Mở bài Lão Hạc (Nam Cao) hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp, nâng cao

Lão Hạc là truyện ngắn tiêu biểu của Nam Cao về đề tài nông dân trước Cách mạng tháng Tám, in lần đầu vào năm 1943. Qua số phận một ông lão nghèo phải chết thảm vì bả chó, tác phẩm vừa phơi bày cảnh khốn cùng của người dân quê, vừa làm sáng lên nhân cách thanh sạch và lòng tự trọng của họ.

Nam Cao, tên thật là Trần Hữu Tri, là một trong những nhà văn hiện thực lớn nhất giai đoạn 1930–1945, nổi bật ở hai mảng đề tài: người trí thức nghèo và người nông dân. Truyện ngắn Lão Hạc, in năm 1943, thuộc mảng thứ hai và được coi là trang viết cảm động bậc nhất của ông. Câu chuyện kể về một ông lão góa vợ, có đứa con trai vì nghèo không cưới được vợ nên phẫn chí đi làm phu cao su, chỉ còn con chó Vàng làm bạn, rồi bị cái đói dồn đến chỗ phải bán chó và tìm đến cái chết bằng bả chó. Qua nhân vật lão Hạc, Nam Cao vừa bày tỏ niềm xót thương sâu sắc với kiếp người lam lũ, vừa trân trọng vẻ đẹp nhân cách của họ.

Có những nhân vật văn học khiến người đọc thương ngay từ lần gặp đầu, và lão Hạc của Nam Cao là một nhân vật như thế. Ông lão nghèo đến mức phải ăn củ chuối, sung luộc, rau má cầm hơi, nhưng nhất định không tiêu vào món tiền dành dụm cho con, cũng không chịu để ai giúp. Đến lúc cùng đường, lão chọn cái chết dữ dội để giữ trọn mảnh vườn cho đứa con trai. Truyện ngắn Lão Hạc vì thế là bức chân dung cảm động về một người cha thương con hết mực và một con người biết giữ mình trong sạch.

Giai đoạn 1930–1945, văn học hiện thực đã dựng lên một bức tranh u ám về nông thôn Việt Nam: Ngô Tất Tố có Tắt đèn với chị Dậu bán con để nộp sưu, Nguyễn Công Hoan có những truyện ngắn đầy tiếng cười chua chát. Đến Nam Cao, người nông dân không chỉ hiện lên qua cái khổ bên ngoài mà còn được soi chiếu tới tận những day dứt bên trong. Truyện ngắn Lão Hạc là ví dụ tiêu biểu. Ở đó, cái nghèo đói không làm lão Hạc tha hóa; trái lại, càng bị dồn đến đường cùng, nhân cách của lão càng ngời sáng.

Trong truyện ngắn Giăng sáng, Nam Cao bày tỏ quan niệm của mình qua một nhân vật nhà văn: văn chương không nên là thứ ánh trăng đẹp mà dối lừa, nó cần cất lên tiếng nói của những kiếp người lầm than. Lão Hạc là một trong những trang viết thực hiện trọn vẹn quan niệm ấy. Không tô hồng, không né tránh, Nam Cao để người đọc nhìn thẳng vào cái đói, cái chết của một ông lão làm vườn. Nhưng chính từ hiện thực xót xa đó, nhà văn giúp ta nhận ra vẻ đẹp tâm hồn lão Hạc: thương con sâu nặng, sống thanh sạch và giữ lòng tự trọng đến hơi thở cuối cùng.

Trong văn chương, có những con vật được nhớ không kém con người, như cậu Vàng của lão Hạc. Con chó ấy là kỉ vật của đứa con trai đi xa, là người bạn duy nhất của ông lão góa vợ, được lão gọi bằng cậu và cho ăn trong bát như người nhà giàu. Vậy mà rồi lão phải bán nó, để rồi khóc hu hu như đứa trẻ và tự trách mình già rồi còn lừa một con vật không biết gì. Qua chuyện bán chó, Nam Cao mở ra cả bi kịch của nhân vật lão Hạc: một con người nghèo khổ, cô đơn nhưng có tấm lòng nhân hậu và lòng tự trọng hiếm có.

“Chao ôi! Đối với những người ở quanh ta, nếu ta không cố tìm mà hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi…” Lời tự nhủ ấy của ông giáo trong truyện ngắn Lão Hạc chứa đựng cả một cách nhìn người mà Nam Cao muốn gửi tới bạn đọc. Bởi nếu chỉ nhìn bề ngoài, lão Hạc là một ông già gàn, khổ mà không chịu tiêu tiền, cuối cùng còn đi xin bả chó. Chỉ khi chịu khó thấu hiểu, ta mới thấy đằng sau đó là một người cha thương con vô hạn và một nhân cách trong sạch đến đáng kính.

Nếu Chí Phèo là bi kịch của người nông dân bị xã hội cướp mất cả nhân hình lẫn nhân tính, thì Lão Hạc lại là câu chuyện về một người dù bị dồn đến chân tường vẫn giữ trọn nhân cách. Hai nhân vật cùng sinh ra từ ngòi bút Nam Cao, cùng bị cái đói, cái nghèo vây hãm, nhưng đi đến hai số phận khác hẳn nhau. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy cái nhìn vừa tỉnh táo vừa nhân hậu của nhà văn. Đọc Lão Hạc, ta không chỉ xót xa cho một kiếp người mà còn cảm phục sức mạnh của lòng tự trọng nơi những con người nghèo khổ.

Viết về nông thôn trước năm 1945, Nam Cao để lại nhiều nhân vật ám ảnh, trong đó lão Hạc là gương mặt khiến người đọc thương cảm hơn cả. Lão già yếu, góa vợ, sống một mình với con chó Vàng và mảnh vườn nhỏ, ngày ngày ngóng tin đứa con đi phu. Cái đói, trận ốm dài và những tháng ngày không ai thuê làm dần dồn lão vào chỗ không lối thoát. Phân tích nhân vật lão Hạc, ta hiểu cảnh ngộ bi đát của người dân quê nghèo trong xã hội cũ và vẻ đẹp tâm hồn ẩn sau dáng vẻ khắc khổ của họ.

Trong truyện ngắn Lão Hạc, bên cạnh nhân vật chính còn có ông giáo, người kể chuyện xưng tôi và cũng là người hàng xóm hiểu lão Hạc hơn ai hết. Ông là một trí thức nghèo, phải bán dần những cuốn sách quý để sống, nhưng vẫn giữ được tấm lòng nhân hậu và cái nhìn sâu sắc về con người. Qua những suy nghĩ của ông giáo, Nam Cao gửi gắm nhiều triết lí về cuộc đời và cách đối xử với người khác. Tìm hiểu nhân vật này, ta hiểu thêm vẻ đẹp của lão Hạc và tấm lòng nhân đạo của chính nhà văn.

Cái chết của lão Hạc là chi tiết ám ảnh nhất trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao. Lão vật vã đau đớn suốt hai giờ đồng hồ vì ăn bả chó, một cái chết dữ dội đến mức người chứng kiến không khỏi rùng mình. Thế nhưng đằng sau cái chết ấy là cả một sự chuẩn bị chu đáo: gửi lại mảnh vườn cho con, gửi tiền làm ma để khỏi phiền hàng xóm. Tìm hiểu cái chết của lão Hạc, ta sẽ thấy rõ cả bi kịch của người dân quê thời ấy lẫn vẻ đẹp nhân cách khiến người đọc phải nghiêng mình.

Một tác phẩm văn chương có sức sống lâu dài không chỉ vì nó phản ánh đúng hiện thực mà còn vì nó biết nâng niu con người. Truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao đã ra đời hơn tám mươi năm, xã hội mà nó phản ánh đã lùi vào quá khứ, vậy mà người đọc hôm nay vẫn rưng rưng trước cảnh lão Hạc khóc vì bán con chó Vàng. Đó là bởi Nam Cao không nhìn người nông dân bằng con mắt thương hại từ trên xuống, mà bằng sự thấu hiểu của người cùng cảnh ngộ. Ông tìm thấy trong ông lão nghèo khổ kia một tâm hồn đẹp, và chính phát hiện ấy làm nên giá trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm.

Khép lại truyện ngắn Lão Hạc, Nam Cao để nhân vật ông giáo tự nhủ: “Không! Cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng lại đáng buồn theo một nghĩa khác.” Câu văn ngắn mà chứa hai tầng cảm xúc. Cuộc đời đáng buồn vì một con người tốt như lão Hạc phải chết thảm thương; nhưng cũng chưa hẳn đáng buồn, vì giữa xã hội tối tăm ấy vẫn có những nhân cách không chịu khuất phục trước cái đói. Từ nhận thức đầy nghịch lí đó, có thể thấy truyện ngắn Lão Hạc vừa là bản cáo trạng về một xã hội bất công, vừa là bài ca về phẩm giá con người.