉ lo cho cái bụng.

Bằng cặp nhân vật tương phản và giọng kể hóm hỉnh, Xéc-van-tét đã giễu cợt những pho truyện hiệp sĩ lỗi thời, đồng thời gửi gắm bài học về cách sống: có lí tưởng nhưng phải nhìn đúng thực tế. Tiếng cười của đoạn trích vì thế không cay nghiệt mà sâu sắc, đọng lại rất lâu.

Thời Phục hưng, khi châu Âu đang bước sang một kỉ nguyên mới, nhiều người Tây Ban Nha vẫn say mê những cuốn truyện về các hiệp sĩ đi khắp thế gian chém rồng, cứu người đẹp. Mi-ghen đơ Xéc-van-tét đã viết Đôn Ki-hô-tê để giễu cợt chính cơn say ấy, và vô tình tạo ra một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất của nhân loại. Đoạn trích Đánh nhau với cối xay gió là cuộc phiêu lưu đầu tiên của lão hiệp sĩ cùng giám mã Xan-chô Pan-xa, nơi tài gây cười và biệt tài dựng nhân vật của Xéc-van-tét hiện ra rõ nét.

Trước hết, đoạn trích mở ra bằng hai cách nhìn trái ngược trước cùng một cảnh vật. Giữa cánh đồng có dăm chục cỗ cối xay gió – thứ quen thuộc với bất kì người nông dân nào. Nhưng qua đôi mắt của Đôn Ki-hô-tê, chúng hóa thành bầy khổng lồ với những cánh tay dài tới mấy dặm. Lão mừng rỡ vì vận may đã đến, bởi diệt chúng vừa là chính nghĩa, vừa đem lại của cải. Lão còn dõng dạc tuyên bố rằng “quét sạch cái giống xấu xa này khỏi mặt đất là phụng sự Chúa”. Đầu óc lão đã bị những trang truyện hiệp sĩ chiếm trọn, đến mức thế giới thực phải uốn mình theo trí tưởng tượng. Ngược lại, Xan-chô chỉ hỏi một câu ngắn ngủi mà đầy ngạc nhiên: “Những tên khổng lồ nào cơ?”. Bác kiên nhẫn giảng giải đó là cối xay, thứ trông như cánh tay chỉ là cánh quạt quay khi có gió. Cái nhìn của bác giản dị, đúng đắn, nhưng lại bị chủ gạt đi như lời của kẻ nhát gan không hiểu chuyện phiêu lưu.

Tiếp đó là trận đánh – phần kịch tính và buồn cười nhất. Đôn Ki-hô-tê sẵn sàng bước vào “một cuộc giao tranh điên cuồng và không cân sức”, phóng ngựa lên mà không thèm nghe giám mã đang gào lên phía sau. Lão còn quát lớn: “Chớ có chạy trốn, lũ hèn mạt nhát gan kia”. Khi gió nổi, cánh quạt quay, lão lại cho rằng kẻ thù đang vung tay thách thức. Mọi nghi thức của một hiệp sĩ đều được lão làm đủ: gọi tên nàng Đuyn-xi-nê-a xin che chở, che khiên, ghì giáo, phi thẳng vào đối thủ gần nhất. Thế nhưng chỉ một vòng quay của cánh quạt đã đủ làm ngọn giáo gãy vụn, quăng cả người lẫn ngựa ra xa. Sự hùng hổ càng lớn thì cú ngã càng thảm, và tiếng cười bật ra chính từ khoảng cách đó.

Đáng chú ý là thất bại không làm Đôn Ki-hô-tê tỉnh ra. Khi Xan-chô trách rằng ai cũng biết đó là cối xay, “trừ kẻ nào đầu óc cũng quay cuồng như cối xay”, lão bảo giám mã im đi và giải thích rằng lão pháp sư Phơ-re-xtôn vì thù ghét mình đã biến bầy khổng lồ thành cối xay để cướp vinh quang. Lí lẽ ấy cho thấy ảo tưởng đã thành một hệ thống khép kín: mọi sự thật trái ý đều được giải thích bằng phép thuật. Đó là cái nguy hiểm nhất của lối sống xa rời thực tế.

Phần cuối đoạn trích tiếp tục đặt hai thầy trò cạnh nhau qua những chuyện rất đời thường. Ngồi lệch hẳn sang một bên vì cú ngã, lão vẫn không than, vì theo lão “các hiệp sĩ giang hồ có bị thương thế nào cũng không được rên rỉ, dù xổ cả gan ruột ra ngoài”. Xan-chô thì thật thà thưa rằng “chỉ cần hơi đau một chút là tôi rên rỉ ngay”. Đến bữa, chủ không muốn ăn, tớ ung dung ăn uống trên lưng lừa, thấy nghề phiêu lưu sao mà sướng. Đêm xuống, chủ thức trắng nhớ nàng Đuyn-xi-nê-a như các hiệp sĩ trong sách, tớ no say ngủ một mạch, sáng dậy chỉ tiếc rượu trong bầu đã cạn bớt. Câu văn khép lại đoạn trích – lão không ăn sáng vì “chàng nghĩ đến người yêu cũng đủ no rồi” – là một nét giễu nhẹ nhàng mà thấm thía.

Về nghệ thuật, thành công nổi bật nhất là cặp nhân vật tương phản. Đôn Ki-hô-tê và Xan-chô Pan-xa khác nhau từ dáng người, con vật cưỡi, đến cách nghĩ, cách nói, cách sống. Nhưng chính sự khác biệt ấy làm cả hai cùng nổi bật, và họ cũng không thể thiếu nhau trên đường phiêu lưu. Bên cạnh đó, giọng kể hóm hỉnh, những lời thoại trịnh trọng đặt trong tình huống oái oăm đã tạo nên chất hài đặc trưng của tiểu thuyết giễu nhại.

Qua đoạn trích, Xéc-van-tét giễu cợt lí tưởng hiệp sĩ đã lỗi thời và những người sống theo sách vở, đồng thời cũng không bỏ qua thói thực dụng, thiển cận. Dẫu vậy, người đọc vẫn thấy ở Đôn Ki-hô-tê một tấm lòng muốn làm điều thiện. Tiếng cười của nhà văn vì thế mang theo cả sự thương cảm, khiến đoạn trích sống mãi qua hơn bốn thế kỉ.

Có những nhân vật văn học trở thành tên gọi chung cho một kiểu người. Đôn Ki-hô-tê của Xéc-van-tét là một trường hợp như thế: nhắc tới ông, người ta nghĩ ngay tới kẻ mơ mộng hăng hái lao vào những trận đánh tưởng tượng. Đoạn trích Đánh nhau với cối xay gió cho thấy rõ nhất con người vừa đáng cười vừa đáng quý ấy.

Xuất thân là quý tộc sa sút, lão có dáng người lênh khênh, gầy nhom, ngất ngưởng trên con ngựa còm. Lão đọc truyện hiệp sĩ nhiều đến mức coi những gì trong sách là thật, rồi tự mình lên đường hành hiệp. Cái nhìn của lão vì thế bị bóp méo: những chiếc cối xay bình thường hóa thành bầy khổng lồ. Lão không mảy may nghi ngờ, thậm chí còn chê người giám mã là kẻ không thạo chuyện phiêu lưu. Đầu óc hoang tưởng chính là đặc điểm nổi bật đầu tiên của nhân vật.

Thế nhưng ẩn sau sự hoang tưởng là một khát vọng đẹp. Lão muốn diệt trừ cái ác, coi trận đánh là việc chính nghĩa. Lão dám một mình xông vào “một cuộc giao tranh điên cuồng và không cân sức”, không chút sợ hãi trước kẻ thù đông gấp bội. Lão quát lớn: “Chớ có chạy trốn, lũ hèn mạt nhát gan kia”. Nếu kẻ thù là thật, đó hẳn là phẩm chất của một anh hùng. Bi kịch là lòng dũng cảm ấy đặt nhầm chỗ, nên chỉ đem về một ngọn giáo gãy và thân thể ê ẩm.

Ngoài ra, lão rất cố chấp. Thua trận rõ ràng, lão không nhận mình sai mà đổ lỗi cho lão pháp sư Phơ-re-xtôn đã biến khổng lồ thành cối xay. Sự cố chấp ấy khiến người đọc vừa buồn cười vừa ái ngại: một con người tự nhốt mình trong thế giới tưởng tượng thì không thể học được gì từ thất bại.

Lão cũng sống khắc khổ theo khuôn phép sách vở. Bị đau mà không rên, vì cho rằng “các hiệp sĩ giang hồ có bị thương thế nào cũng không được rên rỉ, dù xổ cả gan ruột ra ngoài”. Không ăn trưa, không ăn sáng; đêm thức trắng để nhớ nàng Đuyn-xi-nê-a chỉ vì các hiệp sĩ trong truyện đều làm thế. Lòng chung thủy ấy đáng trân trọng, nhưng cái cách bắt chước máy móc lại khiến người đọc mỉm cười.

Dẫu vậy, lão không phải người xấu. Khi nghe giám mã thật thà nói mình hễ đau là rên, lão bật cười và cho phép bác rên tùy ý. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy lão hiệp sĩ hoang tưởng vẫn có tấm lòng rộng rãi, dễ mến.

Xây dựng nhân vật này, Xéc-van-tét giễu cợt lối sống ảo tưởng, xa rời thực tế và những cuốn truyện hiệp sĩ lỗi thời. Nhưng ông cũng để người đọc thấy rằng khát vọng làm điều tốt là đáng quý; điều cần thiết là phải đi cùng một cái nhìn tỉnh táo về cuộc đời.

Nếu Đôn Ki-hô-tê là ngọn lửa mơ mộng thì Xan-chô Pan-xa là mặt đất vững chãi bên cạnh. Trong đoạn trích Đánh nhau với cối xay gió, nhân vật giám mã tuy không phải trung tâm của trận đánh nhưng lại góp phần quan trọng làm nổi bật ý nghĩa của câu chuyện.

Xan-chô là một bác nông dân béo lùn, cưỡi lừa, mang theo túi đồ ăn và bầu rượu. Bác theo hầu Đôn Ki-hô-tê không phải vì lí tưởng hiệp sĩ mà vì những lời chủ hứa về giàu sang, quyền lực. Ngay từ đầu, hình ảnh bác đã gắn với những nhu cầu rất cụ thể của đời sống.

Điểm đáng quý nhất ở Xan-chô là đầu óc tỉnh táo. Trước những chiếc cối xay gió, bác thấy đúng như thật. Câu hỏi “Những tên khổng lồ nào cơ?” thốt ra tự nhiên như phản xạ của người quen nhìn sự vật bằng mắt thường. Bác còn giảng giải cặn kẽ về cánh quạt và cối đá, rồi gào lên ngăn chủ. Khi chủ ngã, bác vội vàng chạy tới cứu, vừa đỡ vừa trách, câu trách “trừ kẻ nào đầu óc cũng quay cuồng như cối xay” vừa thật thà vừa hóm hỉnh.

Xan-chô cũng là người chất phác, sống đúng với cảm giác tự nhiên. Bác không giấu giếm nỗi sợ đau: “chỉ cần hơi đau một chút là tôi rên rỉ ngay”. Sự thật thà ấy khiến chính lão hiệp sĩ khó tính cũng phải bật cười.

Tuy nhiên, bác cũng có mặt hạn chế. Bác quá chú tâm vào chuyện ăn uống: được phép là ngồi ung dung trên lưng lừa mà chén, thỉnh thoảng tu rượu ngon lành, quên sạch những lời hứa của chủ, lại thấy nghề phiêu lưu thật thoải mái. Đêm đến bác ngủ say tới mức nắng chiếu, chim hót cũng không đánh thức nổi; sáng dậy việc đầu tiên là tìm bầu rượu và buồn vì nó đã vơi. Ở bác thiếu hẳn một lí tưởng, một ước mơ vượt ra ngoài cái bụng no.

Như vậy, Xan-chô Pan-xa vừa có cái đáng yêu của người dân thường tỉnh táo, thật thà, vừa có cái đáng chê của lối sống thực dụng, thiển cận. Qua nhân vật này, Xéc-van-tét cho thấy sự tỉnh táo là cần thiết nhưng nếu thiếu lí tưởng thì con người cũng trở nên nhỏ bé.

Văn học thế giới có nhiều cặp nhân vật nổi tiếng, nhưng ít cặp nào tương phản mà gắn bó như cặp chủ tớ Đôn Ki-hô-tê – Xan-chô Pan-xa. Đoạn trích Đánh nhau với cối xay gió cho thấy Xéc-van-tét đã dùng phép đối lập một cách tài tình để mỗi nhân vật soi chiếu người kia.

Sự đối lập trước hết hiện ra ở dáng vẻ. Chủ cao gầy trên con ngựa còm, trông càng lênh khênh; tớ béo lùn trên lưng lừa, trông càng tròn trịa. Chỉ cần hình dung hai bóng người đi cạnh nhau, người đọc đã thấy buồn cười.

Đối lập sâu sắc hơn nằm ở cách nhìn thế giới. Trước cùng dãy cối xay, chủ thấy bầy khổng lồ cần tiêu diệt, tớ thấy những cỗ máy xay bột. Chủ nhìn bằng trí tưởng tượng nuôi dưỡng bởi sách vở, tớ nhìn bằng kinh nghiệm của người làm ruộng. Một bên lao vào trận, một bên gào lên can ngăn.

Hai người cũng khác nhau ở thái độ với nỗi đau và nhu cầu thân xác. Chủ cho rằng hiệp sĩ có bị thương nặng đến đâu cũng phải im lặng; tớ thì nói thẳng “chỉ cần hơi đau một chút là tôi rên rỉ ngay”. Chủ nhịn ăn, thức trắng nhớ người yêu; tớ ăn no, uống say, ngủ một mạch. Một bên sống bằng tinh thần đến mức quên cả thân thể, một bên sống bằng thân thể đến mức quên cả tinh thần.

Thế nhưng điều thú vị là hai tính cách ấy không loại trừ nhau. Tớ chạy tới cứu khi chủ ngã; chủ bật cười và rộng lượng cho phép tớ được rên. Họ vẫn tiếp tục đi cùng nhau. Mỗi người đều có cái hay và cái dở: chủ có lí tưởng mà thiếu tỉnh táo, tớ tỉnh táo mà thiếu lí tưởng. Ghép lại, họ giống như hai nửa của một con người trọn vẹn.

Qua cặp nhân vật tương phản này, Xéc-van-tét vừa gây cười, vừa đặt ra câu hỏi về cách sống. Con người lí tưởng có lẽ là người biết kết hợp được trái tim giàu khát vọng như chàng hiệp sĩ với đôi mắt tỉnh táo như bác giám mã.

Có một nghịch lí thú vị: Xéc-van-tét bắt đầu viết Đôn Ki-hô-tê để chế giễu loại truyện hiệp sĩ đang thịnh hành, vậy mà chính cuốn sách của ông lại tạo ra người hiệp sĩ được yêu mến nhất mọi thời đại. Bí mật nằm ở tiếng cười – một tiếng cười nhiều tầng, mà đoạn trích Đánh nhau với cối xay gió là ví dụ tiêu biểu.

Tầng thứ nhất là tiếng cười từ sự vênh lệch giữa ảo tưởng và hiện thực. Người đọc biết rõ trước mặt chỉ là cối xay, nhân vật lại tin đó là khổng lồ. Lời lẽ của lão hiệp sĩ càng long trọng – nào việc phụng sự Chúa, nào cuộc giao tranh không cân sức, nào tiếng quát “Chớ có chạy trốn, lũ hèn mạt nhát gan kia” – thì cú ngã cuối cùng càng thảm hại. Nhà văn chỉ cần đặt cái cao cả giả tạo cạnh cái tầm thường có thật, tiếng cười tự bật ra.

Tầng thứ hai là tiếng cười giễu nhại. Mọi việc lão hiệp sĩ làm đều sao chép công thức của truyện hiệp sĩ: gọi tên người đẹp trước khi xung trận, chịu thương tích không rên, thức trắng đêm nhớ tình nương. Đặt những công thức ấy vào đời thường, Xéc-van-tét làm lộ ra sự sáo rỗng của cả một thể loại văn chương đang thịnh hành. Câu văn kết đoạn, rằng chỉ nhớ người yêu là đã no bụng, là một nét giễu tinh tế với kiểu tình yêu ước lệ trong sách.

Tầng thứ ba là tiếng cười từ sự đối lập của hai nhân vật. Mỗi lời của Xan-chô như kéo câu chuyện từ trời cao xuống mặt đất. Khi chủ tuyên bố luật hiệp sĩ cấm rên rỉ, tớ dè dặt thưa rằng mình sẽ rên, trừ khi luật ấy cấm luôn cả giám mã. Khi chủ nhịn ăn vì tình, tớ ung dung ăn uống. Tiếng cười ở đây hướng về cả hai phía: ảo tưởng của chủ và sự thực dụng của tớ đều bị soi rọi.

Nhưng điều làm nên chiều sâu của đoạn trích là tiếng cười không tàn nhẫn. Lão hiệp sĩ ngã đau nhưng vẫn đứng dậy, vẫn chung thủy, vẫn sẵn lòng cười với sự chất phác của giám mã. Người đọc cười lão, rồi lại thấy thương lão: một con người lạc thời, mang khát vọng làm điều thiện trong một thế giới không còn chỗ cho kiểu hiệp sĩ ấy. Chính sự cảm thông đó biến nhân vật thành biểu tượng của những người dám mơ, dù mơ không đúng chỗ.

Tiếng cười trong Đánh nhau với cối xay gió vì vậy vừa là lời phê phán ảo tưởng và thói thực dụng, vừa là lời nhắc nhở mỗi người: hãy giữ lấy ước mơ, nhưng đừng để nó che mất đôi mắt nhìn thực tế. Đó là lí do sau hơn bốn trăm năm, trận đánh với những chiếc cối xay vẫn còn khiến người đọc mỉm cười và suy ngẫm.

Kết luận

Sáu bài văn mẫu trên tiếp cận đoạn trích từ nhiều góc độ: diễn biến câu chuyện, từng nhân vật, cặp nhân vật tương phản và nghệ thuật gây cười. Khi làm bài, em nên bám vào các chi tiết then chốt (sự nhầm lẫn, trận đánh, lời đổ lỗi cho pháp sư, chuyện chịu đau và chuyện ăn ngủ), trích dẫn ngắn gọn và rút ra bài học riêng của mình về chuyện nên mơ mộng hay nên thực tế.

Xem thêm:

• Phân tích hình tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ
• Soạn bài Quang Trung đại phá quân Thanh (Cánh diều)
• Tóm tắt Quang Trung đại phá quân Thanh
• Ngữ văn 8 Cánh diều – mục lục bài học
• Nhà văn Xéc-van-tét – người lính Lê-pan-tô viết Đôn Ki-hô-tê