“Sông Đáy chảy vào đời tôi”: câu thơ mở đầu bài Sông Đáy viết năm 1991 cũng là cách gọn nhất để hiểu con người này. Nguyễn Quang Thiều (sinh năm 1957) là nhà thơ, nhà văn sinh ở làng Chùa bên sông Đáy, tác giả các tập thơ Sự mất ngủ của lửa, Những người đàn bà gánh nước sông, truyện ngắn Bầy chim chìa vôi học trong Ngữ văn 7, người vẽ tranh không qua trường lớp và là Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khóa X (2020 – 2026).
Làng Chùa, xã Sơn Công bên dòng sông Đáy
| Tên thật | Nguyễn Quang Thiều |
| Bút danh khi viết báo | Hoàng Lê, Trực Ngôn, Vương Thảo, Hạnh Nguyên… |
| Năm sinh | 13/2/1957 |
| Quê quán | Làng Chùa (làng Hoàng Dương), xã Sơn Công, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội |
| Thể loại | Thơ, trường ca, truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện thiếu nhi, dịch thuật; vẽ tranh |
| Tác phẩm tiêu biểu | Sự mất ngủ của lửa (1992), Những người đàn bà gánh nước sông (1995), Châu thổ (2010), Kẻ ám sát cánh đồng (1995), Chuyện của anh em nhà Mem và Kya (2020) |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1993), Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (2017), giải Changwon KC của Hàn Quốc (2018) |
| Trong SGK | Bầy chim chìa vôi, Mon và Mên đang ở đâu? (Ngữ văn 7 KNTT), Hương khúc (Ngữ văn 7 CTST), Sông Đáy (Ngữ văn 11 Cánh diều, 9 CTST) |
Làng Chùa còn có tên chữ là Hoàng Dương, như báo Sài Gòn Giải Phóng giải thích; Hội Nhà văn ghi tên này, Wikipedia ghi tên kia, thật ra là một. Đây là một làng có tiếng ham thơ: hội thơ làng ra đời năm 1982, và năm 2025 cuộc thi thơ làng Chùa lần thứ ba thu hút hơn năm trăm tác giả. Sau khi Hà Nội sắp xếp xã năm 2025, các nguồn ghi tên xã mới của làng chưa thống nhất nên ở đây chỉ ghi địa danh cũ.
Làng, dòng sông và người mẹ là ba hình ảnh trở đi trở lại trong thơ lẫn truyện của ông. Tập thơ ông in ở Colombia năm 2021 mang tên Bài hát về cố hương, với lời đề tặng làng Chùa (VietNamNet).
Từ Cuba trở về: Ngôi nhà tuổi 17 và Sự mất ngủ của lửa
Ông tốt nghiệp đại học ở Cuba; Hội Nhà văn, báo Nhân Dân và VTC News cùng ghi điều này, nhưng không nguồn nào nói rõ ngành học. Theo hồ sơ của Hội Nhà văn, ông bắt đầu viết từ năm 1983. Năm 1985 ông vẫn còn ở Cuba: báo Nhân Dân kể dịch giả Phạm Long Quận, khi ấy học văn chương ở Đại học La Habana, thường lên phòng ông nghe đọc thơ.
Về nước, ông làm việc ở tuần báo Văn nghệ của Hội Nhà văn, rồi ở Tuần Việt Nam (VietNamNet). Tập thơ đầu Ngôi nhà tuổi 17 ra năm 1990. Hai năm sau là Sự mất ngủ của lửa (1992), tập in bài Sông Đáy, được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1993. Đó là thứ thơ tự do nhiều hình ảnh tượng trưng, khác hẳn giọng thơ quen thuộc lúc ấy. Bài phong cách sáng tác của Nguyễn Quang Thiều phân tích riêng những đặc điểm này.
Những tập sau: Những người đàn bà gánh nước sông (1995), Nhịp điệu châu thổ mới (1997), Bài ca những con chim đêm (1999), Cây ánh sáng (2009), thơ tuyển Châu thổ (2010), gần đây là Nhật ký người xem đồng hồ (2023) và trường ca Lò mổ (2025). Trang này có bài đọc tập Châu thổ: Người buông lưới dệt ánh sáng từ hố thẳm.
Những người đàn bà gánh nước sông sang tiếng Anh, tiếng Hàn
Năm 1997, Nhà xuất bản Đại học Massachusetts (Mỹ) in The Women Carry River Water, bản song ngữ của tập Những người đàn bà gánh nước sông do nhà thơ Martha Collins cùng tác giả chuyển ngữ. Đây là bản dịch tiếng Anh đầu tiên một tập thơ của ông. Năm 1998 cuốn sách được ghi nhận tại giải thưởng của Hiệp hội Dịch giả văn học Mỹ; Hội Nhà văn và VTC News gọi là giải “Final”, báo Vietnam News ghi là một giải thưởng của hiệp hội này.
Tháng 9/2018, ông nhận giải văn học quốc tế Changwon KC của Hàn Quốc, dành cho nhà văn nước ngoài từ 50 đến 65 tuổi. Theo Vietnam News và Sài Gòn Giải Phóng, ông là người Việt Nam đầu tiên được giải này. Ông cũng dịch thơ: Khoảng thời gian không ngủ (thơ Mỹ, 1997), Năm nhà thơ hiện đại Hàn Quốc (2002).
Mùa hoa cải bên sông, Kẻ ám sát cánh đồng và truyện cho thiếu nhi
Văn xuôi của ông ra đời song song với thơ. Tập truyện Mùa hoa cải bên sông (1989; tên trong hồ sơ Giải thưởng Nhà nước là Mùa hoa cải ven sông) và tiểu thuyết Kẻ ám sát cánh đồng (1995) đều xoay quanh đời sống làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Theo trang tác giả của NXB Trẻ, Kẻ ám sát cánh đồng được chuyển thể thành phim truyền hình Chuyện làng Nhô, phát trên VTV năm 1998.
Ông viết nhiều cho thiếu nhi: Bí mật hồ cá thần (1998), Con quỷ gỗ (2000), Ngọn núi bà già mù (2001), và gần đây Chuyện của anh em nhà Mem và Kya (NXB Trẻ, 2020), cuốn được Giải B Giải thưởng Sách quốc gia năm 2021. Năm 2017, ông được Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật; Wikipedia ghi ba tác phẩm xét giải là Sự mất ngủ của lửa, Mùa hoa cải ven sông và Những người đàn bà gánh nước sông.
Người vẽ tranh từ một tuýp màu vàng
Tháng 1/2005, người bạn Phạm Long Quận từ Cuba về gửi khung toan và màu vẽ ở nhà ông. Tò mò, ông bóp thử một tuýp màu vàng lên toan, và theo lời ông kể với báo Sài Gòn Giải Phóng và Báo Văn hóa, từ đó bị màu sắc “cuốn đi”. Vietnam News kể thêm ông từng ngừng vẽ, đến năm 2012 mới cầm cọ lại sau lần gặp một người mù thổi sáo ở quán cà phê Hà Đông. Hình ảnh ấy thành tên triển lãm tranh cá nhân đầu tiên của ông, Người thổi sáo, khai mạc ngày 7/1/2021 tại Đại học Mỹ thuật Việt Nam với khoảng sáu mươi bức sơn dầu, màu nước, pastel.
Ở Hội Nhà văn: từ Phó Chủ tịch đến Chủ tịch khóa X
Ông lần lượt là Ủy viên Hội đồng Thơ khóa VII, rồi Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam kiêm Trưởng ban Sáng tác, Giám đốc Trung tâm Dịch thuật văn học. Ngày 10/5/2017, ông được giao làm Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn. Ông còn là Phó Tổng thư ký thứ nhất Hội Nhà văn Á – Phi (Hội Nhà văn ghi đủ tên là Hội Nhà văn Á – Phi và Mỹ La tinh).
Tại Đại hội X tháng 11/2020, ông được bầu làm Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, kế nhiệm nhà thơ Hữu Thỉnh sau hai mươi năm (Tuổi Trẻ, VTC News). Tháng 7/2026, Ủy ban Kiểm tra Trung ương thi hành kỷ luật cách tất cả chức vụ trong Đảng đối với ông, liên quan trách nhiệm để xảy ra vi phạm tại Nhà xuất bản Hội Nhà văn (Báo Chính phủ, Dân trí). Ngày 24/8/2026, Ban Chấp hành Hội bỏ phiếu bãi nhiệm chức Chủ tịch Hội của ông (VnExpress, Tuổi Trẻ).
Bầy chim chìa vôi, Sông Đáy, Hương khúc: Nguyễn Quang Thiều trong sách giáo khoa
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Bầy chim chìa vôi | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 – Bài 1 (Bầu trời tuổi thơ) | Soạn bài · Tác giả, tóm tắt · Phân tích |
| Mon và Mên đang ở đâu? | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 2 – Bài 10 (Trang sách và cuộc sống) | Soạn bài |
| Hương khúc | Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, tập 2 – Bài 8, đọc kết nối chủ điểm | Soạn bài |
| Sông Đáy | Ngữ văn 11 Cánh diều, tập 2 – Bài 6 (Thơ); Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo, tập 2 – Bài 10, đọc mở rộng | Soạn bài (Cánh diều) · Soạn bài (CTST) · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Phân tích |
Học sinh lớp 7 gặp ông hai lần trong một năm học: đầu năm đọc chuyện hai anh em Mon, Mên lo cho bầy chim non trên bãi sông lúc nước lên, cuối năm đọc bài “phỏng vấn” vui giữa một cậu bé và “chú Thiều” về chính hai nhân vật ấy. Lên lớp 11, các em đọc Sông Đáy, nơi nỗi nhớ quê dồn vào một dòng thơ:
Mẹ tôi đã già như cát bên bờ
Ông có khá nhiều bài thơ ngắn dễ đọc như Tiếng vọng; những bài khác được chọn trong tuyển tập thơ Nguyễn Quang Thiều.