Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một tác phẩm nổi bật trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam. Tác phẩm này khắc họa sâu sắc những xung đột giữa tâm hồn và thể xác. Qua đó, nó mở ra nhiều suy ngẫm về bản chất con người và cuộc sống.
Phần cuối bài thường bị viết vội, vì vậy em nên chuẩn bị trước vài hướng khép lại qua các mẫu kết bài Hồn Trương Ba, da hàng thịt.
Ngày xưa, có một người đánh cờ tướng rất cao tên là Trương Ba. Chưa có một tay cờ nào địch lại nổi anh ta. Một hôm, có người đánh cờ với Trương Ba, bị dồn vào thế bí, ngồi nghĩ mãi không biết đi nước nào gỡ thua được, anh ta mới bảo:
“Nước cờ này chỉ có tiên cờ là Đế Thích mới có thể gỡ được, chứ người trần chơi cờ thì chỉ có nước hàng mà thôi”.
Vừa lúc ấy có một ông lão ăn mày ghé vào nhà Trương Ba xin, thấy hai người đang ngồi đánh cờ, lần đến ghé mắt xem, biết người kia đang nước bí, mới xin đi thử một nước gỡ xem sao.
Trương Ba cười rồi nói:
“Cờ này chỉ có Đế Thích hiện xuống may gỡ được cùng chăng, chứ ông thì tài cờ đến đâu mà đòi thử?”
Lão ăn mày cố nài:
“Ông cứ cho tôi đi thử một nước xem sao?”
Trương Ba nhận lời, ông lão đi ngay một nước gỡ khỏi thế bí, rồi dồn luôn Trương Ba vào chỗ phải thua. Trương Ba vừa tức vừa kinh ngạc nhìn sững ông lão hồi lâu, rồi bước xuống đất mời địch thủ ngồi lên cao, sụp lạy mà nói rằng:
“Tôi dám chắc cụ là tiên cờ Đế Thích chứ chẳng phải người phàm”.
Ông lão từ chối, chỉ nói mình là kẻ nghèo hèn, nhưng Trương Ba không chịu nghe cứ lạy mãi, khiến cụ già ăn mày phải thú thật:
“Tôi là Đế Thích nghe anh nhắc đến tôi, nên tôi phải đến xem anh đánh cờ ra thế nào, thấy anh quả thật là tay cờ giỏi, đáng khen. Cùng làng cờ với nhau, tôi muốn giúp anh một việc: số anh gần đến ngày chết, anh bảo cho vợ anh biết là khi anh nằm xuống rồi thì chị ấy nhớ thắp hương lên mà vái tên tôi, tôi sẽ hiện xuống cứu giúp anh sống lại”.
Nói rồi vị tiên cờ biến mất, Trương Ba liền gọi vợ ra căn dặn theo đúng lời Đế Thích đã dặn.
Cách đó ít lâu, Trương Ba chết, người vợ thương khóc lo việc chôn cất, quên mất lời dặn của Đế Thích. Một tháng sau, dọn dẹp trong nhà trông thấy bàn cờ tướng, người vợ mới sực nhớ tới lời căn dặn của chồng, bèn thắp hương lên gọi tên Đế Thích. Chỉ chốc lát, Đế Thích hiện lên, người vợ kể lại sự tình rồi van lơn xin cứu cho chồng sống lại.
Đế Thích nói:
“Anh Trương Ba chết đã lâu, da thịt rữa nát rồi, làm sao mà hồn nhận lại xác cho được nữa?”
Vợ Trương Ba lạy khóc mãi không cho Đế Thích đi, khẩn nài làm sao cho chồng sống lại. Đế Thích còn đang phân vân, thì hay tin lối xóm có người bán thịt heo vừa chết, mới bảo vợ Trương Ba:
“Chỉ còn cách cho hồn chồng chị nhập xác vào người bán thịt, chị có bằng lòng chăng?”
Vợ Trương Ba không còn biết tính làm sao, đành phải bằng lòng vậy.
Đế Thích bèn làm phép đem hồn Trương Ba nhập vào xác người bán thịt mà sống lại. Vợ người bán thịt mừng rỡ thấy chồng sống lại, song người bán thịt lại không nhận ra người vợ cũ mình là ai, xem tất cả chung quanh đều xa lạ. Vừa lúc ấy vợ Trương Ba đến, người bán thịt chạy ra mừng rỡ ôm lấy mà nhận là vợ mình. Vợ Trương Ba đã nghe lời Đế Thích bảo, nên cũng mừng rỡ nhận người bán thịt là chồng, rồi đưa về nhà.
Vợ người bán thịt chạy theo níu lại:
“Người này là chồng tôi sao chị lại dẫn đi?”
Vợ Trương Ba cãi lại: “Chồng của tôi sao chị chạy theo giành?”
Rồi hai người đàn bà cãi lẫy, giành giựt, đánh nhau tranh chồng, kiện đến quan.
Quan hỏi người bán thịt nhận ai là vợ, anh ta chỉ vào vợ Trương Ba và bảo vợ cũ của mình là vợ người bán thịt ở lối xóm. Quan hỏi cách làm heo bán thịt thế nào anh ta nói không biết, hỏi đến cách đánh cờ tướng, anh ta trả lời rất thạo.
Viên quan lấy làm khó xử vì hồn người này lại xác người kia, mới gọi vợ Trương Ba hỏi nhỏ xem trong khi chồng thị còn sống có làm điều gì đặc biệt không. Vợ Trương Ba thật tình kể lại việc Đế Thích xuống đánh cờ, có hứa lúc nào chồng thị chết, thì gọi đến ông sẽ cứu sống lại, nhưng rủi thị quên đi, đến khi xác chồng chết đã nát thịt rồi mới nhớ gọi đến, may có người bán thịt mới chết, ông tiên mới đem hồn Trương Ba nhập vào xác người bán thịt mới chết này.
Viên quan cho đòi riêng người bán thịt đến hỏi có biết Đế Thích không, anh ta trả lời y chang như vợ Trương Ba nói, nên được xử cho về nhà Trương Ba. Người vợ anh bán thịt đành phải chịu mất chồng.
Ý nghĩa truyện Hồn Trương Ba, da hàng thịt
Một vụ kiện oái oăm
Truyện mở đầu như một giai thoại về cao thủ cờ tướng rồi rẽ sang một tình huống không ai ngờ: hồn người này sống trong xác người kia. Hai bà vợ giành nhau một ông chồng, kéo nhau lên quan, và cách quan xử rất đậm chất dân gian. Ông không xét hình hài mà hỏi những điều chỉ người trong cuộc mới biết: có biết mổ lợn không, có biết đánh cờ không, có biết chuyện Đế Thích không.
Con người là phần hồn hay phần xác?
Viên quan phán theo phần hồn: người nhớ chuyện Đế Thích, giỏi nước cờ, nhận đúng vợ mình thì là Trương Ba. Đằng sau tiếng cười là một câu hỏi lớn mà truyện trả lời rất gọn: cái làm nên một con người là trí nhớ, tài năng và tình nghĩa, chứ không phải tấm thân. Người vợ anh hàng thịt mất chồng một cách oan uổng lại là phần dư âm buồn mà người kể để ngỏ.
Cái giá của một lần quên
Mọi rắc rối bắt nguồn từ việc người vợ quên lời dặn. Giá như nén hương được thắp sớm hơn, Trương Ba đã sống lại trong chính thân thể mình. Truyện vì thế cũng là lời nhắc nhẹ nhàng về chữ tín với người đã khuất. Những truyện khác về người trần gặp tiên có thể kể đến Từ Thức gặp tiên.
Nguồn gốc truyện Hồn Trương Ba, da hàng thịt
Đây là truyện cổ tích của người Việt; Nguyễn Đổng Chi đưa truyện vào tập 1 bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Bản kể trên trang là một dị bản ngắn: Đế Thích hiện thành ông lão ăn mày giải thế cờ, rồi dặn Trương Ba bảo vợ thắp hương gọi tên mình. Trong bản của Nguyễn Đổng Chi, Trương Ba đấu cờ với Kỵ Như, một danh thủ từ phương Bắc sang; Đế Thích xuống giúp Kỵ Như, sau đó để lại cho Trương Ba một nắm hương, dặn khi cần thì thắp lên. Khi trích dẫn trong bài làm văn, nên dùng bản Nguyễn Đổng Chi.
Nhà viết kịch Lưu Quang Vũ dựa vào truyện cổ để viết vở kịch cùng tên năm 1981; vở được công diễn lần đầu năm 1984. Khác truyện cổ, vở kịch để hồn Trương Ba tự nhận ra không thể sống mãi trong thân xác người khác và xin được chết hẳn, để mình được là mình trọn vẹn.
Hồn Trương Ba, da hàng thịt trong sách giáo khoa
Vở kịch của Lưu Quang Vũ là văn bản đọc trong Bài 9 “Văn học và cuộc đời” của Ngữ văn 12 Kết nối tri thức; Ngữ văn 11 Cánh diều có đoạn trích “Tôi muốn được là tôi toàn vẹn” trong Bài 8 “Bi kịch”. Truyện cổ tích được dùng làm ngữ liệu bài tập trong Sách bài tập Ngữ văn 6 Kết nối tri thức. Xem soạn bài Hồn Trương Ba, da hàng thịt, phân tích Hồn Trương Ba, da hàng thịt và tiểu sử Lưu Quang Vũ.
Câu hỏi thường gặp
Hồn Trương Ba, da hàng thịt là truyện cổ tích hay kịch?
Cả hai. Gốc là truyện cổ tích dân gian; vở kịch nổi tiếng cùng tên do Lưu Quang Vũ viết năm 1981 dựa trên truyện đó, và sách giáo khoa học vở kịch.
Đế Thích là ai?
Đế Thích vốn là tên một vị thần trong kinh Phật; trong truyện dân gian Việt, ông được hình dung là vị tiên mê cờ tướng.
Vì sao quan xử cho anh hàng thịt về nhà Trương Ba?
Vì anh không biết nghề mổ lợn mà lại thạo cờ và kể đúng chuyện Đế Thích như vợ Trương Ba, tức là hồn trong xác ấy chính là Trương Ba.
Một đoạn vào đề gọn mà chạm đúng vấn đề có thể học từ các mẫu mở bài Hồn Trương Ba, da hàng thịt.