Trở về (Hê-minh-uê): Tác giả, xuất xứ, bố cục, sơ đồ tư duy

Trở về là đoạn trích phần cuối tiểu thuyết Ông già và biển cả của nhà văn Mỹ Ơ-nít Hê-minh-uê (Ernest Hemingway), được học ở Bài 9 “Văn học và cuộc đời” sách Ngữ văn 12 Kết nối tri thức (tập 2). Bài viết tổng hợp kiến thức về tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, giá trị nội dung, nghệ thuật của văn bản, kèm sơ đồ tư duy.

Tác giả, tác phẩm Trở về (trích Ông già và biển cả – Hê-minh-uê)

Nội dung văn bản Trở về

Văn bản kể lại hành trình trở về bến của ông lão đánh cá Xan-ti-a-gô sau cuộc chiến với con cá kiếm khổng lồ và đàn cá mập. Đêm khuya, ông về đến bến khi mọi người đã ngủ, một mình kéo thuyền lên bãi, vác cột buồm lên dốc, ngã rồi gượng dậy, phải nghỉ năm lần mới về đến lán và ngủ thiếp đi. Sáng hôm sau, cậu bé Ma-nô-lin đến, thấy đôi bàn tay rách nát của ông thì khóc; ngư dân vây quanh chiếc thuyền, đo bộ xương cá dài mười tám feet. Khi tỉnh dậy, ông lão thừa nhận mình đã bị lũ cá mập đánh bại, còn cậu bé quyết tâm sẽ lại cùng ông ra khơi. Chiều hôm đó, một đôi du khách nhìn thấy bộ xương cá giữa đám rác dưới nước, nghe người bồi bàn nói không rõ nên tưởng đó là xương cá mập. Đoạn trích khép lại khi ông lão vẫn ngủ, cậu bé ngồi bên, và ông “đang mơ về những con sư tử”.

Văn bản trong sách theo bản dịch của Linh Nguyễn. Phần trả lời câu hỏi đọc hiểu có ở bài Soạn bài Trở về; các mẫu tóm tắt chi tiết có ở bài Tóm tắt Trở về.

Thông tin tác giả Hê-minh-uê

Ơ-nít Hê-minh-uê (Ernest Hemingway, 1899 – 1961) là nhà văn Mỹ, sinh ở Oak Park, bang Illinois. Thời trẻ, ông làm phóng viên, tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất với tư cách lái xe cứu thương ở mặt trận Ý và bị thương nặng. Về sau, ông tiếp tục có mặt ở nhiều điểm nóng như cuộc Nội chiến Tây Ban Nha, Chiến tranh thế giới thứ hai, và dành nhiều năm sống ở Cu-ba.

Hê-minh-uê để lại nhiều tiểu thuyết và truyện ngắn nổi tiếng: Mặt trời vẫn mọc (1926), Giã từ vũ khí (1929), Chuông nguyện hồn ai (1940), Ông già và biển cả (1952). Năm 1953, ông nhận giải Pu-lít-dơ cho Ông già và biển cả; năm 1954, ông được trao giải Nô-ben Văn học.

Phong cách của Hê-minh-uê nổi bật với lối viết ngắn gọn, giản dị, ít bình luận, thường để hành động và lời thoại tự nói lên ý nghĩa. Ông đề xuất “nguyên lí tảng băng trôi”: nhà văn chỉ thể hiện một phần nhỏ trên bề mặt, phần lớn ý nghĩa chìm sâu bên dưới để người đọc tự khám phá. Nhân vật của ông thường là những con người can đảm, kiên cường đối mặt với thử thách và thất bại.

Thông tin tác phẩm Trở về

Xuất xứ

Văn bản là phần cuối của tiểu thuyết ngắn Ông già và biển cả (The Old Man and the Sea), xuất bản năm 1952. Tác phẩm kể về ông lão Xan-ti-a-gô, người đánh cá ở Cu-ba, sau tám mươi tư ngày không câu được cá đã một mình ra khơi xa, câu được con cá kiếm khổng lồ, chiến đấu với nó suốt ba ngày đêm, rồi trên đường về bị đàn cá mập rỉa hết thịt cá.

Thể loại

Tiểu thuyết (đoạn trích).

Ngôi kể và điểm nhìn

Truyện được kể theo ngôi thứ ba; điểm nhìn linh hoạt, lúc theo ông lão, lúc theo cậu bé Ma-nô-lin, lúc theo những người xung quanh (ngư dân, chủ quán, du khách).

Bối cảnh

Một làng chài ven biển Cu-ba, từ đêm ông lão về đến bến đến buổi chiều hôm sau.

Bố cục đoạn trích Trở về

Văn bản có thể chia làm 3 phần theo thời gian:

Phần 1 – Đêm trở về: ông lão một mình đưa thuyền vào bến, vác cột buồm về lán và ngủ.
Phần 2 – Buổi sáng: Ma-nô-lin khóc thương ông, ngư dân đo bộ xương cá, cuộc trò chuyện của hai ông cháu.
Phần 3 – Buổi chiều: du khách hiểu lầm bộ xương cá; ông lão ngủ và mơ về những con sư tử.

Thái độ của các nhân vật trước bộ xương cá kiếm

Ngư dân: kinh ngạc, thán phục, đo bộ xương và hỏi thăm ông lão.
Ma-nô-lin: xúc động, thương ông, hiểu giá trị cuộc chiến đấu của ông.
Chủ khách sạn ở Thê-rếch-xơ: khen con cá chưa từng thấy, nhờ cậu bé chuyển lời hỏi thăm ông lão.
Đôi du khách: hời hợt, không biết câu chuyện phía sau, tưởng đó là xương cá mập.

Giá trị nội dung

Đoạn trích ca ngợi ý chí, nghị lực của con người trong cuộc chiến đấu với thiên nhiên và với số phận: ông lão có thể mất con cá nhưng không mất đi phẩm giá và khát vọng. Văn bản còn thể hiện tình người ấm áp giữa ông lão và cậu bé, sự thán phục của cộng đồng làng chài, đồng thời gợi suy ngẫm về sự thờ ơ, hời hợt của những người đứng ngoài cuộc. Hình ảnh ông lão mơ về sư tử gợi sức mạnh tinh thần và niềm tin không bao giờ tắt.

Giá trị nghệ thuật

Vận dụng nguyên lí tảng băng trôi: lời kể ngắn gọn, khách quan, nhiều khoảng lặng giàu hàm ý.
Xây dựng hình ảnh mang tính biểu tượng: bộ xương cá kiếm, cột buồm, con sư tử trong giấc mơ.
Ngôn ngữ kể chuyện giản dị; lời thoại ngắn, tự nhiên, bộc lộ cảm xúc chân thành.
Điểm nhìn đa dạng, tạo sự đối lập giữa người trong cuộc và người ngoài cuộc.

Ý nghĩa nhan đề

Nhan đề Trở về chỉ hành trình ông lão trở lại bến sau chuyến ra khơi, nhưng cũng gợi sự trở về với cộng đồng, với tình người, và với giấc mơ tuổi trẻ của ông lão qua hình ảnh những con sư tử.

Sơ đồ tư duy Trở về

Sơ đồ tư duy văn bản Trở về

Lời kết

Trở về là đoạn kết lắng đọng của Ông già và biển cả, cho thấy vẻ đẹp của con người dám chiến đấu đến cùng dù không giành được chiến thắng trọn vẹn. Khi học văn bản, em cần nắm vững bố cục theo thời gian, thái độ của các nhân vật trước bộ xương cá và biểu hiện của nguyên lí tảng băng trôi.

Xem thêm: