Đánh nhau với cối xay gió là đoạn trích nổi tiếng trong bộ tiểu thuyết Đôn Ki-hô-tê, kiệt tác văn xuôi Tây Ban Nha do Mi-ghen đơ Xéc-van-tét sáng tác, được học ở Bài 8 (Truyện lịch sử và tiểu thuyết) sách Ngữ văn 8 Cánh diều (tập hai). Bài viết gom lại những kiến thức cần nắm về văn bản: nội dung đoạn trích, cuộc đời và sự nghiệp của Xéc-van-tét, xuất xứ, thể loại, bố cục, những giá trị đặc sắc về nội dung, nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Đánh nhau với cối xay gió
Văn bản trong SGK là một bản dịch tiếng Việt còn trong thời hạn bảo hộ, vì vậy phần dưới đây chỉ tóm lược diễn biến và trích vài câu ngắn; toàn văn em đọc trong sách giáo khoa.
Phát hiện “kẻ thù”. Đang trên đường phiêu lưu, hai thầy trò trông thấy cả một dãy cối xay gió dựng trên cánh đồng. Lập tức, lão hiệp sĩ reo lên rằng vận may đã tới: trước mặt là cả một bầy khổng lồ, đánh tan chúng vừa là việc nghĩa, vừa đem lại chiến lợi phẩm. Xan-chô Pan-xa ngạc nhiên hỏi lại “Những tên khổng lồ nào cơ?”, rồi kiên nhẫn giải thích đó chỉ là cối xay, cánh tay kia là cánh quạt.
Trận đánh. Không thèm nghe giám mã, lão giục ngựa lao lên, quát lớn: “Chớ có chạy trốn, lũ hèn mạt nhát gan kia”. Gió nổi, cánh quạt quay, lão cho rằng kẻ địch đang vung tay. Lão khấn thầm người yêu Đuyn-xi-nê-a che chở rồi đâm thẳng giáo vào cánh quạt. Cánh quạt quay tít làm giáo gãy, người và ngựa văng ra xa.
Sau thất bại. Xan-chô chạy tới đỡ chủ, trách lão không chịu nghe. Lão vẫn khăng khăng rằng lão pháp sư Phơ-re-xtôn đã biến khổng lồ thành cối xay để cướp vinh quang của mình. Trên đường tới vùng La-pi-xê, lão ngồi lệch hẳn sang một bên nhưng không kêu, vì theo luật hiệp sĩ thì có đau đến mấy cũng phải im lặng chịu đựng; còn Xan-chô thật thà nói hơi đau là bác rên ngay.
Đêm và sáng hôm sau. Xan-chô vừa đi vừa ăn uống ngon lành; đêm ngủ say tới sáng, dậy là tìm bầu rượu. Đôn Ki-hô-tê lấy cành khô làm cán giáo mới, thức trắng tưởng nhớ nàng Đuyn-xi-nê-a, sáng ra cũng không ăn vì, như người kể nói đùa, “chàng nghĩ đến người yêu cũng đủ no rồi”.
Thông tin tác giả Xéc-van-tét
Xéc-van-tét (sinh năm 1547, mất năm 1616; nguyên tên Miguel de Cervantes Saavedra, SGK phiên âm là Mi-ghen đơ Xéc-van-tét) là nhà văn lớn nhất của Tây Ban Nha và là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học thời Phục hưng châu Âu. Ông sinh ở thị trấn Alcalá de Henares, không xa thủ đô Ma-đrít, trong nhà một quý tộc nhỏ túng bấn; cha ông làm nghề chữa bệnh, phải đưa cả nhà đi hết nơi này đến nơi khác để mưu sinh, nên ông hầu như không được học hành đến nơi đến chốn.
Cuộc đời Xéc-van-tét nhiều sóng gió hiếm thấy. Khoảng năm 22 tuổi ông sang Ý, rồi gia nhập quân đội. Trong trận hải chiến Lê-pan-tô (1571), ông bị thương, bàn tay trái tàn phế suốt đời. Năm 1575, trên đường về nước, tàu bị cướp biển tấn công, ông bị bắt làm tù binh ở An-giê (Algiers) gần năm năm, nhiều lần tìm cách vượt ngục không thành, đến năm 1580 mới được chuộc về. Trở lại Tây Ban Nha, ông làm những công việc vất vả như thu mua lương thực cho hạm đội, thu thuế, từng bị tống giam vì rắc rối sổ sách. Ông mất ở Ma-đrít năm 1616.
Về sự nghiệp, Xéc-van-tét viết thơ, kịch, truyện ngắn và tiểu thuyết. Ngoài kiệt tác lớn nhất, ông còn để lại tiểu thuyết đồng quê La Galatea (1585), tập truyện ngắn Novelas ejemplares (thường dịch là Truyện gương mẫu, 1613), tập thơ dài Viaje del Parnaso (1614), một số vở kịch và tiểu thuyết Persiles y Sigismunda (in năm 1617, sau khi ông mất). Đỉnh cao là Đôn Ki-hô-tê, cuốn sách đem lại cho ông danh tiếng vượt khỏi biên giới Tây Ban Nha.
Phong cách của ông kết hợp tiếng cười giễu nhại với cái nhìn hiện thực sâu sắc và tấm lòng nhân hậu. Ông xây dựng những nhân vật vừa đáng cười vừa đáng thương, vừa ngớ ngẩn vừa sáng suốt; nhờ vậy, Xéc-van-tét thường được nhắc tới như người đặt nền móng cho tiểu thuyết hiện đại.
Thông tin tác phẩm Đánh nhau với cối xay gió
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi học sinh hay tìm khi chuẩn bị bài.
Đánh nhau với cối xay gió được trích từ đâu?
Văn bản trích từ chương VIII, phần thứ nhất của tiểu thuyết Đôn Ki-hô-tê. Tác phẩm gồm hai phần, xuất bản năm 1605 và 1615, tổng cộng 126 chương. Đây là chuyến đi đầu tiên mà lão hiệp sĩ có giám mã Xan-chô Pan-xa theo hầu.
Hoàn cảnh ra đời tiểu thuyết Đôn Ki-hô-tê
Cuối thế kỉ XVI, tiểu thuyết hiệp sĩ – loại truyện kể về những hiệp sĩ đi khắp nơi đánh quái vật, cứu người đẹp – được đọc tràn lan ở Tây Ban Nha, dù chế độ hiệp sĩ đã lỗi thời từ lâu. Xéc-van-tét viết Đôn Ki-hô-tê như một cuốn tiểu thuyết giễu nhại chính loại truyện ấy: ông cho một lão quý tộc đọc truyện hiệp sĩ đến mức tin là thật rồi đem ra thực hành giữa đời thường. Cuốn sách ra đời sau những năm tháng lận đận của tác giả, nên bên dưới tiếng cười còn có cả trải nghiệm cay đắng về cuộc đời.
Thể loại, phương thức biểu đạt và ngôi kể
- Thể loại: tiểu thuyết (đoạn trích tiểu thuyết phiêu lưu mang màu sắc giễu nhại).
- Phương thức biểu đạt chính: kể chuyện (tự sự), xen miêu tả và biểu cảm.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba; người kể đứng ngoài nhưng thỉnh thoảng chen lời bình hóm hỉnh.
- Cốt truyện: đơn tuyến, sự việc nối nhau theo trình tự thời gian.
Nhân vật chính trong đoạn trích
- Đôn Ki-hô-tê: người xứ Man-cha, thuộc hàng quý tộc sa cơ, tự phong làm hiệp sĩ, cao gầy, cưỡi con ngựa gầy có tên Rô-xi-nan-tê; mê truyện hiệp sĩ đến hoang tưởng, khát khao trừ gian diệt ác.
- Xan-chô Pan-xa: bác nông dân béo lùn cưỡi lừa, làm giám mã với hi vọng được chủ ban thưởng; tỉnh táo, thực tế, ham ăn ngủ.
- Nhân vật được nhắc tới: nàng Đuyn-xi-nê-a (người tình trong tưởng tượng của Đôn Ki-hô-tê), pháp sư Phơ-re-xtôn (kẻ thù do lão tự nghĩ ra).
Bố cục Đánh nhau với cối xay gió có mấy phần?
Văn bản có thể chia thành 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “chứ không phải là bọn khổng lồ”): hai thầy trò nhìn thấy cối xay gió và nhận định trái ngược nhau.
- Phần 2 (tiếp theo đến “cũng bị toạc nửa vai”): lão hiệp sĩ xông trận và nhận kết cục thảm hại.
- Phần 3 (còn lại): cuộc trò chuyện khi đi tiếp và chuyện đêm nghỉ, cho thấy quan niệm khác nhau về cái đau, chuyện ăn, chuyện ngủ.
Một số tài liệu chia làm 2 phần: trước – trong trận đánh và sau trận đánh.
Giá trị nội dung
- Giễu cợt lí tưởng hiệp sĩ đã lỗi thời và những pho truyện hiệp sĩ hão huyền làm mụ mị đầu óc người đọc đương thời.
- Phê phán cả hai thái cực: ảo tưởng xa rời đời thật (ở Đôn Ki-hô-tê) và lối sống thực dụng, chỉ lo ăn uống, hưởng lợi (Xan-chô).
- Đồng thời bày tỏ sự cảm thông với khát vọng làm điều thiện, lòng dũng cảm và sự thủy chung của nhân vật chính.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng thành công cặp nhân vật đối lập mà bổ sung cho nhau, khắc họa qua ngoại hình, lời nói, hành động.
- Tiếng cười bật ra từ sự vênh lệch giữa ảo tưởng và hiện thực, giữa lời lẽ trịnh trọng và kết cục thảm hại.
- Giọng kể hóm hỉnh, giễu nhại văn phong tiểu thuyết hiệp sĩ; nhiều chi tiết đối thoại sinh động.
Ý nghĩa nhan đề Đánh nhau với cối xay gió
Nhan đề gọi đúng tên sự việc trung tâm và đã chứa sẵn tiếng cười: “đánh nhau” vốn dành cho người với người, ở đây đối thủ lại là những cỗ máy vô tri. Từ đoạn trích này, cụm từ “đánh nhau với cối xay gió” đi vào nhiều ngôn ngữ để chỉ việc chiến đấu với kẻ thù tưởng tượng, hăng hái làm một việc vô ích vì nhìn sai thực tế.
Sơ đồ tư duy Đánh nhau với cối xay gió
Sơ đồ dưới đây tóm gọn sáu ý chính: tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, nội dung và nghệ thuật.
Tóm tắt Đánh nhau với cối xay gió
Hai bản tóm tắt dưới đây giúp em kể lại văn bản khi làm bài kiểm tra.
Mẫu 1 – Tóm tắt Đánh nhau với cối xay gió ngắn nhất
Gặp một loạt cối xay gió dọc đường, Đôn Ki-hô-tê tưởng là bọn khổng lồ nên bất chấp lời can của Xan-chô, phi ngựa đâm giáo vào cánh quạt và bị hất ngã. Lão đổ lỗi cho pháp sư, bị đau mà không rên, đêm thức trắng nhớ người yêu; còn Xan-chô kêu đau ngay, ăn uống no say và ngủ một giấc tới sáng.
Mẫu 2 – Tóm tắt Đánh nhau với cối xay gió theo bố cục
Đang rong ruổi, Đôn Ki-hô-tê nhìn dãy cối xay gió mà quả quyết đó là lũ khổng lồ độc ác; Xan-chô cố giải thích nhưng chủ không nghe. Lão một mình xông trận, đâm vào cánh quạt; ngọn giáo vỡ vụn, người ngựa văng xa, con Rô-xi-nan-tê rách vai. Được giám mã đỡ dậy, lão cho rằng pháp sư Phơ-re-xtôn đã giở trò. Trên đường đi tiếp, lão chịu đau không than vì luật hiệp sĩ, lại nhịn ăn và thức suốt đêm mơ về nàng Đuyn-xi-nê-a; Xan-chô thì kêu đau tự nhiên, vừa đi vừa chén, đêm ngủ say, sáng dậy chỉ tiếc bầu rượu đã vơi.
Lời kết
Đánh nhau với cối xay gió chỉ là một chương ngắn nhưng chứa đủ tinh thần của cả bộ tiểu thuyết: tiếng cười về ảo tưởng, sự đối lập giữa mơ mộng và thực dụng, cùng cái nhìn bao dung với con người. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (chương VIII phần một), bố cục, cặp nhân vật tương phản và ý nghĩa của nhan đề đã trở thành thành ngữ quen thuộc.
Xem thêm: