Ngô Tất Tố (1893 – 1954) là nhà văn, nhà báo, dịch giả và học giả xuất thân Nho học, cây bút hiện thực hàng đầu viết về nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám, tác giả của Tắt đèn, Lều chõng và Việc làng. Ông quê làng Lộc Hà, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, từng đỗ đầu kỳ khảo hạch nên được gọi là “đầu xứ Tố”, rồi bỏ con đường khoa cử để cầm bút làm báo suốt gần ba mươi năm. Bài viết của Văn VN tóm tắt tiểu sử, các mốc đời, sự nghiệp, phong cách sáng tác và các bài học Ngữ văn có văn bản của ông.
Nhà văn Ngô Tất Tố là ai?
Ngô Tất Tố là một nhà nho bước sang nghề viết hiện đại: ông vừa viết tiểu thuyết, phóng sự, tiểu phẩm báo chí, vừa dịch thơ văn cổ và khảo cứu triết học, văn học. Tên tuổi ông gắn chặt với hình ảnh chị Dậu trong Tắt đèn – biểu tượng của người nông dân bị sưu thuế dồn đến bước đường cùng. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt I).
| Tên | Ngô Tất Tố; thường được gọi là “đầu xứ Tố” |
| Bút danh | Khoảng 29 bút danh khi viết báo, như Thục Điểu, Lộc Hà, Lộc Đình, Thôn Dân, Tuệ Nhơn, Xuân Trào, Hy Cừ… |
| Năm sinh – năm mất | 1893 (có tài liệu ghi 1894) – 20/4/1954 |
| Quê quán | Làng Lộc Hà, tổng Hội Phụ, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc xã Đông Anh, thành phố Hà Nội) |
| Thể loại | Tiểu thuyết, phóng sự, tiểu phẩm báo chí, kịch chèo, dịch thuật, khảo cứu |
| Tác phẩm tiêu biểu | Tắt đèn, Lều chõng, Tập án cái đình, Việc làng; bản dịch Hoàng Lê nhất thống chí, Đường thi |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (truy tặng, đợt I năm 1996) |
| Trong SGK hiện hành | Tức nước vỡ bờ (Ngữ văn 8), Nghệ thuật băm thịt gà và Con gà thờ (Ngữ văn 12) |
Ông lớn lên trong một gia đình nông thôn theo nếp nhà nho. Từ năm 1898, cậu bé được ông nội dạy vỡ lòng chữ Hán, sau đó đi theo thầy học ở nhiều làng trong vùng. Chính tuổi thơ ở làng quê Kinh Bắc, giữa những lệ làng, đình đám và mùa sưu thuế, đã cho ông vốn hiểu biết sâu sắc mà sau này hiếm nhà văn cùng thời có được.
Cuộc đời Ngô Tất Tố qua các mốc chính
Đời Ngô Tất Tố trải qua ba chặng khá rõ: người học trò theo đòi khoa cử, nhà báo – nhà văn ở Hà Nội và người cán bộ văn nghệ trong kháng chiến chống Pháp. Các mốc dưới đây được đối chiếu giữa tư liệu của Bảo tàng Văn học Việt Nam và Wikipedia tiếng Việt.
- 1893: sinh tại làng Lộc Hà, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.
- 1912: học tư chữ Pháp một thời gian ngắn, bắt đầu đi thi; đỗ kỳ sát hạch nhưng thi Hương hỏng ngay kỳ đầu.
- 1915: đỗ đầu kỳ khảo hạch toàn tỉnh Bắc Ninh nên được gọi là đầu xứ Tố; dự khoa thi Hương Ất Mão – khoa cuối cùng ở Bắc Kỳ – qua kỳ đệ nhất nhưng trượt kỳ đệ nhị.
- 1926: ra Hà Nội viết cho An Nam tạp chí; khi tờ báo đình bản, ông cùng Tản Đà vào Sài Gòn và ở đó gần ba năm.
- Cuối thập niên 1920 – 1930: trở ra Hà Nội, sống bằng nghề viết cho hàng loạt tờ báo; năm 1935 từ chối lời mua chuộc của sở mật thám.
- 1937: Tắt đèn đăng nhiều kỳ trên báo Việt nữ.
- 1939: Tắt đèn in thành sách (Nhà xuất bản Mai Lĩnh) rồi bị chính quyền thực dân cấm; nhà ông bị khám xét, bản thân bị bắt giam ở Hà Nội vài tháng. Cùng năm, Lều chõng bắt đầu đăng trên báo Thời vụ.
- 1940 – 1941: phóng sự Việc làng đăng trên báo Hà Nội tân văn.
- 1945 – 1946: tham gia ủy ban giải phóng ở xã Lộc Hà; năm 1946 gia nhập Hội Văn hóa cứu quốc, lên Việt Bắc kháng chiến.
- 1948: được bầu vào Ban Chấp hành Hội Văn nghệ Việt Nam tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ nhất.
- 1954: mất ngày 20/4 tại Yên Thế, Bắc Giang, khi cuộc kháng chiến sắp kết thúc.
- 1996: được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I.
Điều đáng chú ý là Ngô Tất Tố đến với văn chương hiện đại khá muộn, khi đã ngoài ba mươi tuổi và đã thấm đẫm học vấn cũ. Những lần bị cấm viết, bị trục xuất khỏi Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định cho thấy ngòi bút của ông từng làm nhà cầm quyền thực dân khó chịu đến mức nào. Trong kháng chiến, ông giữ cương vị Chi hội trưởng Chi hội văn nghệ Việt Bắc, viết cho các báo Cứu quốc khu XII, Thông tin khu XII và tạp chí Văn nghệ.
Sự nghiệp sáng tác của Ngô Tất Tố
Sự nghiệp của Ngô Tất Tố trải rộng trên nhiều lĩnh vực, có thể chia theo từng mảng như sau.
Báo chí. Đây là nghề chính nuôi sống ông suốt gần ba thập kỷ. Ông viết tiểu phẩm, phóng sự, bình luận cho An Nam tạp chí, Thần chung, Đông Dương, Hải Phòng tuần báo, Việt nữ, Tương lai, Thời vụ, Hà Nội tân văn… Các nhà nghiên cứu đã sưu tầm được hơn một nghìn ba trăm bài báo của ông, phần lớn nhắm vào thói tham nhũng của quan lại và cường hào.
Tiểu thuyết và phóng sự. Những năm 1937 – 1941 là thời kỳ ông viết các tác phẩm làm nên tên tuổi: tiểu thuyết Tắt đèn, tiểu thuyết – phóng sự Lều chõng, các phóng sự Tập án cái đình và Việc làng. Cả bốn đều lấy chất liệu từ nông thôn và chốn khoa trường mà ông hiểu tường tận.
Dịch thuật và khảo cứu. Vốn Hán học vững vàng giúp ông dịch Hoàng Lê nhất thống chí, tuyển dịch Đường thi, biên soạn Văn học đời Lý, Văn học đời Trần, sách về Lão Tử và viết Phê bình Nho giáo của Trần Trọng Kim.
Trong kháng chiến. Ông viết báo, soạn sách địa dư phục vụ giáo dục và sáng tác vở chèo Nữ chiến sĩ Bùi Thị Phác (1951).
Giới thiệu chi tiết từng tác phẩm, kèm các đoạn trích đang học, có trong bài những tác phẩm tiêu biểu nhất của Ngô Tất Tố.
Các tác phẩm tiêu biểu của Ngô Tất Tố
Tắt đèn (1937 – 1939)
Cuốn tiểu thuyết dựng lại một mùa sưu ở nông thôn Bắc Bộ. Nhà nghèo, anh Dậu đang ốm vẫn bị bắt trói ra đình vì chưa nộp thuế thân; chị Dậu phải bán đứa con gái đầu lòng cùng ổ chó mới đẻ để lấy tiền, nộp xong lại bị ép đóng thêm suất sưu cho người em chồng đã chết. Lời giới thiệu của Vũ Trọng Phụng in ở đầu sách năm 1939 đã đánh giá rất cao tác phẩm. Chương “Tức nước vỡ bờ” trở thành đoạn văn quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh; xem thêm tác giả, tác phẩm Tức nước vỡ bờ.
Lều chõng (từ 1939)
Từng là sĩ tử của khoa thi Hương cuối cùng ở Bắc Kỳ, Ngô Tất Tố viết về trường thi với tư cách người trong cuộc. Tác phẩm đăng trên báo Thời vụ từ năm 1939, in sách năm 1941, kể chuyện thầy khóa Đào Vân Hạc tài hoa nhưng lận đận vì những luật lệ oái oăm của thi cử, qua đó nói lên sự sụp đổ tinh thần của lớp nho sĩ lấy khoa cử làm lẽ sống.
Tập án cái đình (1939)
Ra đời cùng năm Tắt đèn in thành sách, thiên phóng sự này hướng ngòi bút vào chốn đình trung – nơi tập trung quyền lực và lệ tục của làng xã cũ – cho thấy Ngô Tất Tố đã chọn nông thôn làm đề tài suốt đời.
Việc làng (1940 – 1941)
Tập phóng sự ghi lại các lệ làng và hủ tục ở nông thôn Bắc Bộ, từ tục lên lão đến chuyện chia phần thịt ở đình theo ngôi thứ, qua đó cho thấy những gánh nặng vô lý đè lên người dân. Hai thiên Con gà thờ và Nghệ thuật băm thịt gà được trích từ tập sách này để đưa vào Ngữ văn 12.
Bản dịch Hoàng Lê nhất thống chí (1942)
Bản dịch đăng trên báo Đông Pháp, sau đó được in thành sách và tái bản nhiều lần. Đây là một trong những đóng góp lớn của Ngô Tất Tố ở vai trò dịch giả, giúp đông đảo bạn đọc tiếp cận bộ tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ Hán của nhóm Ngô gia văn phái.
Phong cách nghệ thuật của Ngô Tất Tố
Ngô Tất Tố viết về nông thôn bằng con mắt của người trong cuộc và ngòi bút phóng sự chính xác đến từng con số, với giọng mỉa mai kín đáo kiểu nhà nho. Các nét này được phân tích kỹ, có dẫn chứng từ Việc làng và Tắt đèn, trong bài phong cách sáng tác của Ngô Tất Tố.
Nhận định về Ngô Tất Tố
Ngay khi Tắt đèn in thành sách lần đầu, Vũ Trọng Phụng – trong lời giới thiệu cho nhà xuất bản Mai Lĩnh năm 1939 – gọi tác phẩm là:
“một áng văn có thể gọi là kiệt tác”
Bên cạnh lời khen của người đương thời, có thể rút ra một số nhận xét chung (nhận xét của người biên tập, không trích của ai) khi viết bài nghị luận về Ngô Tất Tố:
- Ông là nhà văn viết về người nông dân một cách toàn diện nhất trước 1945: từ gánh sưu thuế, nạn cường hào đến những hủ tục ăn sâu trong làng xã.
- Người phụ nữ nông dân trong văn ông không chỉ cam chịu mà còn có sức phản kháng, như chị Dậu khi bị dồn đến chân tường.
- Vốn học vấn cũ không làm ông bảo thủ; trái lại, ông dùng hiểu biết ấy để soi rõ cái lạc hậu của chính nền văn hóa đã nuôi dưỡng mình.
Tác phẩm của Ngô Tất Tố trong sách giáo khoa Ngữ văn
Chương trình Ngữ văn 2018 chọn ba văn bản của Ngô Tất Tố ở ba bộ sách khác nhau:
| Tác phẩm | Lớp – bộ sách | Bài học | Tài liệu trên Văn VN |
|---|---|---|---|
| Tức nước vỡ bờ (trích Tắt đèn) | Ngữ văn 8 Cánh diều, tập 2 | Bài 8 – Truyện lịch sử và tiểu thuyết (phần tự đánh giá) | Tác giả – tác phẩm (đã dẫn ở trên) |
| Nghệ thuật băm thịt gà (trích Việc làng) | Ngữ văn 12 Kết nối tri thức, tập 2 | Bài 7 – Sự thật trong tác phẩm kí | Xem giới thiệu Việc làng trong bài tuyển tập |
| Con gà thờ (trích Việc làng) | Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo, tập 1 | Bài 4 – Sự thật và trang viết (Phóng sự, nhật kí) | Phân phối chương trình Ngữ văn 12 |
Khi ôn tập, học sinh nên nắm đặc trưng thể phóng sự (tính xác thực, người viết trực tiếp chứng kiến) và hoàn cảnh nông thôn trước 1945, vì đây là chìa khóa để hiểu cả Tắt đèn lẫn Việc làng.
Tóm tắt tiểu sử Ngô Tất Tố ngắn gọn
Ngô Tất Tố (1893 – 1954) quê làng Lộc Hà, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc Hà Nội), xuất thân nhà nho, năm 1915 đỗ đầu kỳ khảo hạch nên được gọi là đầu xứ Tố. Từ năm 1926, ông làm báo ở Hà Nội và Sài Gòn, viết cho hàng chục tờ báo với nhiều bút danh. Ông nổi tiếng với tiểu thuyết Tắt đèn, các phóng sự Việc làng, Tập án cái đình, tác phẩm Lều chõng, đồng thời là dịch giả, nhà khảo cứu văn học cổ. Năm 1946, ông theo kháng chiến lên Việt Bắc, mất năm 1954 tại Yên Thế, Bắc Giang. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.
Câu hỏi thường gặp về Ngô Tất Tố
Ngô Tất Tố quê ở đâu?
Ông quê làng Lộc Hà, tổng Hội Phụ, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh; ngày nay vùng đất này thuộc xã Đông Anh, thành phố Hà Nội.
Vì sao Ngô Tất Tố được gọi là đầu xứ Tố?
Năm 1915, ông đỗ đầu kỳ khảo hạch toàn tỉnh Bắc Ninh – người đứng đầu kỳ thi này được gọi là “đầu xứ”, nên dân gian quen gọi ông là đầu xứ Tố.
Ngô Tất Tố sinh năm bao nhiêu, mất năm bao nhiêu?
Ông sinh năm 1893 (có tài liệu ghi 1894) và mất ngày 20/4/1954 tại Yên Thế, Bắc Giang, thọ khoảng 61 tuổi.
Tác phẩm nổi tiếng nhất của Ngô Tất Tố là gì?
Nổi tiếng nhất là tiểu thuyết Tắt đèn; ngoài ra còn có Lều chõng, Việc làng, Tập án cái đình và bản dịch Hoàng Lê nhất thống chí.
Văn bản nào của Ngô Tất Tố có trong sách giáo khoa mới?
Tức nước vỡ bờ (Ngữ văn 8 Cánh diều), Nghệ thuật băm thịt gà (Ngữ văn 12 Kết nối tri thức) và Con gà thờ (Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo).
Lời kết
Từ một sĩ tử lỡ vận khoa trường, tác giả Ngô Tất Tố đã trở thành người ghi chép tận tụy và sắc sảo nhất về làng quê Bắc Bộ trước Cách mạng. Hiểu cuộc đời ông là cách tốt để đọc sâu Tắt đèn và Việc làng. Mời bạn xem tiếp tuyển tập tác phẩm Ngô Tất Tố trên Văn VN.
Xem thêm: Giới thiệu tác giả Nam Cao · Giới thiệu tác giả Tản Đà · Nhà văn Tô Hoài