Phân tích đoạn trích Tức nước vỡ bờ (Ngô Tất Tố) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Hiếm nhà văn nào hiểu người nông dân Bắc Bộ như Ngô Tất Tố. Tiểu thuyết Tắt đèn của ông là bức tranh u tối về làng quê mùa sưu thuế, còn Tức nước vỡ bờ chính là trang sáng nhất của bức tranh ấy, nơi người đàn bà nông dân lần đầu đứng thẳng lên trước cường quyền.

Câu chuyện bắt đầu trong một hoàn cảnh đã cùng quẫn. Nhà chị Dậu nghèo nhất làng, phải bán con mà vẫn thiếu sưu, anh Dậu bị đánh đến ngất vừa mới tỉnh. Trong túp lều xơ xác, chị Dậu nấu được nồi cháo nhờ gạo hàng xóm, quạt cho nguội, bưng đến mời chồng bằng giọng ân cần: “Thầy em hãy cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột.” Chi tiết nhỏ ấy cho thấy một người vợ tận tụy, giữa cơn khốn khó vẫn giữ trọn tình thương.

Nhưng bát cháo chưa kịp chạm môi anh Dậu thì bọn tay sai đã xông vào. Cai lệ quát tháo, chửi bới, dọa dỡ nhà, rồi giật thừng tự trói người ốm. Hắn không còn chút tình người, coi người dân thiếu thuế như con vật. Trước bọn chúng, chị Dậu lúc đầu vẫn nhún nhường, xưng cháu gọi ông, khẩn khoản xin khất. Chỉ khi chồng sắp bị lôi đi, bản thân bị bịch vào ngực, bị tát vào mặt, chị mới cự lại: “Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!” Rồi cơn giận vỡ òa: “Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!” Chị túm cổ cai lệ đẩy ngã, quật luôn người nhà lí trưởng ra thềm. Cái xưng hô đổi từ cháu sang tôi rồi sang bà cho thấy nhân vật được miêu tả rất thật: hiền lành đến đâu, bị dồn ép quá cũng phải vùng lên.

Với tình huống căng thẳng, nghệ thuật đối lập và cách kể sinh động, đoạn trích vừa tố cáo xã hội tàn bạo, vừa ngợi ca tâm hồn đẹp đẽ cùng sức mạnh còn ẩn giấu trong người đàn bà nhà quê. Hình ảnh chị Dậu vì thế sống mãi trong lòng bạn đọc nhiều thế hệ.

Dòng văn hiện thực những năm 1930 – 1945 để lại nhiều trang viết về người nông dân, nhưng hiếm có tác phẩm nào khiến người đọc vừa đau xót vừa hả hê như Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ kể lại buổi sáng chị Dậu ra tay với hai tên tay sai đi thúc sưu. Qua một cảnh ngắn, nhà văn vạch trần bộ mặt xã hội đương thời và phát hiện ở người nông dân một sức sống không gì đè bẹp được.

Trước hết, cần thấy tình thế của gia đình chị Dậu lúc bấy giờ. Đó là một gia đình thuộc hạng “nhất nhì trong hạng cùng đinh”. Mùa sưu đến, chị chạy vạy khắp nơi không đủ, đành gạt nước mắt bán cái Tí; bán xong lại bị bắt nộp luôn phần sưu của chú em chồng đã khuất. Anh Dậu đang ốm bị trói ra đình, đến đêm được cõng về như một xác chết. Cả nhà nhịn đói từ hôm trước. Có thể nói gia đình ấy đã ở dưới đáy của khổ đau, chỉ cần một tác động nhỏ nữa thôi là mọi thứ sẽ đổ vỡ. Ngô Tất Tố dựng hoàn cảnh ấy như dồn nước sau một con đê đã mục.

Trong tình thế đó, trước hết ta gặp một chị Dậu tận tụy với chồng. Nồi cháo được nấu từ chút gạo hàng xóm cho; chị múc ra, phe phẩy quạt cho cháo bớt nóng, rồi “rón rén” bưng đến chỗ chồng nằm. Lời mời của chị dịu dàng, nhẫn nại: “Thầy em hãy cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột.” Chị còn ngồi xuống bên cạnh, “như có ý chờ xem chồng chị ăn có ngon miệng hay không”. Bao nhiêu yêu thương dồn vào những cử chỉ lặng lẽ. Ta hiểu rằng với chị, sinh mạng của chồng là điều quý nhất lúc này.

Không khí yên ả ấy bị phá tan khi anh Dậu vừa nâng bát cháo lên. Cai lệ và người nhà lí trưởng “sầm sập tiến vào với những roi song, tay thước và dây thừng”. Đi thu thuế mà như đi bắt cướp. Cai lệ là một tên tay sai không có tên tuổi, nhưng mỗi lời hắn nói đều ngập mùi cường quyền. Hắn thét bằng “giọng khàn khàn của người hút nhiều xái cũ”, gọi anh Dậu là “thằng”, tự xưng “ông”: “Thằng kia! Ông tưởng mày chết đêm qua, còn sống đấy à? Nộp tiền sưu! Mau!” Chị Dậu vừa mở lời xin khất, hắn đã cắt ngang, trợn mắt quát. Hắn dọa sẽ dỡ cả nhà, rồi ra lệnh trói anh Dậu. Khi người nhà lí trưởng còn ngần ngại không dám động vào người ốm, cai lệ giằng lấy sợi dây, tự mình xông tới. Chị Dậu van xin, hắn đáp lại bằng những cú bịch vào ngực; chị cự lại, hắn tát chị. Trong mắt hắn, người nghèo thiếu sưu chẳng còn là con người. Qua cai lệ, Ngô Tất Tố cho thấy bộ máy cai trị thời ấy được vận hành bởi những kẻ tàn nhẫn đến mức nào.

Phần đặc sắc nhất của đoạn trích là quá trình chị Dậu chuyển từ nhẫn nhục sang chống trả. Ban đầu chị “run run” thanh minh, xưng “cháu”, gọi bọn chúng là “ông”, tự hạ mình thấp nhất có thể: “Hai ông làm phúc nói với ông lí cho cháu khất…” Chị hiểu thân phận người dân nghèo trước kẻ có quyền, nên chỉ mong lấy lời lẽ mềm mỏng để cứu chồng. Khi bị chửi, chị vẫn thiết tha: “Khốn nạn! Nhà cháu đã không có, dẫu ông chửi mắng cũng đến thế thôi. Xin ông trông lại!” Đến lúc cai lệ lao tới trói anh Dậu, chị “xám mặt”, đặt con xuống, chạy lại đỡ tay hắn, vẫn một mực van lạy. Sự nhẫn nhịn đã kéo dài đến tận cùng.

Nhưng những cú đánh của cai lệ đã làm thay đổi tất cả. Chị “liều mạng cự lại” bằng lí lẽ của một con người: “Chồng tôi đau ốm, ông không được phép hành hạ!” Lúc này chị xưng “tôi”, đứng ngang hàng với kẻ đối diện, viện đến cái lẽ phải tối thiểu là không được hành hạ người ốm. Đáp lại, cai lệ tát chị rồi tiếp tục sấn tới chỗ người ốm. Đến đây, chị nghiến răng: “Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!” Từ “cháu” đến “bà” là cả một cuộc đổi thay trong tâm thế: người bị áp bức đã đứng lên trên kẻ áp bức. Hành động đi liền lời nói: chị nắm lấy cổ tên cai lệ mà dúi mạnh ra phía cửa. Tác giả viết rất hóm: “Sức lẻo khoẻo của anh chàng nghiện chạy không kịp với sức xô đẩy của người đàn bà lực điền”. Tên cai lệ hống hách khi nãy giờ ngã chỏng quèo, mồm vẫn la trói. Đến lượt tên hầu của lí trưởng lao vào, hắn cũng bị chị giằng gậy, vật nhau, cuối cùng bị túm tóc lẳng ngã nhào ra thềm. Kẻ “hầu cận ông lí” thua cả “chị chàng con mọn”. Cảnh tượng khiến người đọc hả dạ, như được trút đi bao uất ức dồn nén suốt những chương trước.

Đáng chú ý là lời đối đáp giữa hai vợ chồng ở cuối đoạn. Anh Dậu run sợ can: “U nó không được thế! Người ta đánh mình không sao, mình đánh người ta thì mình phải tù, phải tội.” Câu nói phơi bày một nghịch lí của xã hội: kẻ có quyền đánh dân là chuyện thường, dân chống lại thì thành tội. Chị Dậu đáp gọn: “Thà ngồi tù. Để cho chúng nó làm tình làm tội mãi thế, tôi không chịu được…” Đây là lời của một người đã vượt qua nỗi sợ, đã nhận ra cái bất công và không chấp nhận nó nữa. Sự phản kháng của chị còn tự phát, chưa có đường hướng, nhưng là dấu hiệu cho một sức mạnh tiềm tàng trong người nông dân.

Về nghệ thuật, đoạn trích có tình huống căng như dây đàn, nhịp kể nhanh dần theo diễn biến xung đột. Các nhân vật được đặt trong thế đối lập: chị Dậu khỏe khoắn, giàu tình thương đối lập với cai lệ ốm o, độc ác; anh Dậu yếu đuối, cam chịu đối lập với vợ cứng cỏi. Tính cách hiện ra chủ yếu qua hành động, lời thoại và cách xưng hô, không cần nhiều lời bình. Ngôn ngữ mang đậm hơi thở đời sống nông thôn, xen chút hài hước làm cảnh đánh nhau thêm sinh động.

Có thể nói, đây là trang tiêu biểu cho giá trị hiện thực và nhân đạo của Tắt đèn. Nhan đề đã nói trọn quy luật Ngô Tất Tố muốn nói: áp bức càng nặng, sức chống trả càng mạnh. Đọc đoạn trích, ta thương chị Dậu, căm ghét bọn cường hào, và tin vào sức mạnh của những con người bé nhỏ khi họ đứng lên bảo vệ những gì mình yêu thương.

Nhắc đến những người đàn bà quê nghèo trong các trang văn hiện thực trước năm 1945, nhiều người nghĩ ngay đến chị Dậu. Ngô Tất Tố đã đặt nhân vật vào hoàn cảnh ngặt nghèo nhất và để chị bộc lộ trọn vẹn vẻ đẹp của mình. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ là nơi vẻ đẹp ấy sáng lên rõ hơn cả.

Chị Dậu trước hết là người vợ, người mẹ giàu tình thương. Nhà nghèo, sưu thuế đè nặng, chị đã phải đứt ruột bán đứa con gái lớn. Chồng chị bị đánh ngất, được khiêng về lúc đêm khuya. Vậy mà sáng ra, chị vẫn chu đáo nấu nồi cháo, quạt cho nguội, tay bế con nhỏ, tay mang bát cháo lại chỗ chồng nằm. Lời mời “Thầy em hãy cố ngồi dậy húp ít cháo cho đỡ xót ruột” nghe thật dịu dàng; người đọc như thấy cả nỗi xót xa lẫn niềm hi vọng mong manh của chị khi ngồi chờ xem chồng ăn có ngon không. Đó là một tấm lòng biết hi sinh, coi người thân hơn bản thân mình.

Chị Dậu còn là người phụ nữ khéo léo, biết nhẫn nhịn. Trước bọn tay sai, chị hiểu rằng cứng rắn chỉ thiệt thân, nên chọn cách mềm mỏng. Chị “run run” giải bày cảnh nhà túng mà còn gánh thêm sưu cho người em đã mất, khẩn khoản nhờ hai ông nói giúp. Bị chửi, chị vẫn xin; thấy cai lệ cầm thừng lao tới, chị vội để đứa con nhỏ xuống, lao tới níu tay hắn: “Cháu van ông, nhà cháu vừa mới tỉnh được một lúc, ông tha cho!” Chị chấp nhận nhún mình, chịu nhục, chỉ để chồng được yên. Sự nhẫn nhịn ấy không phải vì hèn yếu mà xuất phát từ tình thương.

Thế nhưng, đằng sau vẻ nhẫn nhục là một sức sống mãnh liệt. Khi lòng tốt và lời van xin bị đáp trả bằng những cú đấm, cái tát, chị đã không lùi nữa. Cách xưng hô thay đổi rất nhanh: từ “cháu – ông” sang “tôi – ông”, rồi “bà – mày”. Mỗi bậc thay đổi là một bước trưởng thành trong ý thức: từ phục tùng, đến nhận ra quyền được bảo vệ chồng, rồi đến khinh bỉ và thách thức kẻ ác. Hành động của chị nhanh, mạnh, dứt khoát: túm cổ, ấn dúi, giằng gậy, túm tóc lẳng ngã. Người đàn bà khỏe mạnh ấy đã khiến hai kẻ đại diện cho cường quyền làng xã phải nằm đo đất.

Điều làm nên tầm vóc của nhân vật là câu nói cuối cùng với chồng. Anh Dậu sợ tù tội, còn chị chấp nhận cả cái giá ấy: “Thà ngồi tù. Để cho chúng nó làm tình làm tội mãi thế, tôi không chịu được…” Câu nói chứa đựng một nhận thức mới: không thể sống mãi trong cảnh bị chà đạp. Hành động của chị tuy tự phát, chỉ là sự vùng lên của một cá nhân, nhưng báo hiệu một sức mạnh lớn lao đang âm ỉ trong những người nông dân như chị.

Bằng ngòi bút đi sâu vào tâm lí và cách khắc họa nhân vật qua hành động, lời nói, Ngô Tất Tố đã tạo nên một chị Dậu vừa mộc mạc, vừa đẹp đẽ. Nhân vật thể hiện niềm tin của nhà văn vào phẩm chất của người lao động: giàu tình thương, đảm đang và không bao giờ chịu khuất phục mãi trước bất công.

Một trang văn hay không chỉ nhờ nội dung mà còn nhờ cách kể. Đoạn trích Tức nước vỡ bờ trong Tắt đèn được nhiều thế hệ học sinh nhớ mãi chính vì Ngô Tất Tố đã kể một câu chuyện đơn giản bằng một nghệ thuật rất già dặn.

Điểm nổi bật đầu tiên là cách dựng tình huống giàu kịch tính. Nhà văn đặt nhân vật vào thế không lối thoát: con đã bán, sưu vẫn thiếu, chồng ốm thập tử nhất sinh, quan sắp về làng. Trên cái nền căng thẳng ấy, ông mở đầu bằng một cảnh rất bình yên: nồi cháo chín, người vợ quạt cho nguội, mời chồng ăn. Tiếng trống, tiếng tù và từ phía đình vọng lại, bà lão láng giềng sang nhắc khéo, như những tín hiệu báo giông. Đúng lúc anh Dậu vừa “run rẩy cất bát cháo”, bọn tay sai ập vào. Sự bình yên ngắn ngủi bị đập vỡ khiến xung đột bùng lên dữ dội. Từ đó, câu chuyện tăng tốc qua từng lời quát, từng cú đánh, cho đến cảnh vật lộn ở cao trào. Cách sắp đặt này khiến việc chị Dậu ra tay trở nên tất yếu, không gượng ép.

Thứ hai là nghệ thuật tương phản. Người đọc thấy rõ hai phe đối lập. Một bên là chị Dậu nhẫn nại, yêu thương, khỏe mạnh; một bên là cai lệ hung hăng, độc ác mà ốm yếu vì nghiện ngập. Anh Dậu run sợ, cam chịu đứng cạnh một người vợ dám đánh lại cường hào. Ngay trong phe tay sai cũng có đối lập: người nhà lí trưởng mỉa mai, nhưng “lóng ngóng ngơ ngác, muốn nói mà không dám nói” khi phải trói người ốm, trái với sự hăm hở của cai lệ. Nhờ tương phản, chân dung từng nhân vật nổi bật và thái độ của tác giả cũng rõ ràng: thương cảm với người nghèo, khinh bỉ kẻ ác.

Thứ ba, nhân vật được dựng lên chủ yếu bằng hành động và lời nói. Ngô Tất Tố hầu như không bình luận, ông để nhân vật tự bộc lộ. Cai lệ hiện lên qua những câu thét cộc lốc, những động từ mạnh như gõ roi, trợn mắt, giật phắt, bịch, tát. Chị Dậu được miêu tả qua chuỗi động tác thay đổi theo tâm lí: rón rén bưng cháo, run run thưa gửi, chạy đến đỡ tay, rồi túm cổ, ấn dúi, nắm gậy, túm tóc. Đặc biệt, sự thay đổi xưng hô từ “cháu” đến “tôi” rồi “bà” là một chi tiết đắt giá, chỉ bằng vài đại từ mà ghi lại cả quá trình tâm lí từ nhẫn nhục đến vùng lên.

Cuối cùng là giọng kể linh hoạt, có lúc xót xa, có lúc hài hước. Khi tả cảnh chị Dậu chăm chồng, câu văn chậm, nhẹ, đầy thương cảm. Khi tả cảnh đánh nhau, nhịp văn nhanh, câu ngắn, và nhà văn không giấu nụ cười châm biếm: tên cai lệ ngã “chỏng quèo” mà “miệng vẫn nham nhảm thét trói vợ chồng kẻ thiếu sưu”; anh chàng “hầu cận ông lí” thua “chị chàng con mọn”. Những cách gọi ấy hạ bệ bọn tay sai, biến cái uy quyền của chúng thành trò cười. Ngôn ngữ đối thoại lại rất đúng với từng người: lời cai lệ thô lỗ, lời người nhà lí trưởng mát mẻ, lời chị Dậu khi ngọt, khi đanh.

Nhờ những thành công về nghệ thuật ấy, đoạn trích không chỉ là một trang tố cáo xã hội mà còn là một cảnh truyện đầy sức sống. Đọc lại nhiều lần, người ta vẫn thấy hồi hộp, vẫn thấy hả hê, và vẫn cảm phục tài năng của Ngô Tất Tố trong việc biến chất liệu đời thường thành nghệ thuật.

Dân gian có câu “tức nước vỡ bờ” để nói một quy luật giản dị: sức ép dồn nén quá mức thì sẽ bùng ra. Ngô Tất Tố không giảng giải quy luật ấy bằng lí thuyết; ông để nó hiện lên trong một buổi sáng ở túp lều nhà chị Dậu, khi người đàn bà nông dân vốn nhẫn nhục bỗng đánh gục hai kẻ đi thúc sưu. Đoạn trích mang tên Tức nước vỡ bờ vì thế trở thành một trong những trang văn giàu sức nặng nhất của tiểu thuyết Tắt đèn.

Giá trị đầu tiên của đoạn trích nằm ở sức tố cáo hiện thực. Chế độ sưu thuế được nhìn qua số phận một gia đình: thuế thân đánh lên cả người đã chết, khiến người sống phải bán con, chồng ốm bị trói giữa đình. Bộ máy thu thuế được cụ thể hóa thành tên cai lệ và người nhà lí trưởng. Chúng đến nhà dân với “roi song, tay thước và dây thừng”, nói bằng thứ ngôn ngữ của kẻ đi săn: “Nếu không có tiền nộp sưu cho ông bây giờ, thì ông sẽ dỡ cả nhà mày đi, chửi mắng thôi à!” Không có quan lớn nào xuất hiện, nhưng bóng dáng của quan, của lí trưởng, của “thuế nhà nước” đè lên từng câu nói. Một xã hội mà kẻ đánh người ốm thì được bảo vệ, còn người tự vệ thì phải “tù, tội” như lời anh Dậu, đó là xã hội đã đảo lộn mọi lẽ phải.

Giá trị thứ hai, sâu sắc hơn, là cái nhìn nhân đạo của nhà văn về người nông dân. Ngô Tất Tố không chỉ thương họ mà còn trân trọng, tin tưởng họ. Chị Dậu hiện lên với hai mặt thống nhất: một tấm lòng yêu thương vô bờ và một sức sống bền bỉ. Hình ảnh chị rón rén bưng bát cháo, ngồi chờ xem chồng ăn có ngon không là hình ảnh của tình nghĩa vợ chồng chân chất. Chính tình thương ấy là cội nguồn của sức mạnh: chị vùng lên không phải vì bản thân bị đánh, mà vì người chồng đau yếu sắp bị lôi đi. Đây là điểm làm nhân vật trở nên đáng tin và đáng quý. Sự phản kháng của chị không phải hành động của kẻ liều lĩnh, mà là phản ứng tự nhiên của một con người bị dồn tới chỗ không thể lùi.

Diễn biến tâm lí được nhà văn dẫn dắt rất hợp lí. Chị Dậu “run run” xưng cháu, vẫn “thiết tha” khi bị chửi, “xám mặt” khi thấy chồng sắp bị trói; chỉ đến khi bị đánh mới “liều mạng cự lại”, và chỉ khi bị tát mà kẻ ác vẫn không dừng tay, chị mới “nghiến hai hàm răng” ra đòn. Mỗi bước leo thang của cai lệ kéo theo một bước chuyển của chị. Ta hiểu rằng bờ đê nhẫn nhịn trong chị dày đến thế nào, và áp lực phải lớn đến đâu mới làm nó vỡ. Câu “Thà ngồi tù. Để cho chúng nó làm tình làm tội mãi thế, tôi không chịu được…” là đỉnh điểm của quá trình ấy, khi nỗi sợ hãi cố hữu của người dân trước cường quyền đã tan biến.

Có ý kiến xem việc chị Dậu đánh lại bọn tay sai chỉ là bột phát, chưa có ý nghĩa lớn. Quả thật, đó là cuộc phản kháng đơn độc, không tổ chức, và sau cảnh này, vợ chồng chị vẫn bị bắt ra đình. Nhưng giá trị của trang văn không nằm ở kết quả. Nó nằm ở chỗ Ngô Tất Tố đã nhìn thấy trong người nông dân một tiềm năng đấu tranh, một sức mạnh có thể thay đổi số phận nếu được khơi dậy đúng hướng. Viết ra điều đó trong hoàn cảnh xã hội trước Cách mạng tháng Tám là một biểu hiện của cái nhìn tiến bộ, đi trước thời đại.

Nghệ thuật của đoạn trích góp phần làm nổi bật những giá trị trên. Tình huống được đẩy lên dần theo kiểu kịch, nhân vật đối lập rõ nét, ngôn ngữ đối thoại sống động như nghe được giọng từng người. Giọng kể có chất hài hước kín đáo, nhất là ở cảnh “anh chàng nghiện” bị “người đàn bà lực điền” xô ngã, khiến cường quyền trở nên thảm hại.

Gấp trang sách lại, điều đọng lại không chỉ là nỗi xót thương cho một gia đình nghèo, mà còn là niềm tin vào con người. Cái tên của đoạn trích vừa là lời giải thích cho hành động của chị Dậu, vừa là lời cảnh báo với mọi thế lực áp bức: không ai có thể đè nén con người mãi mãi. Đó là lí do đoạn trích vẫn còn nguyên sức lay động với bạn đọc hôm nay.

Kết luận

Khi phân tích đoạn trích Tức nước vỡ bờ, em cần bám vào ba trục chính: hoàn cảnh cùng quẫn của gia đình chị Dậu, bộ mặt tàn bạo của cai lệ và người nhà lí trưởng, diễn biến từ nhẫn nhục đến vùng lên của chị Dậu (thể hiện rõ qua cách xưng hô). Đừng quên nhận xét nghệ thuật tình huống, tương phản và giọng kể. Có thể dùng các mẫu mở bài, kết bài dưới đây để bài viết thêm hoàn chỉnh.

Xem thêm:

• Tức nước vỡ bờ: tác giả, tác phẩm
• Mở bài Tức nước vỡ bờ hay nhất
• Kết bài Tức nước vỡ bờ hay nhất
• Những tác phẩm tiêu biểu của Ngô Tất Tố
• Phân tích Đánh nhau với cối xay gió
• Phân tích hình tượng Quang Trung – Nguyễn Huệ