Thô lỗ là cách nói năng, cư xử cộc cằn, thiếu lịch sự, không giữ ý tứ với người đối diện. Một người bị chê thô lỗ thường nói trống không, quát tháo, cắt ngang lời người khác hoặc buông những câu làm người nghe mất mặt. Bài này giải thích thô lỗ nghĩa là gì, gốc chữ Hán của nó và cách phân biệt với lỗ mãng, thô tục.
| Nghĩa ngắn | Cộc cằn, thiếu lịch sự trong lời nói và cách đối xử |
| Gốc từ | Hán Việt 粗魯: thô (to, không mịn) + lỗ (chậm, vụng) |
| Loại từ | Tính từ; “sự thô lỗ” là cách danh từ hóa |
| Trái nghĩa | Lịch sự, nhã nhặn, tế nhị, lễ độ |
Thô lỗ gốc từ hai chữ Hán nào?
Thô lỗ viết bằng chữ Hán là 粗魯. Chữ thô (粗) vốn chỉ vật to, sần, không mịn, như trong vải thô, dầu thô; rộng ra là sơ sài, chưa gọt giũa. Thành ngữ chữ Hán “thô trà đạm phạn” (trà thô, cơm nhạt) dùng chữ này để nói cảnh ăn uống đạm bạc.
Chữ lỗ (魯) khó đoán hơn. Các từ điển Hán Việt giảng nó là chậm chạp, đần độn, kém lanh lợi; chữ này cũng là tên nước Lỗ thời cổ. Ghép hai chữ lại, nghĩa đen của thô lỗ là “thô mà vụng”: một thứ chưa được mài giũa và cũng chẳng khéo léo.
Sang tiếng Việt, từ này gần như chỉ còn dùng cho con người, và nặng về cách cư xử hơn là trí óc. Người thô lỗ không nhất thiết kém thông minh; họ chỉ thiếu sự mềm mỏng khi nói và làm.
Người thế nào thì bị gọi là thô lỗ?
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, thô lỗ là tính từ, chỉ thái độ thô tục, lỗ mãng trong cách giao tiếp, đối xử với người khác. Wiktionary tiếng Việt ghi gọn hơn: thô và vụng. Từ hai cách giảng ấy, có thể nhận ra sự thô lỗ ở ba chỗ:
- Lời nói: nói trống không, xưng hô xách mé, dùng từ nặng nề. Ví dụ: Cậu ấy trả lời cô bán hàng rất thô lỗ, chẳng có một chữ “ạ”.
- Cử chỉ: chỉ tay vào mặt người khác, ném đồ thay vì đưa, quay lưng khi người kia đang nói.
- Thái độ: coi thường, phớt lờ cảm xúc người đối diện. Ví dụ: Một lời từ chối thô lỗ làm người ta buồn lâu hơn chính việc bị từ chối.
Thô lỗ là lời đánh giá khá nặng, nhưng thường nói về một hành vi cụ thể hơn là kết tội cả con người. Câu “Hôm qua anh ấy hơi thô lỗ” nghe khác hẳn “Anh ấy là kẻ thô lỗ”.
Thô lỗ, lỗ mãng, thô tục và cục súc
Bốn từ này hay đứng cạnh nhau, nhưng mỗi từ nhấn vào một chỗ:
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thô lỗ | Thiếu lịch sự, cộc cằn trong giao tiếp nói chung | Thái độ thô lỗ với khách |
| Lỗ mãng | Hấp tấp, thiếu lễ độ, nhất là với người trên | Ăn nói lỗ mãng với thầy |
| Thô tục | Lời lẽ, cử chỉ tục tĩu, khó nghe | Câu đùa thô tục |
| Cục súc | Nóng nảy, cộc, dễ to tiếng, động tay động chân | Tính cục súc, hơi tí là quát |
Nếu cần một từ chung cho kiểu cư xử thiếu lịch sự, thô lỗ là lựa chọn an toàn nhất. Nói về lời lẽ bậy bạ thì dùng thô tục; nói về tính nóng, hay gắt gỏng thì tính cục súc đúng hơn. Còn kiểu suồng sã quá đà, nhất là với người khác giới, có từ riêng là sỗ sàng.
Đứng ở phía bên kia là lịch sự, nhã nhặn, lễ độ, và tinh hơn cả là sự khéo léo, tế nhị trong lời ăn tiếng nói.
Những tiếng chửi thề quen miệng, như từ đéo, là chỗ thô lỗ đã trượt hẳn sang thô tục.
Thẳng thắn có phải là thô lỗ?
Không. Thẳng thắn là nói rõ ý mình, không vòng vo; thô lỗ là nói theo cách làm người nghe tổn thương không cần thiết. Cùng một ý chê bài thuyết trình dài quá, câu “Phần hai hơi dài, cậu cắt bớt ví dụ thì gọn hơn” là thẳng thắn. Câu “Dài lê thê, ai mà nghe nổi” là thô lỗ.
Chỗ khác nhau nằm ở chữ “cần thiết”. Người thẳng thắn chọn từ để người kia hiểu và sửa được. Người thô lỗ để cảm xúc của mình đi trước, và câu nói của họ thường kết thúc cuộc trò chuyện chứ không mở ra cách giải quyết. Một mẹo nhỏ để tự kiểm tra: đọc lại tin nhắn trước khi gửi và tự hỏi, nếu người nhận là bà mình, mình có gửi y nguyên không.
Thô lỗ trong tiếng Anh, lớp học và chỗ làm
Thô lỗ tiếng Anh là gì?
Từ hay dùng nhất là rude (danh từ rudeness). Muốn nhẹ hơn thì nói impolite (bất lịch sự); muốn nói lời lẽ thô kệch, khó nghe thì có crude hoặc coarse.
Người thô lỗ có phải là người xấu không?
Không hẳn. Có người tốt bụng nhưng ăn nói cộc vì thói quen hay vì môi trường lớn lên. Thô lỗ là lời nhận xét về cách cư xử; muốn biết một người tốt hay xấu cần nhìn thêm việc họ làm.
Thô lỗ với thầy cô và người lớn thì gọi là gì?
Thường gọi là vô lễ hoặc hỗn. Hai từ này nhấn vào việc không giữ đúng phép tắc với người trên, nặng hơn thô lỗ khi đặt trong quan hệ thầy trò, cha mẹ con cái.
Gặp người cư xử thô lỗ thì nên làm sao?
Giữ giọng bình tĩnh và đáp ngắn gọn, đừng đáp trả bằng chính kiểu nói ấy. Nếu sự thô lỗ lặp lại ở trường hay chỗ làm, hãy kể với thầy cô, người phụ trách để họ can thiệp.