Hồn Trương Ba, da hàng thịt: Tác giả, hoàn cảnh, bố cục, sơ đồ

Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở kịch nổi tiếng nhất của Lưu Quang Vũ, được trích học ở Bài 9 “Văn học và cuộc đời” sách Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (tập 2). Bài viết tổng hợp kiến thức về tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể loại, bố cục đoạn trích, giá trị nội dung, nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.

Tác giả, tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ)

Nội dung văn bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt

Văn bản trong sách Kết nối tri thức trích phần lớn cảnh VII và đoạn kết của vở kịch. Mở đầu là lời tóm lược các lớp kịch trước: Trương Ba bị bác Trưởng Hoạt phê phán vì dạo này thay tính đổi nết, bị lí trưởng sách nhiễu, buồn vì con trai hư hỏng, cháu gái không nhận ông, con dâu than phiền về sự thay đổi của bố chồng. Tiếp đó là ba cuộc đối thoại chính. Cuộc thứ nhất giữa hồn Trương Ba và xác anh hàng thịt: hồn khinh bỉ xác, nhưng xác lần lượt chỉ ra những thay đổi trong cách sống của hồn, khiến hồn đuối lí và phải nhập trở lại vào xác. Cuộc thứ hai giữa hồn Trương Ba với vợ, cháu gái và con dâu: mỗi người một thái độ, nhưng đều cho thấy ông không còn là Trương Ba hiền hậu ngày xưa. Cuộc thứ ba giữa hồn Trương Ba và Đế Thích: hồn quyết định trả xác cho anh hàng thịt, từ chối cả đề nghị nhập vào xác cu Tị vừa chết, xin cho cu Tị được sống lại và chấp nhận cái chết thật sự.

Hồn Trương Ba nói rõ lí do của mình bằng một câu thoại nổi tiếng: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Tôi muốn được là tôi toàn vẹn.” Đoạn kết khép lại bằng hình ảnh Trương Ba hiện lên giữa vườn cây, an ủi vợ rằng ông vẫn luôn hiện diện quanh bà, trong từng điều đẹp đẽ của đời sống, còn cái Gái và cu Tị vùi hạt na xuống đất cho cây mới mọc lên. Phần giải đáp câu hỏi đọc hiểu có trong bài Soạn bài Hồn Trương Ba, da hàng thịt.

Thông tin tác giả Lưu Quang Vũ

Lưu Quang Vũ (1948 – 1988) sinh ở huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, quê gốc ở Đà Nẵng, trong một gia đình trí thức; cha ông là nhà viết kịch Lưu Quang Thuận. Từ năm 1965 đến 1970, ông phục vụ trong quân chủng Phòng không – Không quân, rồi xuất ngũ, làm nhiều nghề khác nhau.

Lưu Quang Vũ là một tài năng nhiều mặt: làm thơ, viết văn, vẽ tranh, nhưng thành công nhất ở lĩnh vực kịch. Ông bắt đầu sự nghiệp bằng thơ với những tập như Hương cây – Bếp lửa (in chung với Bằng Việt), Mây trắng của đời tôi, Bầy ong trong đêm sâu. Từ cuối những năm 1970, ông chuyển hẳn sang sân khấu và chỉ trong khoảng mười năm đã viết gần năm mươi vở kịch, hầu hết được dàn dựng, nhiều vở đạt huy chương vàng tại các hội diễn. Những tác phẩm tiêu biểu: Sống mãi tuổi mười bảy, Hồn Trương Ba, da hàng thịt, Tôi và chúng ta, Lời thề thứ chín, Nàng Sita, Bệnh sĩ…

Kịch của Lưu Quang Vũ phản ánh những vấn đề nóng bỏng của đời sống xã hội trong những năm đổi mới, đồng thời đặt ra những câu hỏi sâu sắc về con người, về lẽ sống và hạnh phúc. Ông qua đời trong một tai nạn giao thông năm 1988 cùng vợ là nhà thơ Xuân Quỳnh và con trai. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.

Thông tin tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt

Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác

Vở kịch được Lưu Quang Vũ viết năm 1981, đến năm 1984 mới được công diễn và nhanh chóng gây tiếng vang, sau đó được dàn dựng nhiều lần ở trong và ngoài nước. Tác giả dựa vào một truyện cổ tích dân gian cùng tên, nhưng đã phát triển cốt truyện và thay đổi kết thúc để gửi gắm những suy ngẫm mới. Văn bản trong sách in theo Tuyển tập kịch Lưu Quang Vũ (NXB Sân khấu, 1994).

Thể loại

Kịch nói, cụ thể là bi kịch; nhân vật bộc lộ tính cách và xung đột chủ yếu qua lời thoại (đối thoại, độc thoại) và chỉ dẫn sân khấu.

Xung đột kịch

Xung đột cơ bản là mâu thuẫn giữa khát vọng được sống là chính mình, sống toàn vẹn, trong sạch của hồn Trương Ba với hoàn cảnh phải sống nhờ trong thân xác thô lỗ của anh hàng thịt; rộng hơn là xung đột giữa linh hồn và thể xác, giữa cái cao cả và cái tầm thường trong mỗi con người.

Bố cục đoạn trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt

Đoạn trích có thể chia làm 4 phần:

Phần 1: lời tóm lược các lớp kịch trước và cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba với xác anh hàng thịt.
Phần 2: cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba với những người thân (vợ, cái Gái, chị con dâu).
Phần 3: cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba với Đế Thích, sự việc cu Tị và quyết định chấp nhận cái chết của Trương Ba.
Phần 4 (đoạn kết): cu Tị sống lại, Trương Ba hiện lên giữa vườn cây trò chuyện với vợ; cái Gái và cu Tị gieo hạt na.

Ý nghĩa nhan đề

Nhan đề gợi tình trạng trớ trêu của nhân vật: linh hồn của người làm vườn hiền lành, thanh cao lại phải trú ngụ trong thân xác của anh hàng thịt thô lỗ. Hai vế “hồn” và “da” đặt cạnh nhau làm nổi bật sự vênh lệch, bất hòa giữa bên trong và bên ngoài, cũng là vấn đề trung tâm của vở kịch.

Giá trị nội dung

Qua bi kịch của hồn Trương Ba, Lưu Quang Vũ gửi gắm một suy ngẫm sâu sắc: sự sống tuy đáng quý, nhưng điều đáng quý hơn là được làm chính mình một cách trọn vẹn, không phải vay mượn ai; một cuộc đời đáng sống đòi hỏi tâm hồn và thân xác cùng thuận theo nhau chứ không giằng xé, đối nghịch. Vở kịch còn phê phán lối sống chạy theo dục vọng tầm thường, thói vô trách nhiệm (Nam Tào, Bắc Đẩu gạch tên bừa) và cách sửa sai chắp vá, gượng ép.

Giá trị nghệ thuật

Sáng tạo lại cốt truyện dân gian, thay đổi kết thúc để đặt ra vấn đề triết lí mới mẻ.
Xây dựng xung đột kịch căng thẳng, phát triển đến đỉnh điểm và được giải quyết hợp lí.
Ngôn ngữ đối thoại sắc sảo, giàu tính triết lí; độc thoại nội tâm thể hiện sâu sắc sự giằng xé của nhân vật.
Đan cài yếu tố kì ảo với những chi tiết đời thường; đoạn kết giàu chất thơ.

Sơ đồ tư duy Hồn Trương Ba, da hàng thịt

Tóm tắt Hồn Trương Ba, da hàng thịt

Mẫu 1 – Tóm tắt Hồn Trương Ba, da hàng thịt ngắn nhất

Trương Ba, người làm vườn hiền lành, giỏi đánh cờ, chết oan vì Nam Tào gạch nhầm tên. Để sửa sai, tiên cờ Đế Thích cho hồn ông nhập vào xác anh hàng thịt vừa chết. Sống nhờ thân xác người khác, hồn Trương Ba dần nhiễm những thói xấu, bị người thân xa lánh. Đau khổ, ông quyết định trả lại xác cho anh hàng thịt, từ chối nhập vào xác cu Tị, xin cho cu Tị sống lại và chấp nhận cái chết để được là chính mình.

Mẫu 2 – Tóm tắt đoạn trích trong sách Kết nối tri thức

Hồn Trương Ba chán ghét việc phải sống trong thân xác anh hàng thịt. Trong cuộc đối thoại với xác, hồn bị xác chỉ ra rằng chính hồn đã thay đổi, bị những ham muốn của thân xác chi phối, nên đành nhập lại vào xác. Vợ ông buồn khổ định bỏ đi, cái Gái giận dữ đuổi ông vì làm hỏng cây và chiếc diều của cu Tị, con dâu thương ông nhưng thấy ông ngày càng xa lạ. Hồn Trương Ba quyết định thắp hương gọi Đế Thích, xin được trả lại thân xác cho người hàng thịt. Đúng lúc ấy cu Tị chết, Đế Thích đề nghị cho hồn nhập vào xác cu Tị, nhưng ông từ chối vì thấy sẽ gây thêm bi kịch mới, xin Đế Thích cứu cu Tị và chấp nhận chết hẳn. Đoạn kết, cu Tị sống lại, hồn Trương Ba hóa thân vào vườn cây và những điều đẹp đẽ quanh người thân.

Lời kết

Hồn Trương Ba, da hàng thịt là vở kịch giàu tính triết lí về lẽ sống, về sự hài hòa giữa tâm hồn và thể xác. Khi học đoạn trích, em cần nắm vững xung đột kịch, ba cuộc đối thoại và ý nghĩa quyết định cuối cùng của hồn Trương Ba.

Xem thêm:

Tài liệu cùng tác phẩm trên Văn VN:

Tóm tắt Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ) ngắn gọn – 7 mẫu hay nhất